Kalendarium historii Łodzi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
1
Nowy Rynek (obecnie plac Wolności)
w XIX-wiecznej Łodzi
2
Plac Wolności (kwiecień 2006)

Kalendarium historii Łodzi – chronologiczne zestawienie wydarzeń z historii miasta, m.in. politycznych, gospodarczych, społecznych, administracyjnych, urbanistycznych, kulturalnych i sportowych, ukazujących przemiany, jakie dokonały się w Łodzi w ciągu stuleci, od średniowiecza do współczesności.

Spis treści

Kalendarium historii Łodzi[edytuj]

Legenda[edytuj]

Kategorie wydarzeń: (więcej)
 (A)  administracyjne
 (D)  dramatyczne (m.in. katastrofy, kataklizmy, wojny, zbrodnie, zgony)
 (E)  związane z edukacją i oświatą
 (G)  gospodarcze
 (H)  związane z handlem i gastronomią
 (I)  związane z infrastrukturą miejską
 (K)  kulturalne
 (L)  związane ze społecznością lokalną (np. spisy ludności, zloty, uroczystości, manifestacje)
 (M)  związane z medycyną i higieną
 (N)  związane z nauką
 (O)  organizacje w Łodzi (fundacje, stowarzyszenia, towarzystwa itp.)
 (P)  polityczne
 (R)  religijne
 (S)  sportowe
 (Ś)  związane ze środkami masowego przekazu
 (T)  transportowe
 (U)  urbanistyczne
 (V)  wizyty światowych osobistości (oficjalne i nieoficjalne)
 (W)  wyróżnienia, nagrody (Honorowi Obywatele, Łodzianie Roku itp.)
 (Z)  związane z zielenią miejską (parki, lasy, ogrody, cmentarze)

Wydarzenia skategoryzowane:
 A   D   E   G   H   I   K   M   N   O   P   R   S   Ś   T   V   W   Z 

Łódź rolnicza (do roku 1820)[edytuj]

Do XI w.[edytuj]

Denar cesarza rzymskiego Nerwy, najstarsza znaleziona moneta na terytorium Łodzi, pochodząca z 96–98 r. n.e.
Obszar dzisiejszej Łodzi przed X w. znajdował się w całości na terytorium państwa plemiennego, którego głównym grodem była Łęczyca; za pierwszych Piastów część obszaru dzisiejszej Łodzi położona na północ od Neru należała do kasztelanii łęczyckiej, natomiast ta położona na południe – do sieradzkiej[4];

XI–XIII w.[edytuj]

  •  (A)  powstanie najstarszych wsi na obszarze obecnego miasta Łodzi, m.in. osady służebnej Łagiewniki, wsi Radogoszcz, Chocianowice i wsi parafialnej Mileszki[5]; wieś Łodzia powstała przy komorze celnej, w miejscu gdzie handlowy szlak piotrkowsko-łęczycki przecinał rzeczkę, później nazwaną Łódką (Łodzia najprawdopodobniej istniała już w pierwszej połowie XII w., początkowo będąc własnością monarszą, a przed 1332 przechodząc w posiadanie biskupstwa włocławskiego)[6];

1242[edytuj]

  • pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Radogoszcz (obecnie część Łodzi)[7];

1332[edytuj]

1350[edytuj]

  • pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Rogi[7];

1370[edytuj]

  •  (R)  budowa pierwszego, drewnianego kościoła, który ufundował właściciel Łodzi – biskup Zbylut Gołańczewski (ulokowano go w okolicy dzisiejszego skrzyżowania ulic Zachodniej i Lutomierskiej); w tym samym czasie arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki erygował pierwszą parafię na terenie Łodzi; różne klęski, pożary i najazdy spadające na miasto przyczyniły się do upadku i zaniedbania tej świątyni; w latach 1765–68 z fundacji biskupa kujawskiego Antoniego Ostrowskiego wybudowano w pobliżu nowy kościół, na tzw. Górkach Plebańskich (ob. plac Kościelny)[8];

1381[edytuj]

1387[edytuj]

  •  (A)  przeniesienie wsi Łodzi i Widzewa przez biskupa włocławskiego Jana Kropidło na prawo niemieckie (średzkie) i ustanowienie sołectwa; sołtysem został Jan Piotrowic[9] (obie te osady należały do dóbr biskupstwa włocławskiego i w dokumentach oraz innych źródłach przeważnie traktowano je łącznie[10]);

1390[edytuj]

  • pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Stoki[7];

1414[edytuj]

  •  (A)  wydanie (15 maja) przez kapitułę włocławską (właściciela Łodzi) przywileju lokacyjnego, uznającego mieszkańców wsi za mieszczan (postanowienie miało moc obowiązującą w zakresie spraw gospodarczych i prawno-społecznych, określających uposażenie, uprawnienia, powinności i posługi mieszkańców); jednocześnie zwrócenie się przez kapitułę do króla z prośbą o przywilej monarszy i uznanie Łodzi za miasto pod względem prawno-ustrojowym[11];
  •  (G)  najstarsza wzmianka w dokumencie o rzemiośle łódzkim, który wymienia: sukienników, krawców, szewców, piekarzy, rzeźników, kowali i ogólnie „innych”[12];

1423[edytuj]

Tablica upamiętniająca
575. rocznicę nadania Łodzi praw miejskich

1428[edytuj]

1433[edytuj]

  •  (A)  wydanie dla miasta Łodzi przez króla Władysława Jagiełłę tzw. przywileju renowacyjnego (odnowienie praw miejskich); król przeniósł powtórnie Łódź, wraz z wsiami należącymi do niej, z prawa polskiego na niemieckie zwane magdeburskim, a wójta, mieszczan i chłopów tam zamieszkujących uwolnił od jurysdykcji urzędników ziemskich (odtąd we wszystkich sprawach sądowych mieszczanie mieli odpowiadać przed swoim wójtem, chłopi przed sołtysami, a wójt i sołtysi przed biskupem i jego urzędnikami, albo przed królem)[15];

1471[edytuj]

  •  (A)  rozpoczęcie prowadzenia pierwszej księgi miejskiej; wciągnięto do niej także parę zapisek z lat wcześniejszych (najstarsza z nich pochodzi z 1440 r.)[16];
  •  (A)  objęcie urzędu burmistrza Łodzi przez Jana Dąbrowskiego; był on pierwszym znanym z imienia i nazwiska burmistrzem Łodzi; funkcję pełnił do 1480 r. i ponownie w latach 1489–1503;

1496[edytuj]

  •  (A)   (H)  potwierdzenie przez króla Jana Olbrachta przywilejów królewskich dla Łodzi na odbywanie w roku dwóch jarmarków i co tydzień targów[17];

1534[edytuj]

1535[edytuj]

Herb Łodzi na pieczęci miejskiej z 1577 r.
(Sigillum opidi Lodzia 1577)
  •  (A)  najstarsza znana pieczęć miejska na dokumencie (najprawdopodobniej używana od połowy XV w.); w 1577 r. zaczęto posługiwać się nowym tłokiem (na ilustracji), który służył do początku XIX w.[18];

1572[edytuj]

  •  (D)  jeden lub dwa wielkie pożary strawiły 41 domów, co stanowiło wówczas połowę zabudowy miasta[19][20];

1585[edytuj]

  •  (U)  zawarcie przez władze miejskie umowy z Maciejem Doczekałowiczem w sprawie budowy drewnianego ratusza; w budynku znajdowała się karczma, a tylko pewną jego część przeznaczono na siedzibę władz miejskich; najprawdopodobniej dotrwał do połowy XVIII w. (ostatnia wzmianka w 1727 r.)[21];

1652[edytuj]

  •  (D)  proces Zofii Strasibótki (Zośki Straszybotki) oskarżonej o czary (8 czerwca); dla osądzenia jej czynów sprowadzono „ekspertów” z pobliskiego Rzgowa, wyrok jednak nie zapadł, ponieważ oskarżona zmarła w czasie śledztwa na skutek zadanych jej tortur[20][22];

1676[edytuj]

1769[edytuj]

  •  (R)  otwarcie – na Górkach Plebańskich (ob. plac Kościelny) – drewnianego kościoła parafialnego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wzniesionego w latach 1765–68 (w miejscu istniejącego wcześniej, od ok. 1370 r., także drewnianego kościółka) z fundacji biskupa Antoniego Ostrowskiego (przeniesiony w maju 1888 na plac pocmentarny przy ul. Ogrodowej – istniejący do dziś pw. św. Józefa)[23][24];

1777[edytuj]

  •  (L)  w mieście znajdowało się 66 domów: 21 wokół placu targowego, 29 przy biegnącej w kierunku zachodnim ul. Drewnowskiej, 8 przy ul. Podrzecznej i 8 przy ul. Nadstawnej (zwanej również Starowiejską, obecnie ul. Wolborska), co dawało wówczas ok. 320–400 mieszkańców; w okresie przedrozbiorowym Łódź należała do grupy najmniejszych miast w kraju (Warszawa w tym czasie miała ok. 100 tys. mieszkańców)[25];

1793[edytuj]

1796[edytuj]

  •  (A)  prawie cały obszar współczesnej Łodzi znalazł się w nowo utworzonym pow. zgierskim, który należał do departamentu warszawskiego, jedynie jej południowe i południowo-zachodnie peryferie weszły w sklad pow. szadkowskiego departamentu kaliskiego; podział ten nie uległ zmianie w czasach Księstwa Warszawskiego (dopiero po utworzeniu Królestwa Polskiego przemianowano departamenty na województwa, a powiatom pozostawiono funkcje w zakresie sądownictwa i samorządu terytorialnego ziemiaństwa)[26];

1798[edytuj]

  •  (A)  sekularyzacja dóbr biskupstwa włocławskiego przez władze pruskie, a tym samym przejęcie majętności kościelnych (w tym Łodzi) przez państwo; miało to bardzo duże znaczenie dla Łodzi, administracja rządowa bowiem – początkowo pruska, następnie zaś polska – o wiele bardziej dbała o losy miasteczka niż niedołężna administracja biskupia[26];

1806[edytuj]

  •  (R)  utworzenie łódzkiej gminy żydowskiej[27]; wcześniej łódzcy Żydzi należeli do gminy lutomierskiej; wystarczyło niewiele ponad sto lat, by z 98 osób w 1809 r. (19% ludności Łodzi) społeczność łódzkich Żydów urosła do 110 000 w 1914 r.[28] i do ok. 230 000 w 1939 r. (ok. 34% ogółu mieszkańców)[29];

1807[edytuj]

1808[edytuj]

Panorama Łodzi w 1812 r.

1809[edytuj]

1811[edytuj]

  •  (Z)  założenie cmentarza żydowskiego na Bałutach przy ul. Wesołej (w kwadracie ob. ulic Zachodniej, Limanowskiego, Rybnej i Bazarowej, obecnie nieistniejąca); cmentarz zamknięto w 1892 r., wraz z otwarciem nowego kirkutu (zobacz »), grzebano jednak na nim w następnych latach tych, którzy wykupili wcześniej miejsca (ostatni pochówek miał miejsce prawdopodobnie w 1922 r.); w czasie II wojny światowej nekropolia została zdewastowana; ostatecznie zlikwidowana w latach 50. XX w. – w czasie budowy przedłużenia na północ ul. Zachodniej i nowych bloków mieszkalnych[34]; mimo zapewnień ówczesnych władz nie dokonano wtedy jednak ekshumacji ludzkich szczątków, stąd 6 września 2007 natrafiono na nie na głębokości około 1 m podczas budowy trasy Łódzkiego Tramwaju Regionalnego)[b][35][36]; w uzgodnieniu z łódzką Gminą Wyznaniową Żydowską przed położeniem torowiska kilkudziesięciometrowy fragment ul. Zachodniej został przykryty płytami stalowymi z wewnętrznym prześwitem o grubości 96 mm, w którym znajdują się pręty o średnicy 20 mm[36][37];

1815[edytuj]

1817[edytuj]

Pieczęć miasta z 1820 r.
  •  (A)  zabronienie umieszczania na pieczęciach herbu miasta, jego miejsce zajęło godło państwowe (dwugłowy orzeł rosyjski z tarczą na piersiach, na której znajdował się jednogłowy orzeł polski; w miarę postępu rusyfikacji zanikały stopniowo na pieczęciach elementy polskie)[18];

1820[edytuj]

  •  (L)  Łódź liczyła 767 mieszkańców;
  •  (A)  wizytacja w Łodzi (w lipcu) prezesa Komisji Województwa MazowieckiegoRajmunda Rembielińskiego, związana z planami przekształcenia Łodzi w ośrodek przemysłowy; w jej wyniku oraz na podstawie raportu sporządzonego przez Rembielińskiego, namiestnik Królestwa Polskiego wydał (we wrześniu) wiążące postanowienia[38];
  •  (A)  wstępne określenie (w lipcu) przez Rembielińskiego zasad regulujących obszar zabudowy starego miasta oraz przyszłego osiedla sukienniczego, wyznaczenie miejsca na nowy rynek oraz określenie przebiegu przyszłych ulic, w tym nowego traktu piotrkowskiego na terenie Nowego Miasta; trakt poprowadzono w ten sposób, by łączył w prostej linii dwa urządzenia inżynierskie na trasie dawnego, krętego gościńca piotrkowskiego: groblę i most na rzece Łódce oraz most na rzece Jasień – te dwa punkty wyznaczyły ciąg obecnej ulicy Piotrkowskiej[39];
  •  (A)  mocą dekretów rządowych wydanych (we wrześniu) przez Sejm Królestwa Polskiego (z inicjatywy Stanisława Staszica, reprezentującego rząd Królestwa Polskiego i Rajmunda Rembielińskiego, przedstawiciela władz województwa mazowieckiego) Łódź zaliczono w poczet miast fabrycznych, jako ośrodek przemysłu odzieżowego[40];

Łódź przemysłowa (1821–1918)[edytuj]

1821 • 1822 • 1823 • 1824 • 1825 • 1826 • 1827 • 1828 • 1829 • 1830 • 1831 • 1832 • 1833 • 1834 • 1835 • 1836 • 1837 • 1838 • 1839 • 1840 • 1841 • 1842 • 1843 • 1844 • 1845 • 1846 • 1847 • 1848 • 1849 • 1850 • 1851 • 1852 • 1853 • 1854 • 1855 • 1856 • 1857 • 1858 • 1859 • 1860 • 1861 • 1862 • 1863 • 1864 • 1865 • 1866 • 1867 • 1868 • 1869 • 1870 • 1871 • 1872 • 1873 • 1874 • 1875 • 1876 • 1877 • 1878 • 1879 • 1880 • 1881 • 1882 • 1883 • 1884 • 1885 • 1886 • 1887 • 1888 • 1889 • 1890 • 1891 • 1892 • 1893 • 1894 • 1895 • 1896 • 1897 • 1898 • 1899 • 1900 • 1901 • 1902 • 1903 • 1904 • 1905 • 1906 • 1907 • 1908 • 1909 • 1910 • 1911 • 1912 • 1913 • 1914 • 1915 • 1916 • 1917 • 1918 | góra strony

1821[edytuj]

Plan rozbudowy Łodzi (1823)
  •  (G)   (P)  wytypowanie Łodzi (30 stycznia) przez administrację rządową Królestwa Polskiego, jako odpowiedniego miejsca do budowy nowych osad, a właściwie nowych dzielnic, o charakterze rzemieślniczo-przemysłowym; zapoczątkowało to przestrzenny i gospodarczy rozwój miasta oraz nasilenie się procesów osadniczych, głównie za sprawą sukienników i tkaczy przybywających przede wszystkim z Saksonii, Śląska i Prus[41];
  •  (G)   (P)  porozumienie zgierskie (30 marca) – układ zawarty w Zgierzu pomiędzy rządem a przybywającymi do kraju fabrykantami, nadający im liczne przywileje, podpisany przez komisarza Witkowskiego reprezentującego Komisję Przemysłową Województwa Mazowieckiego; na podstawie układu napływający do Zgierza i Łodzi rękodzielnicy otrzymywali place i ogrody w wieczystą dzierżawę – mogli dostać plac z gotowym już domem rządowym lub wysoką pożyczkę, jeśli osiadali na placu pustym (niezależnie od tego koloniści korzystali z bezpłatnego drzewa budowlanego z pobliskich lasów rządowych oraz taniej cegły z cegielni rządowej)[31][42];
  •  (M)  mianowanie pierwszego lekarza miejskiego – został nim chirurg II klasy Antoni Dąbrowski, który pełnił tę funkcję dwa lata;

1821–23[edytuj]

  •  (U)  wytyczenie osady sukienniczej nazwanej Nowym Miastem (na południe od Starego Miasta, po drugiej stronie rzeki Łódki) z ośmiobocznym rynkiem nowomiejskim w centrum (obecny plac Wolności); wydarzenie to uważa się za początek „Łodzi przemysłowej”; strefa mieszkalno-przemysłowa Nowego Miasta stanowiła zwarte założenie w kształcie regularnego prostokąta, oparte na zasadzie symetrii w stosunku do dwóch równoległych osi przecinających się na ośmiobocznym rynku; oś południkowa miasta – ulica Piotrkowska – stanowiła odcinek głównego szlaku komunikacyjnego; oś równoleżnikową osady wyznaczała ulica Średnia (obecna ul. Legionów i ul. Pomorska)[43];

Powołana do życja nowa przemysłowa Łódź nie stanowiła prostej kontynuacji feudalnego miasteczka o tej samej nazwie. Nie powstała w wyniku jego ewolucji funkcjonalnej, na drodze adaptacji bądź stopniowej przebudowy średniowiecznego układu urbanistycznego do nowych potrzeb produkcyjnych bądź społecznych. Wprost przeciwnie, z pełną świadomością utworzono ją na terenach zewnętrznych – na gruntach okolicznych folwarków, wsi oraz lasów, inkorporowanych następnie do miasta – jako jednostkę urbanistyczną już w założeniu autonomiczną względem macierzystego osiedla. Mimo, że dawna Łódź rolnicza i nowa Łódź przemysłowa dosłownie sąsiadowały ze sobą o miedzę, w sensie zaś prawnym tworzyły jeden organizm miejski, to jednak przez wiele jeszcze dziesiątków lat żyły one swoim własnym odrębnym życiem, co znalazło wyraz m.in. w układzie przestrzennym miasta[44].

Baranowski, Fijałek i Rosin (red.), Łódź. Dzieje miasta. T. I: Do 1918 r.
Przed 1823 r. w Łodzi wytyczono i nazwano ulice: Brzezińską (ob. ul. Wojska Polskiego), Drewnowską, Farną (ob. ul. Kościelna), Kościelną, Lutomierską, Łagiewnicką, Podrzeczną (wcześniej także pod nazwami Nad Rzeką i Nadrzeczna), Stodolną (biegła w sąsiedztwie ob. ul. Zachodniej na odcinku między ob. ulicami Ogrodową a Lutomierską oraz równoleżnikowo jako część ob. ul. Lutomierskiej), Wolborską, Zgierską oraz Rynek Starego Miasta (ob. Stary Rynek) – są one najstarszymi ulicami miasta[45][46];

1823[edytuj]

  •  (G)  przejęcie w użytkowanie (4 sierpnia) posiadła młynarskiego na Księżym Młynie przez przybyłego z Chodzieży farbiarza Karola Bogumiła Sängera, jednego z pierwszych osadników i pierwszego dzierżawcę Księżego Młyna epoki przemysłowej (na mocy kontraktu wieczystej dzierżawy, zawartego z miejscowym proboszczem)[41]; Sänger miał wybudować farbiarnię i drukarnię tkanin (umowa z 4 czerwca 1823 r. z Rajmundem Rembielińskim)[47], jednak nie zrealizował tych inwestycji[41] (osiadł ostatecznie w osadzie Nowe Miasto, gdzie nad rzeką Łódką wybudował w 1826 r. farbiarnię przerobioną na browar[48]); w 1825 r. kontrakt wieczystej dzierżawy Księżego Młyna przeniesiono na Krystiana Wendischa[48];
  •  (A)  przejęcie w zarząd (na mocy postanowienia z 21 listopada 1823 r. oraz na drodze osobnych układów z dzierżawcami) przez gminę miejską młynów Księżego, Wójtowskiego i Lamusa, z przeznaczeniem wykorzystania ich na zakłady fabryczne[49];
  •  (G)  sprowadzenie do Łodzi (jesienią) przez rząd Królestwa Polskiego pierwszych tkaczy z Grünbergu (Zielona Góra)[50];
  •  (A)  przemianowanie traktu piotrkowskiego (prowadzącego z Piotrkowa w kierunku Zgierza) na ulicę Piotrkowską; pierwsze tabliczki zostały zawieszone przez burmistrza Starego Miasta – Antoniego Czarkowskiego – na terenie dzisiejszej ul. Nowomiejskiej[51];

1824[edytuj]

Dom Kopischa
(zdjęcie archiwalne)
  •  (G)  zamieszkanie pierwszych osadników przy ulicy Piotrkowskiej; na północnym odcinku ulicy, tj. od Rynku Nowego Miasta do późn. ul. Cegielnianej (ob. między pl. Wolności a ul. Jaracza) – sukiennicy przybyli z Dolnego Śląska i z Wielkiego Księstwa Poznańskiego – zaś na południowym, od ul. Dzielnej do Górnego Rynku (ob. między ul. Narutowicza a pl. Reymonta) – tkacze lnu i bawełny, pochodzący z Dolnego Śląska, Czech, Prus i Saksonii; pierwsze drewniane domy tkaczy wzniesiono przy ul. Piotrkowskiej 248–268;
  •  (G)   (U)  wytyczenie osady lniano-bawełnianej o nazwie Łódka, na południe od osady sukienniczej zwanej Nowym Miastem, w dolinie rzeki Jasień; panujące tam dogodne warunki hydrotechniczne (spiętrzenia wodne) stworzyły możliwość budowy zakładów mechanicznych poruszanych energią spadku wód: bielników, magli, przędzalni, farbiarni, płukarni itp.[52];
  •  (G)  rozpoczęcie budowy (przez administrację rządową) zakładu płócienniczego – najstarszego, niezachowanego do dzisiaj, obiektu przemysłowego Łodzi – przy późn. ulicy Emilii (ob. ul. ks. bpa Tymienieckiego), obejmującego bielnik, krochmalnię, suszarnię, folusz i magiel; w 1826 oddany do użytku, w 1828 stał się własnością pochodzącego z Kowar na Dolnym Śląsku Tytusa Kopischa; po gruntownej renowacji jeden z najlepiej zachowanych obiektów przemysłowych tego okresu w Polsce (znany jako bielnik Kopischa – błędnie, bo to inny obiekt mieszkalno-przemysłowy z 1829 r. – patrz niżej; właściwy bielnik, znajdujący się nieopodal, nie zachował się);
  •  (G)  zawarcie kontraktu (27 października) pomiędzy prezesem Komisji Województwa MazowieckiegoRajmundem Rembielińskim a sprowadzonym z Chemnitz w Saksonii specjalistą z zakresu przędzalnictwa bawełny – Krystianem Fryderykiem Wendischem, na mocy którego przedsiębiorca zobowiązał się do wybudowania i wyposażenia dwóch przędzalni: bawełnianej i lnianej oraz tkalni bawełny[53];
  •  (O)  zebranie założycielskie Zgromadzenia Majstrów Tkackich (9 listopada); członkami cechu zostało 16 mistrzów i 17 czeladników; w 1828 r. liczył już 110 mistrzów, 30 czeladników i 10 uczniów;
  •  (O)   (S)  powstanie Łódzkiego Towarzystwa Strzeleckiego (Lodzer Bürger-Schützengilde), zwanego Bractwem Kurkowym (przyjmuje się, że strzelectwo było najstarszą dyscypliną sportową uprawianą w Łodzi); pierwsze ćwiczenia członkowie bractwa odbywali na terenach, na których po 1880 r. powstał park Helenów (podczas prac ziemnych przy jego urządzaniu odnaleziono w 1884 r. ślady tych ćwiczeń w postaci wielu kul; trzy z nich, z inicjatywy spadkobierców Karola Anstadta, zostały oprawione w srebro i opatrzone napisem upamiętniającym powstanie bractwa); Towarzystwo działało w Łodzi do wybuchu I wojny światowej[54][55];
  •  (U)  wytyczenie od 1823 r. i nazwanie kolejnych ulic: Aleksandryjskiej (ob. ul. Bojowników Getta Warszawskiego), Franciszkańskiej, św. Jakóba (ob. ul. Jakuba), Jerozolimskiej (ob. nieistniejącej – po 1956 r. wchłonięta przez ul. Wolborską), Piotrkowskiej, Południowej (ob. ul. Rewolucji 1905 r.), Północnej, Średniej (ob. ul. Pomorska i odcinek ul. Legionów między pl. Wolności a ul. Zachodnią), Wschodniej, Zachodniej oraz Rynku Nowego Miasta (ob. pl. Wolności)[45][46];

1825[edytuj]

  •  (P)   (V)  wizyta Aleksandra I, cesarza Rosji i króla Polski; wyraził podczas niej wolę powiększenia nowej osady prządków i tkaczy[56];
  •  (O)  założenie Cechu Sukienników;
  •  (A)  powiększenie terenu miasta o tzw. osadę prządków;
  •  (A)  włączenie posiadłości Księży Młyn do osady bawełniano-lnianej Łódka[13];
  •  (G)  zawarcie umowy (20 czerwca) z proboszczem łódzkim Franciszkiem Zengtellerem, na mocy której posiadłość Księży Młyn (wraz z ziemią powyżej młyna) przeszła w wieczystą dzierżawę przybyłego z Saksonii Krystiana Fryderyka Wendischa; w 1826 r. Wendisch przejął w wieczystą dzierżawę także pobliski Młyn Wójtowski wraz z gruntem ornym (tzw. Araszt), a w latach 1826–29 wynajął posiadło młyńskie Lamus (co dało łącznie ponad 100 hektarów terenów, ciągnących się pasem o szerokości 700–900 m na przestrzeni ponad 2 km wzdłuż nowo powstałej ul. Przędzalnianej (później św. Emilii, obecna ul. ks. bpa Tymienieckiego)[57];
  •  (G)  wzniesienie przez Krystiana Wendischa drewnianego, parterowego budynku tkalni ręcznej na Księżym Młynie[58];
  •  (P)  wydanie przez Namiestnika Królestwa Polskiego edyktu, wyznaczającego ludności żydowskiej specjalny rewir na Starym Mieście; liberalne początkowo przepisy zaostrzono w 1850 r., zakazując ludności żydowskiej osiedlania się w innych dzielnicach[59] (ograniczenia zniesiono w 1862 r.[60]);

1826[edytuj]

  •  (G)  zbudowanie pierwszego browaru przemysłowego w Łodzi przez przybyłego z Chodzieży farbiarza Karola Bogumiła Sängera; parterowy, murowany budynek powstał u zbiegu obecnych ulic Północnej i Nowomiejskiej, w pobliżu Stawu Staromiejskiego; przez kilka lat browar ten miał pozycję monopolisty na terenie Łodzi; po śmierci Sängera w 1831 r. przedsiębiorstwo prowadziła wdowa Henrietta, by ostatecznie w końcu lat 50. XIX wieku odsprzedać je kupcom żydowskim – Dawidowi Dobranickiemu i Hermanowi Konstadtowi (wkrótce potem browar uległ likwidacji); w pierwszej połowie XIX wieku powstały w Łodzi jeszcze dwie fabryki piwa – obie w osadzie Nowe Miasto (w 1830 r. drugi browar, o nieustalonej lokalizacji, założył Andrzej Wagner; zakład został odsprzedany w 1835 r. Fryderykowi Otto, a w 1845 r. powstał trzeci browar przy obecnej ul. Zachodniej, w pobliżu rzeki Łódki, który uruchomił Antoni Bittdorff); w pierwszej połowie XIX w. piwowarzy w przemyśle spożywczym stanowili grupę najbogatszą, ustępując pod względem dochodów tylko niektórym kupcom i przemysłowcom z branży włókienniczej[61];

1827[edytuj]

Ratusz w Łodzi (fot. Marek
i Ewa Wojciechowscy, 2005)
Dom Krystiana Wendischa, w tle fabryka Karola Scheiblera
(kwiecień 2007)
  •  (U)  powstanie pierwszego murowanego ratusza w Rynku Nowego Miasta (ob. pl. Wolności 1, Archiwum Państwowe), wybudowanego w okresie od czerwca 1826 do czerwca 1827 przez Karola Lebelta (przedsiębiorcę budowlanego ze Zgierza) według projektu Bonifacego Witkowskiego; najcenniejszy i najstarszy w Łodzi zabytek architektury klasycystycznej;
  •  (G)  uruchomienie pierwszej przędzalni bawełny, wybudowanej przez Krystiana Wendischa przy zbiegu ulic obecnej Przędzalnianej i dawnej Przędzalnianej (od 1837 r. św. Emilii, obecna ul. ks. bpa Tymienieckiego) [inne źródła podają, że było to przy obecnej ul. Wróblewskiego 10[62]]; był to gmach murowany, trzykondygnacyjny, z dwoma dodatkowymi kondygnacjami na poddaszu; zmechanizowane urządzenia przędzalnicze posiadały napęd hydrauliczny, wykorzystujący spadek wód rzeki Jasień (w świetle ostatnich odkryć, dokonanych przez archeologa Zbigniewa Rybackiego, możliwe jest, że tą pierwszą była przędzalnia bawełny z okolic Młyna Wójtowskiego, wybudowana w 1826 r.[63]); oprócz przędzalni oddano także w tym czasie (dokładna data nie jest znana) do użytku na Księżym Młynie dom mieszkalny dyrektora fabryki (jeden z najstarszych zachowanych do dzisiaj domów mieszkalnych w Łodzi, obecnie ul. Przędzalniana 71)[64];

1828[edytuj]

1829[edytuj]

1830[edytuj]

W muzeum farmacji
(maj 2015)
  •  (L)  Łódź liczyła 4343 mieszkańców;
  •  (D)  śmierć na atak serca Krystiana Wendischa (21 stycznia), twórcy pierwszej w Łodzi przędzalni bawełny; po śmierci przedsiębiorcy przędzalnię na Księżym Młynie przejął główny wierzyciel – administracja rządowa (nowym dyrektorem handlowym zakładu został kupiec Karol Trenkler, który pełnił tę funkcję do 1842 r.)[67]; w 1845 r. chylącą się ku ruinie fabrykę kupił za niewielką kwotę Fryderyk Karol Moes[62];
  •  (H)   (M)  otwarcie (3 lutego) przez Karola Ketschena pierwszej apteki w Łodzi (pozwolenie na jej założenie uzyskał w 1828 r., lecz zgodne z przepisami urządzanie apteki, kompletowanie wyposażenia i leków zajęło dwa lata); mieściła się ona w domu murowanym, wzniesionym przez piwowara Antoniego Bittdorfa w Rynku Nowego Miasta 2 (ob. pl. Wolności 7), w 1840 r. została przeniesiona przez kolejnego właściciela Bogumiła Zimermanna do wybudowanej przez niego kamienicy pod nr 7 (ob. pl. Wolności 2). W marcu 2008 otwarto tutaj Muzeum Farmacji im. prof. Jana Muszyńskiego[68];
  •  (P)  ostatni rok autonomii Królestwa Polskiego – dzięki niej i przychylności jej władz powstał w Łodzi przemysł włókienniczy. Niektórzy historycy twierdzą, że gdyby autonomia Królestwa trwała dłużej, Łódź byłaby rozbudowywana bardziej planowo w kolejnych latach;

1834[edytuj]

1835[edytuj]

1836[edytuj]

  •  (M)  utworzenie pierwszego stanowiska lekarza miejskiego;

1837[edytuj]

Biała Fabryka
(czerwiec 2006)

1838[edytuj]

  •  (H)  pierwsze jatki rzeźniczo-piekarskie murowane w Rynku Nowego Miasta;

1839[edytuj]

  •  (G)  zainstalowanie w fabryce L. Geyera pierwszej w polskim przemyśle bawełnianym maszyny parowej o mocy 60 KM;
  •  (E)  otwarcie pierwszej prywatnej szkoły elementarnej przy ul. Piotrkowskiej przez Mikołaja Olszewskiego;

1840[edytuj]

Park Źródliska
(czerwiec 2006)
  •  (A)  zatwierdzenie przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych projektu włączenia do Łodzi terenów leśnictw Łaznów i Pabianice;
  •  (U)  wytyczenie Nowej Dzielnicy na przyłączonych do miasta terenach lasu rządowego leśnictwa Łaznów, ulokowanej na wschód od Nowego Miasta i Łódki, której najważniejszą arterią była ul. Główna (ob. al. Piłsudskiego); założenie na jej osi dużego centralnego placu, nazwanego ze względu na sąsiedztwo terenów podmokłych Wodnym Rynkiem (ob. pl. Zwycięstwa);
  •  (Z)  utworzenie w Nowej Dzielnicy pierwszego w Łodzi parku publicznego (o powierzchni ok. 22 ha), który dzięki właściwościom terenu otrzymał nazwę Źródliska (dawniej zwany Ogrodem Angielskim lub parkiem Kwela, od niem. Quell – źródło, zdrój)[69]; w latach 50. XIX w. zachodnia cześć parku znalazła się w posiadaniu łódzkiego fabrykanta Karola Scheiblera, który wybudował tam swoją pierwszą fabrykę (zwaną Centralną Manufakturą lub Centralą), magazyny i pałac, a na pozostałym obszarze założył ogród ozdobny i użytkowy (dzisiejszy park Źródliska II) i od tego czasu do 1945 r. parkiem publicznym była tylko jego część wschodnia; w latach 80. XIX w. teren parku został wydzierżawiony Franciszkowi Wagnerowi (jednemu z dyrektorów w zakładach K. Scheiblera)[70]; 6 sierpnia 1885 kontrakt na 20-letnią dzierżawę zawarto z Towarzystwem Akcyjnym Zakładów Bawełnianych K. Scheiblera[71] (po wygaśnięciu kontraktu i przeprowadzeniu prac remontowych przez władze miejskie, tak jak wcześniej, park był nadal miejscem odpoczynku robotników okolicznych fabryk); w 1945 r. park Źródliska II został przejęty przez miasto, przebudowany i w 1947 r. otwarty dla społeczeństwa; obecnie w parku (o powierzchni 17,2 ha) znajduje się m.in. Palmiarnia oraz zbiorowisko 45 okazów ok. 250–300-letnich dębów szypułkowych, stanowiące najcenniejszy zabytek przyrody na obszarze Łodzi (najstarszy dąb ma obwód pnia 495 cm); 6 grudnia 1984 r. park został wpisany do rejestru zabytków[72][73];
  •  (T)  narodziny komunikacji miejskiej – pojawienie się na ulicach pierwszych dorożek konnych (właściciel – Julian Czajkowski);

1841[edytuj]

  •  (A)  Łódź stała się stolicą okręgu i otrzymała prawa przysługujące miastom gubernialnym;
  •  (A)  utworzenie urzędu prezydenta miasta – jako pierwszy sprawował tę funkcję (od 23 czerwca) dotychczasowy burmistrz od 10 sierpnia 1831 Karol Tangermann (do 1844 r., zmarł 12 sierpnia);
  •  (I)  uruchomienie pierwszej publicznej studni – u zbiegu ulic Piotrkowskiej i Nawrot;

1842[edytuj]

Domek Traugotta Grohmanna; typowy przykład budownictwa z pierwszego okresu przemysłowej Łodzi (sierpień 2007)
  •  (G)  zawarcie (13 czerwca) z władzami miasta kontraktu na założenie fabryki wyrobów włókienniczych przez Traugotta Grohmanna; przybyły z Saksonii przemysłowiec stał się właścicielem dawnej posiadłości młyńskiej Lamus (przy zbiegu dzisiejszych ulic Tylnej i Targowej); w 1844 r. rozpoczął produkcję przędzy i tkanin bawełnianych – był to wówczas drugi pod względem wielkości zakład w Łodzi; początkowo poruszana siłą spadku wody, od 1854 r. fabryka otrzymała – jako druga w mieście – napęd w postaci maszyny parowej (pierwszą sprowadził do Łodzi Ludwik Geyer w 1839 r.)[74];

1843[edytuj]

  •  (L)  Łódź liczyła 15 764 mieszkańców;

1844[edytuj]

  •  (A)  prezydentem Łodzi został (od 23 sierpnia) Franciszek Traeger; funkcję pełnił do 6 grudnia 1862;

1845[edytuj]

  •  (E)  otwarcie pierwszej szkoły średniej (Powiatowa Szkoła Realna tzw. niemiecko-rosyjska); w 1856 r. przeniesiona do budynku przy Rynku Nowego Miasta, specjalnie wzniesionego dla potrzeb szkoły (obecnie gmach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi);
  •  (S)   (U)  otwarcie pierwszej stałej strzelnicy w parku miejskim Źródliska; w kolejnych latach oddano tam również do użytku Dom Strzelców Tarczowych będący siedzibą Łódzkiego Towarzystwa Strzeleckiego (budynek rozebrano w latach 30. XX wieku)[54];
  •  (G)  sprzedaż na licytacji (21 października) nieruchomości Księżego Młyna (m.in. przędzalni) Fryderykowi Karolowi Moesowi (za 14 605 rubli), który do Królestwa Kongresowego przybył z Nadrenii w 1836 r.; kwotę tę przedsiębiorca zobowiązał się spłacać przez 18 lat począwszy od 1848 r.; pełne uruchomienie zakładu włókienniczego nastąpiło po 1850 r.[75]

1846[edytuj]

  •  (M)   (U)  otwarcie (1 stycznia) pierwszego szpitala miejskiego (im. św. Aleksandra) w Rynku Fabrycznym (ob. pl. Katedralny im. Jana Pawła II), wybudowanego w latach 1842–45 według znormalizowanego projektu Henryka Marconiego (z modyfikacjami Stanisława Balińskiego); dziś budynek zajmuje Wyższe Seminarium Duchowne;
  •  (K)   (O)  powstanie z inicjatywy L. Geyera i A. Siebera Łódzkiego Męskiego Stowarzyszenia Śpiewaczego (Lodzer Männer-Gesang-Verein);
  •  (G)  udział łódzkiej produkcji tkackiej w całym przemyśle bawełnianym Królestwa Kongresowego wynosił 60,6%;

1848[edytuj]

1850[edytuj]

  •  (O)  założenie Łódzkiego Stowarzyszenia Kupców, przekształconego później w Zgromadzenie Kupców m. Łodzi;

1851[edytuj]

  • powstanie pierwszej w Łodzi Kasy Oszczędności;

1853[edytuj]

Plan miasta Łodzi z 1853 r.

Nie mamy w całym kraju miasta, które by tyle co Łódź zawdzięczało przemysłowi; miasta, które by przez przemysł z zupełnego zapomnienia, z zupełnej nicości, podniosło się na ten stopień zamożności i rozwoju; [...] w ciągu pół wieku o 100 razy powiększyła się ludność Łodzi, takie rezultata zaledwie by dziś zaatlantycka Ameryka przedstawić zdołała[76].

Oskar Flatt, Opis miasta Łodzi pod względem historycznym, statystycznym i przemysłowym, 1853; przedsłowie, s. VI; część statystyczna, s. 48
  •  (D)  pierwszy pożar łódzkiej fabryki (21 grudnia) – spłonął dwupiętrowy budynek L. Geyera przy ul. Piotrkowskiej 303;

1854[edytuj]

1855[edytuj]

Stary Cmentarz,
grób Ludwika Grohmana
(1 listopada 2005)
  •  (U)  rozpoczęcie budowy zespołu fabrycznego przez Karola Scheiblera na Wodnym Rynku (ob. pl. Zwycięstwa); w przyszłości (wraz z innymi zespołami fabrycznymi, m.in. na Księżym Młynie) – największe przedsiębiorstwo bawełniane w kraju; po II wojnie światowej upaństwowione (w latach 1962–95 pod nazwą Łódzkie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex”)[77];
  •  (U)   (Z)  założenie zespołu cmentarzy przy obecnych ulicach Ogrodowej i Srebrzyńskiej (ewangelicki, katolicki, prawosławny), zwanego dziś Starym Cmentarzem; od 1995 r., cyklicznie 1 listopada, prowadzona jest na terenie cmentarza kwesta na rzecz ratowania zabytków nekropolii (zobacz »); w 2009 r. powstał film dokumentalny pt. Nekropolis. Łódzkie trójprzymierze cieni w reżyserii Andrzeja Czuldy o Cmentarzu Starym, historii Łodzi i najwybitniejszych postaciach tworzących to miasto w okresie fabrykanckim, a pochowanych na tej trójwyznaniowej nekropolii; w 2015 r. Stary Cmentarz został uznany pomnikiem historii;

1856[edytuj]

Pałac Karola Scheiblera
(wrzesień 2011)
  •  (U)  oddanie do użytku domu mieszkalnego Karola Scheiblera (po rozbudowie pałac) w południowej pierzei Wodnego Rynku (ob. pl. Zwycięstwa 1); początkowo był to skromny budynek parterowy, podobny do rządowych domów dla przędzalników i tkaczy; po pierwszej rozbudowie w latach 1865–67 (według projektu Jana Karola Mertschinga) budynek otrzymał dodatkowe piętro oraz czterokondygnacyjną wieżę widokową; ostateczny kształt architektoniczny nadała budynkowi rozbudowa w latach 1884–87 (według projektu Edwarda Lilpopa) – kontrastem dla neorenesansowej bryły budynku stały się eklektyczne wnętrza; Scheiblerowie mieszkali w pałacu do 1932 r.; w latach 1933–39 kilka pomieszczeń zajmował prezes zarządu Zjednoczonych Zakładów Przemysłowych – Feliks Maciszewski; po II wojnie światowej pałac stał się siedzibą rektoratu Politechniki Łódzkiej, a następnie Państwowej Szkoły Muzycznej; od 1986 r. pałac jest siedzibą jedynego w Polsce Muzeum Kinematografii; 3 października 1957 r. obiekt został wpisany do rejestru zabytków[78];

1857[edytuj]

  •  (L)  Łódź liczyła 27 890 mieszkańców stałych (39 420 ogółem stałych i niestałych);

1858[edytuj]

  •  (G)  pierwsze zastosowanie węgla jako opału (dotąd nawet maszyny parowe opalane były drewnem lub torfem);
  •  (G)  powstanie łódzkiej filii Banku Polskiego;

1859–60[edytuj]

1860[edytuj]

1861[edytuj]

  •  (D)  bunt tkaczy ręcznych (22–23 kwietnia), połączony z niszczeniem maszyn;
  • otwarcie (15 czerwca) przez Dominika Zonera pierwszego w mieście zakładu fotograficznego przy ul. Konstantynowskiej 3 (ob. ul. Legionów);

1861–64[edytuj]

  •  (G)  kryzys surowcowy, wywołany przerwaniem dostaw bawełny amerykańskiej z powodu trwającej wojny secesyjnej; następstwem było przerwanie lub zmniejszenie produkcji w wielu zakładach; tzw. „głód bawełniany” doprowadził do upadku 50% średnich i drobnych zakładów bawełnianych oraz koncentracji produkcji w dużych zakładach (Karol Scheibler, dysponujący zapasami surowca, stał się przodującym łódzkim fabrykantem, a z czasem drugim najbogatszym człowiekiem w Królestwie Polskim)[83];

1862[edytuj]

  •  (I)  ustanowienie w Łodzi (z początkiem grudnia) urzędu pocztowego II klasy przez Zarząd Poczt Królestwa Polskiego; wcześniej działała tylko ekspedycja pocztowa – od lat 20. XIX w. w wynajętym drewnianym parterowym domu przy ul. Południowej (ob. ul. Rewolucji 1905 r. 11), a od około 1848 r. w domu naczelnika ekspedycji Karola Kurzyjamskiego (ob. ul. Rewolucji 1905 r. 16); urząd pocztowy otrzymał siedzibę w murowanym piętrowym domu przy ul. Piotrkowskiej 259a (ob. ul. Piotrkowska 34); w 1869 r. został przeniesiony bliżej dworca Łódź Fabryczna – na ul. Wschodnią (ob. posesja nr 66)[84], od 1 lipca 1886 (zobacz ») do kamienicy przy ul. Dzikiej 514d[85] (ob. ul. Moniuszki) 10, zaś 2 lipca 1903 (zobacz ») do nowego gmachu przy ul. Przejazd (ob. ul. Tuwima) 38[84];
  •  (A)  prezydentem Łodzi został (od 16 grudnia) Andrzej Rosicki; funkcję pełnił do 15 lutego 1865, kiedy to został usunięty przez władze rosyjskie za udzielanie pomocy uczestnikom powstania styczniowego;
  •  (P)  zniesienie przez władze ograniczeń mieszkaniowych w stosunku do Żydów (dotychczas mogli zamieszkiwać jedynie wytyczony obszar Starego Miasta)[60];

1863[edytuj]

1864[edytuj]

1865[edytuj]

  •  (L)  Łódź liczyła 32 427 mieszkańców stałych (40 121 ogółem stałych i niestałych);
  •  (A)  prezydentem Łodzi został (od 15 lutego) Edmund Pohlens; funkcję pełnił do 27 grudnia 1869;
  •  (T)  wybudowanie przez Jana Blocha w ciągu 3 miesięcy Drogi Żelaznej Fabryczno-Łódzkiej (27 km) z Łodzi do Koluszek, gdzie połączyła się z linią Warszawsko-Wiedeńską. Głównym inżynierem był Hipolit Cieszkowski, tory kładło jednocześnie od strony Łodzi i Koluszek 2400 robotników, wykonujących wszystkie prace ręcznie; materiały do budowy dowożono furmankami. Budowę linii zakończono 18 listopada, a już dzień później uruchomiono przewóz towarów[86];

1866[edytuj]

  •  (T)  otwarcie (1 czerwca) dla ruchu pasażerskiego linii kolejowej do Koluszek, zbudowanej w 1865 r.; tymczasowy dworzec powstał przy ul. Krótkiej (późn. ul. Kolejowa vel Kolejna, ob. ul. Traugutta) – w miejscu, w którym obecnie stoi gmach Łódzkiego Domu Kultury (tory sięgały prawie do ul. Dzikiej – ob. ul. Sienkiewicza)[86];

1867[edytuj]

Browary Łódzkie – widok
od strony ul. Pomorskiej (marzec 2006)

1868[edytuj]

  •  (T)  otwarcie gmachu dworca Kolei Fabryczno-Łódzkiej (późniejszego dworca Łódź Fabryczna), wzniesionego według projektu Adolfa Schimmelpfenniga; odtąd pociągi kończyły bieg przed ul. Widzewską (ob. ul. Kilińskiego). W czasie I wojny światowej budynek został częściowo zniszczony, w 1930 r. przebudowany, w latach 60. przeszedł generalny remont, a w czerwcu 2012 r. został wyburzony[86];

1869[edytuj]

Dworzec Łódź Fabryczna, obecnie zamknięty na czas realizacji projektu Nowego Centrum Łodzi
wraz z podziemną stacją kolejową; widoczny gmach został wyburzony w czerwcu 2012 (fot. W. Pfeiffer, 1930)

1870[edytuj]

Przędzalnia bawełny Karola Scheiblera (wrzesień 2011)
  •  (G)   (U)  rozpoczęcie budowy przez Karola Scheiblera – przy ul. św. Emilii (ob. ul. ks. bpa Tymienieckiego) – największego w Łodzi budynku przędzalni bawełny (ponad 207 m długości i 35,5 m szerokości) według projektu Hilarego Majewskiego; oddany do użytku w 1873 r., uległ pożarowi w 1874 r., odbudowany w 1877 r. (gmach ze względu na swoje rozmiary, nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne, jak i na styl architektoniczny, stał się obiektem wzorcowym dla wielu następnych projektów)[96][97]; obecnie w budynku znajduje się zespół loftów, oddanych do użytku w 2010 r.;

1870–1900[edytuj]

  •  (G)  okres najintensywniejszej w dziejach Łodzi rozbudowy przemysłu;

1871[edytuj]

1872[edytuj]

Jeden z budynków fabrycznych Izraela Poznańskiego (fot. Marek
i Ewa Wojciechowscy, 2005)

1874[edytuj]

1875[edytuj]

Domy robotnicze na Księżym Młynie (maj 2005)
  •  (O)  powołanie (16 września) Łódzkiej Straży Ogniowej Ochotniczej; komendantem i prezesem został Ludwik Grohman, jego zastępcą – L. Zoner; faktyczną działalność straż rozpoczęła 14 maja 1876; z początkiem 1886 r. była podzielona na 4 oddziały cyrkułowe i liczyła 284 czynnych członków oraz 929 członków honorowych (wspierających)[98];
  •  (U)  rozpoczęcie budowy osiedla domów robotniczych Księży Młyn przez Karola Scheiblera;

1876[edytuj]

1877[edytuj]

1878[edytuj]

Gauleiter Kraju Warty, Arthur Greiser, przemawia na wiecu SS w hali dawnej przędzalni Léona Allarta (fot. Hoffmann, 15 marca 1944)
  •  (A)  prezydentem Łodzi został (od 1 sierpnia) Walerian Michał Makowiecki; funkcję pełnił do 1882 r. (zmarł 18 listopada);
  •  (G)  uruchomienie m.in. fabryki wyrobów włókienniczych Ernsta Leonhardta przy ul. Rzgowskiej 17a, tkalni wyrobów bawełnianych i lnianych Floriana Jarischa przy ul. Piotrkowskiej 153 (pierwotnie nr 733), zakładów bawełnianych Józefa Gampego i Juliusza Albrechta przy ul. Piotrkowskiej 208/210 (pierwotnie nr 581/2);
  •  (G)  założenie pierwszej w Królestwie Polskim przędzalni wełny czesankowej przez francuskiego przemysłowca Léona Allarta na terenie osady Kąty przy ulicy Kątnej (ob. ul. Wróblewskiego 19), zakupionym od Augusta Kroeniga; w kolejnych latach powstał tam duży zespół fabryczno-mieszkalny (obiekty fabryczne zaprojektował Hilary Majewski), od 1904 r. zarządzany przez Generalną Kompanię Przemysłu Przędzalniczego Zakładów „Allart, Rousseau et Compagnie”; potocznie łodzianie nazywali zakłady Allarta „starymi Francuzami” (w odróżnieniu od „nowych Francuzów” – założonej w 1889 r. przędzalni Paula Desurmonta – zobacz »); w czasie okupacji niemieckiej budynki przejęła firma Bayerische Motoren Werke A. G. i prowadziła w nich montaż i naprawy silników samolotowych; po II wojnie światowej zakłady upaństwowiono tworząc Państwowe Zakłady Przemysłu Wełnianego nr 4, od 1952 r. Zakłady Przemysłu Wełnianego im. Gwardii Ludowej, przekształcone następnie w Przędzalnię Czesankową „Polmerino”; po upadku zakładów po 1989 r. zakupiła je polsko-hiszpańska firma deweloperska Urbanica, która w latach 2006–07 zburzyła niemal wszystkie budynki, przeznaczając teren pod budowę osiedla mieszkaniowego; do marca 2016 r. osiedle nie powstało, a deweloper traktuje pusty kwartał jako teren na sprzedaż[100][101];

1879[edytuj]

1880[edytuj]

1881[edytuj]

Karol Scheibler
(ur. 1820, zm. 1881)
Willa Ludwika Grohmana
(wrzesień 2013)
  •  (D)  śmierć drugiego „króla bawełny” – Karola Scheiblera (13 kwietnia);
  •  (U)  rozpoczęcie prac (17 maja) przy budowie Wielkiej Synagogi u zbiegu ulic Spacerowej i Zielonej (ob. al. Kościuszki 2 / ul. Zielona 8); na jej wzniesienie Karol Scheibler ofiarował przed śmiercią 15 000 rubli; została otwarta w połowie września 1887 r.[103] (zobacz »)
  •  (U)  oddanie neorenesansowej willi Ludwika Grohmana przy ul. Tylnej 9/11, wzniesionej według projektu Hilarego Majewskiego; w latach 1894–96 została rozbudowana o klatkę schodową i ogród zimowy, a w 1913 r. o piętrowy aneks z osobnym wejściem; była to jedna z pierwszych tak okazałych rezydencji fabrykanckich w Łodzi – wnętrza urządzono z dużym przepychem w stylu renesansu włoskiego; willę otaczał ogród założony równolegle z jej budową (ob. park im. J. Kilińskiego); w czasie II wojny światowej rodzina Grohmanów została wyrzucona z willi, a duża część dobytku została przejęta i sprzedana; w 1945 r. budynek zajęło NKWD dokonując grabieży większości elementów wyposażenia wnętrz; po wojnie pałac stał się własnością Zakładów Przemysłu Bawełnianego (funkcjonowało tam zakładowe przedszkole i żłobek) i ulegał stopniowej dewastacji; od 1998 r. budynek pozostaje w rękach prywatnych i kilkakrotnie zmieniał już właścicieli, którzy podejmowali się prac remontowych – nie zostały one jednak dokończone; 20 stycznia 1971 r. willa została wpisana do rejestru zabytków[74][104];

1882[edytuj]

  •  (K)  otwarcie (8 października) niemieckiego teatru „Thalia” z widownią na 800 miejsc w gmachu przebudowanym według projektu Ottona Gehliga z sali tanecznej Ignacego Vogla przy ul. Dzielnej 1373 (późn. nr 18, ob. ul. Narutowicza 20); budynek spłonął 5 września 1921, a w jego miejscu powstała ponownie sala tańca; po przebudowie na salę kinową mieściły się tam kolejno kina: „Reduta” (otwarte 18 marca 1925), „Splendid” (otwarte 20 maja 1927), „Roxy” (otwarte w 1933), „Europa” (otwarte w 1934) i „Bałtyk” (od lutego 1945 do września 2015);
  •  (A)  prezydentem Łodzi został (od 22 listopada) Władysław Pieńkowski; funkcję pełnił aż do pierwszych dni I wojny światowej (do 5 sierpnia 1914);

1883[edytuj]

  •  (I)  zainstalowanie (21 grudnia) pierwszych w Łodzi telefonów („na korbkę”, tarcze numerowe wprowadzono w 1929); utworzenie napowietrznej sieci telefonicznej[105]; formalnego odbioru zbudowanej sieci dokonała 2 stycznia 1884 delegacja Departamentu Telegrafów Ministeryum Spraw Wewnętrznych[106];

1884[edytuj]

Winieta zakładów Przemysł Wełniany S. Barciński i S-ka
  •  (Ś)  ukazanie się (6 stycznia) pierwszej polskiej gazety w języku narodowym – „Dziennika Łódzkiego” (wydawana była do 1892 r., następnie w latach 1919, 1931–39 i od 1945 r. do dziś[e]);
  •  (R)  na zebraniu gminy ewangelickiej (7 lutego) zatwierdzono jej podział na dwie samodzielne parafie, których granicą stała się ul. Krótka (ob. ul. 6 Sierpnia); ustanowiono także etat dla drugiego proboszcza i personelu kościelnego[107];
  •  (G)  zainstalowanie (w lutym) oświetlenia elektrycznego w przędzalni wełny czesankowej firmy Léon Allart et Compagnie przy ul. Kątnej (ob. ul. Wróblewskiego 19) oraz w części zakładów Karola Scheiblera; były to pierwsze łódzkie firmy, w których wprowadzono oświetlenie elektryczne[108];
  •  (Z)  posadzenie (w kwietniu) pierwszych drzewek na Rynku Nowego Miasta (ob. pl. Wolności)[109];
  •  (R)  otwarcie (10 czerwca) przy ul. Widzewskiej (ob. ul. Kilińskiego 56) neobizantyjskiej cerkwi św. Aleksandra Newskiego, wybudowanej w latach 1880–84 według projektu Hilarego Majewskiego; konsekracji świątyni dokonał arcybiskup chełmski i warszawski Leoncjusz, w obecności m.in. generał-gubernatora warszawskiego Iosifa Hurki i gubernatora piotrkowskiego Nikołaja Zinowjewa[110]; car Aleksander III Romanow przekazał nowej cerkwi dar złożony z kompletnego garnituru srebrnych, pozłacanych naczyń mszalnych[111];
  •  (G)  założenie (25 czerwca) przez Salomona Barcińskiego, Izydora Birnbauma, Karola Löwa, Teodora Löwa i Maurycego Schwartza fabryki wyrobów wełnianych przy ulicy Tylnej 2/6 pod nazwą Schwartz, Birnbaum et Co[112]; dwa lata później powstała pod tym adresem przędzalnia, tkalnia i wykończalnia wyrobów wełnianych i półwełnianych pod nazwą: Wełniana Manufaktura Schwarz, Birnbaum i Löw – jedno z pierwszych przedsiębiorstw łódzkich wyposażonych w oświetlenie elektryczne; po jej rozwiązaniu Barciński i Schwartz przejęli majątek i utworzyli Spółkę Akcyjną pod nazwą: Przemysł Wełniany S. Barciński i S-ka (po zakończeniu II wojny światowej i nacjonalizacji – Państwowe Zakłady Przemysłu Wełnianego nr 3 im. 9 Maja); w 2007 r. część budynków pofabrycznych włączono w budowane nowe osiedle mieszkaniowe „Barciński Park”[113][114];
  •  (M)   (U)  otwarcie (1 września) pierwszego szpitala fabrycznego (im. św. Anny) – na rogu ulic Milionowej i Przędzalnianej – przy zakładach K. Scheiblera, z inicjatywy Karola Jonschera – lekarza rodziny Scheiblerów; budowę sfinansowała wdowa po największym łódzkim fabrykancie – Anna z Wernerów; poświęcenia szpitala dokonał ksiądz dziekan Dąbrowski[115]; w początkowym okresie działalności szpital liczył 40 łóżek[116]; murowany piętrowy budynek w stylu klasycystycznym zaprojektował Hilary Majewski; od 1955 r. szpital im. Karola Jonschera[117];
  • utworzenie (w połowie września) straży ogniowej przy zakładach Karola Scheiblera; składała się z trzech oddziałów liczących łącznie 108 strażaków, dysponujących wyposażeniem obejmującym m.in. dwie duże sikawki i jedną małą oraz składaną drabinę ratunkową sięgającą wysokości 26 m; oprócz zabezpieczenia zakładów straż scheiblerowska miała także wspomagać miejską straż ogniową w walce z pożarami na terenie całej Łodzi[118]; naczelnikiem straży został Karol Wilhelm Scheibler (syn zmarłego w 1881 r. K. Scheiblera), zastępcą – Edward Herbst, bezpośrednim dowódcą – Schwarc[119];
  •  (R)  konsekracja (8 października) przez biskupa Pawła Ewertha neoromańskiego kościoła luterańskiego św. Jana przy ul. Dzikiej (ob. ul. Sienkiewicza 60), wybudowanego w latach 1880–84, według projektu Ludwika Schreibera; w uroczystości uczestniczył m.in. gubernator piotrkowski Nikołaj Zinowjew, a przed kościołem zgromadziło się około 30 000 wiernych. Na budowę świątyni 50 tys. rubli przekazał, niedługo przed śmiercią, Karol Scheibler; koszt budowy (bez wyposażenia i kosztów zagospodarowania otoczenia) wyniósł około 150 000 rubli[120]; dzwony kościelne (dar O. J. Schultza) sprowadzono z Drezna z firmy J. Grossego, organy obejmujące 44 rejestry (dar Edwarda Herbsta) – ze świdnickiej fabryki Schlag i Synowie[102][121]. Od 1945 kościół rzymskokatolicki Najświętszego Imienia Jezus obsługiwany przez ojców jezuitów;
  •  (O)  zatwierdzenie (12 października) ustawy (statutu) Łódzkiego Chrześciańskiego Towarzystwa Dobroczynności[d]), którego celem było przyczynianie się do usunięcia żebractwa w m. Łodzi, niesienia pomocy osobom, wstydzącym się żebrać i w ogóle rozciąganie opieki nad mieszkańcami wyznania chrześciańskiego, którzy znajdują się w potrzebie niezbędnej korzystania z dobroczynności publicznej[122]; pierwsze ogólne zebranie członków Towarzystwa odbyło się 1 kwietnia 1885[123];
  •  (H)  otwarcie (w październiku) pierwszej w Łodzi kwiaciarni przy ul. Piotrkowskiej[124];

1885[edytuj]

Park Helenów (zdjęcie archiwalne z XIX w.)
Park Helenów
(kwiecień 2008)
  •  (R)  wydanie (24 stycznia) dekretu przez arcybiskupa metropolitę warszawskiego Wincentego Teofila Popiela o podziale łódzkiej parafii katolickiej i ustanowieniu drugiej, nowej parafii św. Krzyża; granica między parafią Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny a parafią św. Krzyża została ustanowiona wzdłuż ulic Zawadzkiej i Południowej (ob. ulice Próchnika i Rewolucji 1905 r.); do pierwszej parafii zaliczono, oprócz północnej części Łodzi, wsie Bałuty Stare i Nowe, Brus, Doły, Manię, Marysin, Radogoszcz, Rogi, Ruszczki, Żubarć i Żabiniec, do drugiej, oprócz południowej części Łodzi – wsie Augustów, Karolew, Poręby, Rokicie Stare i Nowe, Widzew i Zarzew[125];
  •  (Z)  otwarcie (26 stycznia) przez łódzkich browarników parku Helenów, zwanego też Helenowskim (nazwa od imienia żony Ludwika Anstadta – Heleny); uroczyste otwarcie odbyło się podczas imprezy charytatywnej na rzecz Łódzkiego Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności; usytuowany na obszarze doliny rzeki Łódki park powstał w latach 1881–85 według projektu berlińskiej firmy ogrodniczej L. Späth (pozwolenie na budowę uzyskano w październiku 1881 r.); pierwsze trzydzieści lat parku to okres coraz większej jego świetności, bagnisty teren w krótkim czasie zmienił się w efektowny, urządzony z przepychem ogród; wśród atrakcji wymienić można było m.in.: stawy z przystanią dla łódek, kamienną kaskadą na skarpie z wodotryskami, wieżę widokową (rozebrana w 2000 r.[126]), zwierzyniec (w którym oglądać można było m.in. niedźwiedzie i małpy), grotę z lawy wulkanicznej, tarasy, bogate kwietniki, muszlę koncertową, tor kolarski, korty tenisowe i boisko; cały park ogrodzono wysokim płotem, a płatny wstęp obowiązywał do września 1939 r.; 26 września 1895 r. została otwarta w Helenowie pierwsza w Łodzi Wystawa Rzemieślniczo-Przemysłowa; w sierpniu 1896 r. miał miejsce pierwszy w Łodzi pokaz filmowy; w 1898 r. odbył się na terenie parku pierwszy w Łodzi pokaz wzlotu balonu (na wysokość 900 m) i skoku ze spadochronem; w 1911 r. odbyła się druga w Królestwie Polskim wystawa lotnicza; podczas II wojny światowej służył tylko Niemcom, głównie funkcjonariuszom Gestapo; po wojnie (po rocznym użytkowaniu przez wojsko) park przeszedł na własność miasta; w 1947 r. zmieniono mu nazwę na park im. 19 Stycznia (data zajęcia miasta przez armię radziecką) i po gruntownym uporządkowaniu został otwarty dla publiczności; w latach 70. i 90. XX w. przeprowadzono w parku rewitalizację; 6 grudnia 1984 r. park został wpisany do rejestru zabytków; 27 maja 1994 r. powrócono do pierwotnej nazwy Helenów; 10 listopada 2003 r. na południowym skraju parku, u wylotu ul. Sterlinga, odsłonięty został Pomnik Chwały Żołnierzy Armii „Łódź”[69][127];
  •  (K)  koncert niemieckiego pianisty Hansa von Bülowa (7 lutego) w teatrze „Thalia” przy ul. Dzielnej 1373 (ob. ul. Narutowicza 20); artysta wykonał utwory Bacha, van Beethovena, Chopina, Czajkowskiego, Liszta i Rubinsteina[128];
  •  (K)  koncert pianisty Józefa Wieniawskiego (21 kwietnia) w teatrze „Victoria” przy ul. Piotrkowskiej 776 (ob. ul. Piotrkowska 67); artysta wykonał utwory van Beethovena, Chopina, Händla, Liszta, von Webera, Wagnera oraz kompozycje własne[129];
  •  (D)  wielki pożar fabryki Morytza Zanda w osadzie Mania (15 maja); ogień pojawił się w suszarni około godz. 4:30, a walka z nim trwała do godz. 11:00; fabryka zatrudniająca ponad 100 robotników spłonęła niemal doszczętnie, ocalała tylko część farbiarni[130];
  •  (D)  wielki pożar zabudowań (13–14 czerwca) przy ul. Piotrkowskiej 255 i 255b (obecnie ul. Piotrkowska 18 i 20); ogień pojawił się około godz. 20:00, a jego dogaszanie trwało aż do wieczora dnia następnego; z pożarem walczyły wszystkie trzy oddziały ochotniczej straży ogniowej oraz straż ogniowa zakładów K. Scheiblera; w czasie akcji kilku strażaków zostało dotkliwie poparzonych; doszczętnie spłonęły: dom Zelmana Salomonowicza wraz z drukarnią „Lodzer Zeitung” należącą do Jana Petersilgego (maszyna drukarska spadła z wysokości przez przepaloną podłogę), składy rosyjskiego towarzystwa transportowego wraz z przechowywanymi towarami o wartości 125 000 rubli oraz składy szkła Antoniego Jezierskiego[131][132];
  •  (D)  wielki pożar kamienicy (17–18 czerwca), zwanej wówczas bazarem Kaliskiego, przy ul. Piotrkowskiej 520 (obecnie ul. Piotrkowska 88); ogień został wzniecony celowo (o co oskarżono Fiszla Kaliskiego – właściciela kamienicy – i jego syna Abrama[133]) tuż po północy 17 czerwca, gasiły go przez 22 godziny wszystkie trzy oddziały ochotniczej straży ogniowej oraz straż ogniowa zakładów K. Scheiblera, mając utrudniony dojazd z powodu prac nad wymianą bruku na ul. Piotrkowskiej; wielu strażaków zostało poparzonych; kamienica spłonęła niemal doszczętnie, a pogorzelisko tliło się kilka dni[98][134][135]. Wiosną 1886 r. zrujnowaną nieruchomość nabył na licytacji za kwotę 44 920 rubli Ludwik Meyer[136], który w 1887 r. kamienicę odbudował[137];
  •  (W)  na Wystawie Rolniczo-Przemysłowej w Warszawie (w czerwcu) medal złoty wielki otrzymało Towarzystwo Akcyjne Zakładów Bawełnianych Karola Scheiblera za tkaniny bawełniane białe i barchany drukowane, różnorodność tkanin białych, postęp w ich wykończeniu, znaczny obrót, postępowe prowadzenie fabryk i liczne urządzenia dobroczynne dla robotników, medale złote – Izrael Poznański za znaczny obrót i różnorodność tkanin bawełnianych białych, szczególnie piki podwójne i postępowe prowadzenie fabryki oraz Ludwik Meyer za tkaniny wełniane (sezonowe oraz kołdry, chustki i serwety gobelinowe), wielką ich różnorodność i znaczny ich obrót; medal srebrny zdobyła firma Otto i Scholtz za wyroby blacharskie budowlane; medale brązowe otrzymali: Otto Gehlig za komplet fotografij i projektów domów mieszkalnych i fabryk w Łodzi, Juliusz Pancer za wyrób sukien trykotowych, Eliasz Stumann za zdjęcia wnętrz oraz M. A. Wiener za tkaniny z wełny czesankowej i znaczny obrót w tym towarze; listami pochwalnymi nagrodzono Karola Henzelera za wyroby szczotkarskie i firmę Wagner i Sp. za wyrabianie rur blaszanych do ogrzewania parą[138][139];
  •  (A)  rozpoczęcie (we wrześniu) reformy adresowej – począwszy od Nowego Rynku (ob. pl. Wolności) i ul. Piotrkowskiej wprowadzono kolejne numery porządkowe domów: nieparzyste po prawej stronie ulic, parzyste po stronie lewej; odtąd adres składał się z nazwy ulicy i numeru domu (wcześniej podawano nazwę ulicy, numer hipoteczny posesji i nazwisko jej właściciela – np.: ul. Widzewska N. 1437, dom Starka – lub tylko nazwę ulicy i nazwisko właściciela posesji – np. ul. Wschodnia, dom Zieglera); ulice oznaczono tablicami z blachy cynkowanej z wypukłymi napisami w językach polskim i rosyjskim[140];
  •  (U)  oddanie do użytku (21 października) i poświęcenie nowego gmachu więzienia miejskiego u zbiegu ulic Długiej i Konstantynowskiej (ob. ul. Gdańska 13); wcześniej więźniów przetrzymywano w areszcie przy ratuszu[141]; gmach pełnił funkcję więzienia do lutego 1953 r., potem zajmowała go Wojewódzka Szkoła Milicji Obywatelskiej, a 8 lipca 1958 został przekazany tworzącemu się Muzeum Historii Ruchu Rewolucyjnego (ob. Muzeum Tradycji Niepodległościowych);
  •  (M)   (N)   (O)  nieformalne, choć za zgodą gubernatora piotrkowskiego, zawiązanie Łódzkiego Towarzystwa Lekarskiego (18 listopada)[142]; jego statut został zatwierdzony 12 września 1886 (zobacz »);
  •  (G)  uruchomienie przez Maksymiliana Walickiego i L. Jankowskiego pierwszej w kraju fabryki wytwarzającej druty izolowane dla telegrafów i telefonów[143];
  •  (G)  roczna wartość produkcji 743 łódzkich fabryk, zatrudniających łącznie 22 670 robotników, przekroczyła 40 000 000 rubli; 482 zakłady włókiennicze (w tym 409 bawełnianych) zatrudniało łącznie 21 057 robotników i wytworzyło w 1885 r. wyroby o wartości prawie 36 000 000 rubli[144];
  •  (L)  Łódź liczyła 55 134 mieszkańców stałych (108 450 ogółem stałych i niestałych);

1886[edytuj]

Gmach Męskiego Rosyjskiego Gimnazjum Rządowego
przy ul. Mikołajewskiej,
ob. ul. Sienkiewicza 46
(fot. B. Wilkoszewski, 1896)
  •  (G)  zebranie założycielskie komitetu powołanego w sprawie budowy miejskiej sieci wodociągowej i kanalizacyjnej (12 stycznia); w jego skład weszli: Edward Herbst (prezes), Ludwik Meyer (wiceprezes), Robert Biedermann, Gustaw Geyer, Henryk Grohman, Juliusz Heinzel, Juliusz Kunitzer, Izrael Poznański, Szaja Rosenblatt, Karol Scheibler, Markus Silberstein i Wojciech Oppeln-Bronikowski (sekretarz)[145][146]; pierwszy projekt, którego koszt realizacji wyceniono łącznie na 5 mln rubli, powstał już w latach 1886–89[146], lecz budowę rozpoczęto dopiero w maju 1925 r. (zobacz »);
  •  (G)  uruchomienie (w styczniu) pierwszej w Łodzi wytwórni wędlin koszernych (wcześniej były one sprowadzane z Warszawy)[147];
  •  (K)  koncert austriackiego pianisty, cesarsko-królewskiego muzyka nadwornego Alfreda Grünfelda (2 lutego) w teatrze „Victoria” przy ul. Piotrkowskiej 776 (ob. ul. Piotrkowska 67); artysta wykonał utwory m.in. van Beethovena, Chopina, Delibes’a, Liszta, Mendelssohna, Saint-Saënsa, Schuberta i Schumanna; był to drugi pobyt A. Grünfelda w Łodzi (wcześniej koncertował w 1883 r., będąc wtedy u progu sławy)[148];
  •  (D)  obfite opady śniegu (16 marca), zawieje i zamiecie śnieżne spowodowały 3-dniowe wstrzymanie z powodu zasp komunikacji kolejowej z Warszawą; nieprzejezdne stały się też nawet główne drogi do Pabianic i Zgierza, z których woźnice uciekali wraz z końmi, porzucając wozy z towarem[149][150][151]; gwałtowna odwilż, która nastąpiła kilka dni później, spowodowała wystąpienie z brzegów (27 marca) rzeki Łódki; jej wody zalały m.in. ul. Północną na odcinku od fabryki Biedermanna przy ul. Widzewskiej (ob. ul. Kilińskiego 1/3 oraz 2) do ulicy nazywanej wówczas potocznie Salcmanowską (od nazwiska Szmuela Jechezkiela Zalcmana – kupca, który ją wytyczył i zabudował, ob. ul. Solna)[152]; wody roztopowe zalały ponadto m.in. skrzyżowanie ul. Konstantynowskiej z Długą (ob. ul. Legionów z Gdańską) oraz południową część ul. Widzewskiej (ob. ul. Kilińskiego)[153];
  •  (M)   (U)  położenie (23 maja) kamienia węgielnego pod budowę Szpitala dla Starozakonnych m. Łodzi imienia Izraela i Leony małżonków Poznańskich, według projektu Hilarego Majewskiego, u zbiegu ulic Północnej i Targowej (ob. ul. Sterlinga); w uroczystości uczestniczył m.in. gubernator piotrkowski rzeczywisty radca stanu Nikołaj Zinowjew[154]; szpital otwarto w 1890 r. (zobacz »);
  •  (D)  wielki pożar na Starym Mieście w okolicy Starego Rynku (2–3 czerwca). Ogień pojawił się około godz. 6:30 w stajni obok domu Władysława Jeżewicza przy ul. Podrzecznej 133[f] i wkrótce objął sam dom; później w ciągu godziny pożar rozprzestrzenił się kolejno na: 3-piętrową murowaną oficynę Borucha Bergera pod numerem 134, drewniane domy Moszka i Jakóba Salzsteinów (nr 132), Lewka Lewkowicza i Joska Spiegla (nr 131), dom Katarzyny Jasieńskiej przy ul. Drewnowskiej 124, drewniany dom Fiszela Ordenansa i Jankiela Salomonowicza (nr 123) oraz domy na posesjach nr 122 i 121; gaszenie pożaru i pogorzeliska z użyciem 17 sikawek trwało około 21 godzin, a cały teren został odgrodzony od reszty miasta przez wojsko; w ogniu zginęła 5-letnia Ryfka Fromer; doszczętnie spłonęło 29 budynków na ośmiu posesjach, w tym 3 murowane; łączne straty w nieruchomościach właściciele oszacowali na 51 700 rubli; bez dachu nad głową zostały 132 rodziny[155];
  •  (I)  przeniesienie (1 lipca) urzędu pocztowego z ul. Wschodniej do kamienicy Ludwika Meyera u zbiegu prywatnego wówczas pasażu Meyera z ul. Dziką (ówczesny adres: ul. Dzika 514d, ob. ul. Moniuszki 10)[85];
  •  (E)  utworzenie (13 lipca) pierwszego w Łodzi ośmioklasowego gimnazjum męskiego (rosyjskiego) – na mocy zatwierdzonej 19 kwietnia opinii rosyjskiej Rady Państwa[156]. Szkołę (klasę przygotowawczą i klasy I-IV) uruchomiono w połowie października w tymczasowej siedzibie – wynajmowanej kamienicy Wilhelma Landaua przy ul. Cegielnianej 1395 (późn. nr 64, ob. ul. Jaracza 34)[157]; od września 1891 r. funkcjonowała jako Męskie Rosyjskie Gimnazjum Rządowe już w stałej siedzibie – gmachu wybudowanym w latach 1881–85 według projektu Hilarego Majewskiego przy ul. Dzikiej (późn. ul. Mikołajewskiej 44, ob. ul. Sienkiewicza 46); od września 1962 r. III Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki. Jednocześnie z gimnazjum męskim otwarto – w tej samej tymczasowej siedzibie przy ul. Cegielnianej – Żeńskie Rosyjskie Gimnazjum Rządowe (początkowo klasy I-IV), w 1903 r. przeniesione do stałej siedziby w nowym gmachu przy ul. Średniej (ob. ul. Pomorska 16), wybudowanym według projektu Franciszka Chełmińskiego; od września 1959 r. IV Liceum Ogólnokształcące im. Emilii Sczanieckiej. Uroczystość otwarcia i poświęcenia pierwszej siedziby obu gimnazjów odbyła się 10 listopada z udziałem m.in. generał-gubernatora warszawskiego Iosifa Hurki i gubernatora piotrkowskiego rzeczywistego radcy stanu Nikołaja Zinowjewa. Do wszystkich ww. klas gimnazjum męskiego, którego dyrektorem został mianowany A. Maziukiewicz[158], przyjęto wtedy łącznie 150 uczniów, zaś do żeńskiego – 112 uczennic[159];
  •  (O)   (S)  założenie (w lipcu) Łódzkiego Towarzystwa Welocypedystów-Amatorów, którego prezesem został Robert Resiger (wkrótce na wydzierżawionym placu ziemnym przy ul. Przejazd 5/7 urządzona została arena welocypedowa); w październiku liczyło 36 członków, a jego statut został zatwierdzony 23 marca 1887; do końca zaborów sekcje kolarskie działały w 11 łódzkich stowarzyszeniach sportowych[160][161][162];
  •  (M)   (N)   (O)  zatwierdzenie (12 września) w Wysokiem Litewskiem statutu pierwszej w Łodzi instytucji o charakterze naukowym – Łódzkiego Towarzystwa Lekarskiego[163]; na pierwszym zebraniu 21 członków, które odbyło się 24 listopada w mieszkaniu dr. Józefa Kolińskiego, wybrano prezesa w osobie dr. Juliusza Lohrera, wieloletniego lekarza miejskiego[164];
  •  (N)  utworzenie (we wrześniu) pierwszej w Łodzi stacji meteorologicznej klasy pierwszej, wyposażonej w termometr, barometr, pluwiometr i anemoskop; koszty pokrył łódzki oddział Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu; początkowo prowadzeniem obserwacji kierował dyrektor Drogi Żelaznej Fabryczno-Łódzkiej inż. Aleksander Nalepiński, a następnie – naczelnik warsztatów kolejowych inż. Kajetan Mościcki; po jego wyjeździe z miasta stacja nie funkcjonowała do czerwca 1890 roku, kiedy to dr inż. Alfred Biedermann reaktywował jej działalność w nowej lokalizacji, przy własnym laboratorium chemicznym[165][166];
  •  (W)  zdobycie (we wrześniu) na wystawie w Neapolu wielkiego złotego medalu przez browar parowy sukcesorów K. Anstadta za cztery gatunki piwa: Pilzneńskie, Helenowskie, Kulmbachskie i Bawarskie oraz przez browar parowy braci Hermana i Ryszarda Gehligów za piwo Marcowe, nagrodzone także złotym medalem na stałej wystawie w Londynie[167][168];
  •  (R)  podjęcie decyzji (25 października) na zebraniu parafialnym o budowie nowego murowanego kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w miejscu dotychczas istniejącego drewnianego[169]; prace ziemne rozpoczęto w pierwszych dniach sierpnia 1887 r.[24], a budowę ukończono w 1897 r. (zobacz »);

1887[edytuj]

Łódzki Dom Koncertowy Ignacego Vogla
(fot. B. Wilkoszewski,
przed 1901)

1888[edytuj]

Kaplica Karola Scheiblera (zdj. archiwalne)
Willa Ernsta Leonhardta
w parku im. Legionów,
do 1994 r. park im. W. Hibnera (wrzesień 2011)
  •  (R)  konsekracja (19 maja) kościoła Podwyższenia Świętego Krzyża przy ul. Dzikiej (ob. ul. Sienkiewicza 38) przez arcybiskupa metropolitę warszawskiego Wincentego Teofila Popiela. Głównymi fundatorami świątyni byli: rodzina Karola Scheiblera (suma datków przekroczyła 40 000 rubli), Juliusz Heinzel (kilkanaście tysięcy rubli) i rodzina Edwarda Herbsta (pokryła koszt prac malarskich)[184];
  •  (R)  położenie (21 maja) kamienia węgielnego przez arcybiskupa metropolitę warszawskiego Wincentego Teofila Popiela pod kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny[24];
  •  (I)  wprowadzenie (na przełomie maja i czerwca) 410 nowych, dwujęzycznych tablic z nazwami ulic; zostały wykonane z lanego żelaza, a następnie ocynkowane (wytwórcą była odlewnia Poznańskiego w Warszawie); miały wymiary 24×12 cali; tło tablic było koloru granatowego, zaś nazwy ulic w językach polskim i rosyjskim – koloru białego[185][186][187];
  •  (R)  poświęcenie (1 września) nagrobnej kaplicy-mauzoleum Karola Scheiblera przez pastora Wilhelma Angersteina, wybudowanej w latach 1885–88 według projektu Edwarda Lilpopa i Józefa Dziekońskiego w ewangelicko-augsburskiej części Starego Cmentarza[188]; w 2005 r. została wpisana na listę stu najbardziej zagrożonych zabytków świata (zobacz »);
  •  (S)  otwarcie (16 września) toru kolarskiego urządzonego przez Fryderyka Sellina na własnym terenie, zwanym potocznie Zelinówką, w pobliżu lasku Milscha (obecnie okolice placu Hallera); podczas inauguracji rozegrano 10 wyścigów na różnych dystansach, a ich zwycięzcami byli kolejno: Robert Resiger, prezes Łódzkiego Towarzystwa Cyklistów (3600 m w czasie 0:08:15), Fryderyk Dreksler (wyścig główny na długim dystansie, o puchar Karola Scheiblera i nagrodę Łódzkiego Towarzystwa Cyklistów, 11 250 m w czasie 0:27:15), Józef Weikert (4500 m w czasie 0:12:12), Teodor Szulc (1350 m w czasie 0:03:19), Henryk Schwalbe (1350 m w czasie 0:03:40), Adolf Strenge (wyścig główny na krótkim dystansie, o nagrodę ufundowaną przez Juliusza Heinzla – zegar, 2250 m w czasie 0:04:50), Leon Krusche (1350 m w czasie 0:03:12), Adolf Strenge i Karol Steinert (wyścig tandemów, 1350 m w czasie 0:03:34) oraz ponownie Robert Resiger (900 m w czasie 0:02:34); w wyścigu pocieszenia (dla zawodników, którzy w poprzednich startach nie zdobyli żadnej nagrody) zwyciężył Wilhelm Hirsz z Warszawy (1350 m w czasie 0:03:20)[189];
  •  (G)  zakupienie (w październiku) przez Hugona Wulfsohna od firmy bankierskiej Landau i Spółka za kwotę 110 000 rubli dawnych zabudowań fabrycznych Kałuszynera przy ul. Piotrkowskiej 78[190], w których uruchomił zakład wełniarski (później Towarzystwo Akcyjne Manufaktury Wełnianej);
  •  (Z)  założenie parku przez łódzkiego fabrykanta Ernsta Leonhardta (od 1994 r. północna część parku im. Legionów), położonego w południowej części miasta, w kwartale pomiędzy ulicami Pabianicką, Doroty oraz zabudowaniami Fabryki Wyrobów Włókienniczych „Leonhardt, Woelker i Girbardt”; w latach 90. XIX w. wybudowano na terenie parku trzykondygnacyjną neorenesansową willę według projektu Ignacego Markiewicza (ob. Urząd Stanu Cywilnego – Łódź Górna); w 1905 r. park powiększono o zakupiony przez Leonhardta teren pomiędzy ulicami Doroty i Bednarską; nową część parku urządzili sprowadzeni z Niemiec ogrodnicy; w parku znajdowały się trzy stawy połączone przepływami (zasypane po wojnie); w 1938 r. park wraz z fabryką zakupił Markus Kohn; przed wojną park ogrodzono (dwa wejścia prowadziły od ul. Bednarskiej oraz od ul. Pabianickiej przy obecnym placu Niepodległości); po wojnie park był pod zarządem Państwowych Zakładów Przemysłu Wełnianego, a od 1952 r. został parkiem publicznym i otrzymał imię Władysława Hibnera; 29 grudnia 1992 r. wpisany do rejestru zabytków; 27 maja 1994 r. uchwałą nr LXXVI/719/94 Rady Miejskiej w Łodzi zieleniec połączono z parkiem ZUS nadając mu nazwę parku im. Legionów[191];

1889[edytuj]

Ludwik Grohman
(ur. 1828, zm. 1889)
Zrewitalizowany budynek d. Zakładów Przemysłu Wełnianego im. gen. Karola Świerczewskiego, ob. siedziba Katedry Mikroelektroniki i Technik Informatycznych PŁ (lipiec 2012)
Przędzalnia Henryka Grohmana przy ul. Emilii, ob. ul. ks. bpa Tymienieckiego 22/24 (fot. W. Pfeiffer, 1930)
  •  (D)  duży pożar (9 stycznia) fabryki Oskara Pastora u zbiegu ulic Długiej i św. Anny (ob. ul. Gdańskiej i al. Mickiewicza). Ogień pojawił się około godz. 18:00; mimo interwencji wszystkich oddziałów straży pożarnej, fabryka spłonęła niemal doszczętnie (uratowano jedynie kotłownię i mniejsze zabudowania); straty oszacowano na ponad 40 000 rubli[192];
  •  (D)  śmierć Ludwika Grohmana (1 lutego). Kondukt pogrzebowy przeszedł 4 lutego z willi przy ul. Tylnej 9/11 ulicami Targową i Główną (ob. al. Piłsudskiego) do nowego kościoła luterańskiego przy ul. Dzikiej (ob. ul. Sienkiewicza 60); po modlitwie i wygłoszeniu mowy żałobnej w języku niemieckim przez pastora Wilhelma Angersteina kondukt przeszedł ulicami Ewangelicką (ob. ul. Roosevelta) i Piotrkowską do Nowego Rynku (ob. pl. Wolności) i dalej ulicami Konstantynowską (ob. ul. Legionów) i Cmentarną na cmentarz ewangelicko-augsburski (obecnie część Starego Cmentarza) przy Szosie Srebrzyńskiej; w uroczystościach pogrzebowych w oprawie dwóch orkiestr wzięli udział przedstawiciele wielu instytucji publicznych, z którymi był związany zmarły, oraz tłumy łodzian, a także przybyłych z Warszawy, Zgierza, Ozorkowa i Pabianic[193];
  •  (G)  zatwierdzenie (8 marca) uchwały komitetu ministrów upoważniającej Izraela, Ignacego, Hermana, Karola i Maurycego Poznańskich oraz Jakuba Hertza do założenia Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych I. Poznańskiego w Łodzi [194];
  •  (K)  koncerty Władysława Mierzwińskiego (8 i 11 kwietnia) w teatrze „Thalia” przy ul. Dzielnej 18 (ob. ul. Narutowicza 20); artyście, nazywanemu „królem tenorów”, akompaniował Jerzy Liebling; oba występy zostały przyjęte przez publiczność entuzjastycznie[195][196][197];
  •  (K)  otwarcie (8 maja) ekspozycji petersburskiego muzeum-panoptikum automatycznie poruszających się figur woskowych „Bozwa” w tymczasowym pawilonie wybudowanym na rogu ulic Spacerowej (ob. al. Kościuszki) i Zielonej; właścicielem ekspozycji (goszczącej w Łodzi także wiosną 1891 r.) był G. Bozwa[198][199]; wystawa była czynna do 14 lipca;
  •  (G)  założenie fabryki wyrobów z wełny czesankowej przez pochodzącego z Tourcoing Paula Desurmonta, który wiosną zakupił w tym celu od spadkobierców Roberta Moenkego place przy ul. Wólczańskiej 219/221[200]. W skład fabryki weszły: przędzalnia wełny czesankowej, czesalnia i farbiarnia; potocznie zakład nazwano „nowymi Francuzami” (w odróżnieniu od „starych Francuzów” – także przędzalni wełny czesankowej, lecz uruchomionej wcześniej, w 1878 r., przez Léona Allarta – zobacz »); w 1901 r. fabrykę wydzierżawiono Arnoldowi Koechlinowi, od 1907 była zarządzana przez spółkę Paul Desurmont, Motte et Cie (od 1926 pod nazwą Zakłady Paul Desurmont, Motte i S-ka, właściciele Motte i S-ka), w latach 30. wzięta w dzierżawę przez koncern Union Textile S.A.; po II wojnie światowej upaństwowiona – początkowo Zakłady Przemysłu Wełnianego nr 5, później Zakłady Przemysłu Wełnianego im. gen. Karola Świerczewskiego „Waltera”; po zakończeniu produkcji w latach 70. obiekty pofabryczne przejęła Politechnika Łódzka, obecnie zajmuje je m.in. Instytut Fizyki należący do Wydziału Fizyki Technicznej, Informatyki i Matematyki Stosowanej PŁ;
  •  (G)  wydanie (14 lipca) pozwolenia na założenie przez Juliusza Heinzla Manufakturowego Towarzystwa Akcyjnego Juliusza Heinzla[201];
  •  (G)  uruchomienie (w lipcu) cienkoprzędnej przędzalni bawełny przez Henryka Grohmana przy ul. Emilii (ob. ul. ks. bpa Tymienieckiego 22/24); liczyła 20 000 wrzecion[202][203]. 18 listopada 1921 fabryka weszła w skład Zjednoczonych Zakładów Przemysłowych K. Scheiblera i L. Grohmana S.A.; po II wojnie światowej, upaństwowieniu i wielokrotnych zmianach nazwy była od 29 marca 1962 częścią Łódzkich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex”, przekształconych w 1995 r. w spółkę akcyjną Uniontex S.A., która upadła z końcem 2006 r.[204] Właścicielem gmachu przędzalni stała się w 2006 r. firma dewelopersko-inwestycyjna Central Found of Immovables Sp. z o.o.; 25 lutego 2013 dawna fabryka została wpisana do rejestru zabytków; w marcu 2015 r., w związku z podejrzeniem jej celowego niszczenia, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Łodzi skierował w tej sprawie zawiadomienie do prokuratury[205], a Łódzki Wojewódzki Konserwator Zabytków wszczął w lipcu procedurę zmierzającą do wywłaszczenia nieruchomości[206];
  •  (K)  zjazd niemieckich stowarzyszeń śpiewaczych (10–13 sierpnia) z całego Królestwa Polskiego[207];
  •  (S)  pokaz (25 sierpnia) amerykańskiego baloniarza i spadochroniarza Charlesa Leroux (wł. Joseph Johnson) w parku Helenów; Leroux wzniósł się balonem na wysokość około 1500 m i oddał skok na spadochronie własnej konstrukcji; pokaz oglądało kilka tysięcy widzów[208][209]. Był to jeden z ostatnich występów Leroux – zginął 24 września w Rewlu (ob. Tallinn) podczas wykonywania 239. skoku w karierze;
  •  (D)  duży pożar (24 września) przędzalni wełny Henryka Scholza przy ul. św. Benedykta 72 (ob. ul. 6 Sierpnia), wybudowanej w 1881 r. Ogień wybuchł około godz. 13:00 i w ciągu niecałej godziny zniszczył ją doszczętnie; straty oszacowano wstępnie na ponad 50 000 rubli, bez pracy pozostało 50 robotników; przyczyną pożaru było zapalenie się jednej z maszyn[210];
  •  (G)  wydanie (w październiku) pozwolenia na założenie – przez radcę handlowego i dziedzicznego obywatela honorowego Juliusza Heinzla oraz kupca I gildii Juliusza Kunitzera – Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Bawełnianych Heinzla i Kunitzera[211];
  •  (K)  koncert Marceliny Sembrich-Kochańskiej (4 grudnia) w Łódzkim Domu Koncertowym Ignacego Vogla; artystce akompaniował portugalski pianista José Vianna da Motta[212];

1890[edytuj]

Pałac Juliusza Heinzla w Julianowie (zdjęcie archiwalne, przed 1939 r.)
  •  (D)  duży pożar (6/7 marca) trzypiętrowego gmachu fabrycznego Maurycego Prinza przy ul. Zachodniej 70 (parter i dwa piętra właściciel wynajmował Dawidowi Prussakowi, który prowadził tam przędzalnię). Ogień pojawił się około godz. 19:00, a jego gaszenie trwało do rana; plotka o wybuchu kotła parowego wywołała panikę w tłumie gapiów, wskutek czego wielu z nich odniosło obrażenia. Gmach spłonął doszczętnie, łączne straty obu fabrykantów oceniono na 65 000 rubli, ponad 100 robotników pozostało bez pracy; przyczyną pożaru było prawdopodobnie nieostrożne obchodzenie się z lampą naftową[213][214];
  •  (D)  wielki pożar (15/16 marca) czteropiętrowego gmachu przędzalni bawełny Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Bawełnianych I. K. Poznańskiego przy ul. Ogrodowej 17 (obecnie gmach hotelu „Andel’s”). Ogień pojawił się około godz. 18:30 wskutek nieostrożności jednego z robotników (rzucona przez niego garść przędzy zapaliła się w locie od płomienia lampy gazowej i upadła na stos składowanej przędzy). Część gmachu spłonęła doszczętnie, co wstrzymało do czasu odbudowy pracę innych wydziałów fabryki, czyniąc bezrobotnymi około 1600 zatrudnionych w firmie osób; dzięki ofiarności strażaków nie było ofiar w ludziach, lecz straty sięgnęły aż 800 000 rubli[215]. Odbudowany w ciągu pół roku gmach wyposażono w ogniotrwałe podłogi i charakterystyczne zewnętrzne ciągi schodów ratunkowych z balkonami[216];
  •  (Z)  urządzenie (w marcu) ekspozycji zwierząt w klatkach – małego zoo w parku Helenów; była w nim para niedźwiedzi, tresowany szympans oraz jelenie, sarny, dziki i zające[217][218];
  •  (K)   (Ś)  pierwsza w Łodzi (19 kwietnia) prezentacja fonografu Thomasa Edisona w hotelu „Grand” przy ul. Piotrkowskiej 72; w kolejnych dniach urządzenie było prezentowane także w Łódzkim Domu Koncertowym Ignacego Vogla, w Wyższej Szkole Rzemieślniczej oraz na Księżym Młynie; ostatni pokaz odbył się 4 maja[219][220][221][222];
  •  (D)  duży pożar (11/12 maja) tkalni Akcyjnego Towarzystwa Przemysłowego Juliusza Heinzla przy ul. Piotrkowskiej 104. Ogień pojawił się około godz. 18:00, a jego gaszenie trwało do rana. Spłonęła znaczna część tkalni (około 420 krosien mechanicznych obsługiwanych przez 600 robotników) i dwa sąsiadujące z nią budynki fabryki; straty w zabudowaniach oszacowano na około 50 000 rubli, zaś w maszynach i towarach – na ponad 400 000 rubli[223];
  •  (K)  koncert (11 maja) w teatrze „Thalia” przy ul. Dzielnej 18 (ob. ul. Narutowicza 20), w którym wzięła udział m.in. primadonna Suranah Aldridge – córka zmarłego w Łodzi w 1867 tragika Iry Aldridge’a (zobacz »); zysk z koncertu (w wysokości 314,27 rubli) posłużył, zgodnie z wolą rodziny, wystawieniu we wrześniu na Starym Cmentarzu zachowanego do dziś nagrobka Iry Aldridge’a[224][225][226][227];
  •  (U)  ukończenie (w maju) budowy letniego pałacu Juliusza Heinzla w Julianowie (obecnie park im. Adama Mickiewicza)[228]. Po bankructwie rodziny Heinzlów pałac został w 1938 roku zakupiony przez miasto, z przeznaczeniem na muzeum regionu; we wrześniu 1939 był siedzibą sztabu Armii „Łódź”; 6 września 1939 został uszkodzony w wyniku bombardowania, a później rozebrany przez okupanta;
  •  (G)  uruchomienie (1 lipca) przez Fryderyka Abla nowo wybudowanej fabryki sukna i kortów przy ul. Milscha 51 (ob. ul. Kopernika 55a)[229]; w jej skład wchodziły początkowo przędzalnia wełny, apretura i farbiarnia, a od 1896 roku także tkalnia; w latach 1940–44 w budynkach fabrycznych funkcjonował niemiecki obóz przesiedleńczy dla Polaków;
  •  (D)  duży pożar (31 sierpnia) przędzalni wełny Kwaśnera i Müllera przy ul. Drewnowskiej. Ogień pojawił się na drugim piętrze około godz. 16:00 i doszczętnie strawił gmach przędzalni, skład wełny o wartości około 50 000 rubli, wozownię i szopę; bez pracy pozostało ponad 50 robotników[230];
  •  (H)  otwarcie (na początku września) przez firmę „Gebethner i Wolff” składu fortepianów, pianin i nut w kamienicy Zelmana Salomonowicza przy ul. Piotrkowskiej 18[231];
  •  (K)  koncerty (22 i 27 października) pianisty Józefa Śliwińskiego w Łódzkim Domu Koncertowym Ignacego Vogla; artysta wykonał kompozycje van Beethovena, Chopina, Liszta, Rubinsteina, Schuberta i Schumanna[232][233];
  •  (M)   (U)  otwarcie (29 października) Szpitala dla Starozakonnych m. Łodzi imienia Izraela i Leony małżonków Poznańskich – na rogu ulic Północnej i Targowej (ob. ul. Sterlinga); w uroczystości wziął udział m.in. gubernator piotrkowski rzeczywisty radca stanu Konstantin Miller[234][235]; w 1898 r. zorganizowano tu pierwszy w Królestwie Polskim oddział dla chorych na gruźlicę; od lat 40. XX w. szpital kliniczny Akademii Medycznej (ob. Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 3 im. dr. S. Sterlinga; ponadto część budynków przy ul. Sterlinga 1/3 zajmuje Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 2 im. WAM – Centralny Szpital Weteranów);
  •  (D)  drugi wielki pożar (25 listopada) fabryki Akcyjnego Towarzystwa Przemysłowego Juliusza Heinzla przy ul. Piotrkowskiej 104. Ogień pojawił się około godz. 1:30 na ostatnim, III piętrze gmachu tzw. starej fabryki (z 1872 roku), stojącego równolegle do ul. Przejazd (ob. ul. Tuwima) przy dzisiejszym placu Komuny Paryskiej, sąsiadującego z odbudowywaną po majowym pożarze nową częścią zakładów. Pożar spowodował zarwanie się stropów i upadek na parter umieszczonych na piętrach maszyn. W spalonym doszczętnie gmachu przy 510 warsztatach pracowało łącznie 600 robotników. Ofiar w ludziach nie było, straty oszacowano wstępnie na 300–350 tys. rubli[236];
  • początek działalności (3 grudnia) pierwszego czyścibuta na ul. Piotrkowskiej[237];
  •  (D)  pogrzeb Karola Eiserta (4 grudnia), założyciela ręcznej tkalni wyrobów bawełnianych (1864) przy ul. Piotrkowskiej 742 (ob. nr 135), ojca Karola Rajmunda; zmarł nagle 22 listopada w Arco; w ostatniej drodze – na cmentarz ewangelicki przy ul. Ogrodowej – towarzyszyło mu liczne grono łodzian[238][239];
  •  (D)  duży pożar (5 grudnia) trzypiętrowego gmachu fabrycznego Icka Prusinowskiego przy ul. Przejazd 46 (ob. ul. Tuwima 56), mieszczącego zakłady trzech dzierżawców: przędzalnię wełny firmy „Lorentz i Kuntze” (parter i I piętro), przędzalnię wełny Mendla Lubińskiego (II piętro) i skręcalnię wełny Szmula Weilanda (III piętro); łącznie w gmachu pracowało 122 robotników. Ogień pojawił się około godz. 5:30 na II piętrze (prawdopodobnie wskutek nieostrożności podczas zapalania gazu) i pochłonął wszystkie maszyny, składowane towary i surowce; gmach uległ częściowemu zawaleniu. Ofiar w ludziach nie było, straty fabrykantów oszacowano odpowiednio na około 50 000, 60 000 i ponad 10 000 rubli[240];

1891[edytuj]

Lecznica „Pod koniem” (kwiecień 2007)
  •  (D)  duży pożar (27 stycznia) gmachu fabrycznego Maurycego Sprzączkowskiego przy ul. Dzikiej 9 (ob. ul. Sienkiewicza), w którym mieściła się ręczna tkalnia wyrobów wełnianych N. H. Poznańskiego, zatrudniająca około 100 robotników przy 54 warsztatach. Ogień pojawił się tuż po północy, a jego gaszenie trwało 6 godzin. Doszczętnie spłonęły dwa piętra i parter budynku, straty oszacowano wstępnie na kilkadziesiąt tysięcy rubli[241];
  •  (D)  duży pożar (8/9 lutego) przędzalni wełny czesankowej firmy Léon Allart et Compagnie przy ul. Kątnej (ob. ul. Wróblewskiego 19); straty oszacowano na około 70 000 rubli[242];
  •  (T)  uruchomienie (w połowie lutego) przez Fryderyka Sellina linii omnibusu konnego na trasie Rynek Nowego Miasta (ob. pl. Wolności) – dworzec Drogi Żelaznej Fabryczno-Łódzkiej; omnibus dowoził pasażerów na wszystkie pociągi osobowe, przejazd kosztował 7 i pół kopiejki od osoby[243];
  •  (D)  wielki pożar (19/20 lutego) trzypiętrowego gmachu przędzalni wigoniu[h] w kompleksie fabrycznym firmy „W. Stolaroff” w ówczesnej wsi Dąbrowa przy granicy Łodzi (ob. przy ul. Rzgowskiej 26/28). Ogień pojawił się przed godz. 20:00, gdy większość robotników opuściła już po pracy zakład. Gmach spłonął doszczętnie, straty w maszynach i przędzy oszacowano wstępnie na ponad 250 000 rubli, bez pracy pozostało 220 robotników[244];
  •  (W)  nabycie (10 marca) przez łódzkiego fabrykanta Juliusza Heinzla od Ernesta II, księcia sasko-koburgsko-gotajskiego, posiadłości i zamku Hohenfels, wraz z przywiązanym do nich tytułem arystokratycznym barona (Freiherrstand) z predykatem „von Hohenfels”; odtąd sam Juliusz, jak i jego potomkowie, mieli prawo do tytułu: Heinzel von Hohenfels; był to jedyny przypadek w Łodzi uzyskania tytułu szlacheckiego; Juliusz Heinzel otrzymał również swój własny herb (wyrzeźbiony został m.in. na elewacji pałacu w Łagiewnikach przy ul. Okólnej 166 oraz kaplicy grobowej na Starym Cmentarzu); symbolika herbu była związana z przemysłem – na dolnym polu herbu umieszczono skrzyżowane srebrne młoty na czerwonym tle, natomiast pod tarczą herbową umieszczono dewizę Industriae coronam;
  •  (K)  występ (25 marca) Heleny Modrzejewskiej w roli Lady Makbet w premierowym przedstawieniu Makbeta Williama Szekspira w teatrze „Thalia” przy ul. Dzielnej 18 (ob. ul. Narutowicza 20); ówczesny krytyk teatralny ocenił kreację Modrzejewskiej jako doskonałą, a szczególnie zachwyciła go scena lunatycznego snu[245][246];
  •  (D)  wielki pożar (11 kwietnia) kompleksu fabrycznego Edwarda Häntschla przy ul. Wólczańskiej 12. Ogień pojawił się przed godz. 20:00 w piętrowym budynku wykończalni od strony ul. Zachodniej i z powodu silnego wschodniego wiatru szybko przerzucił się na trzypiętrowy gmach tkalni mechanicznej i ręcznej wyrobów wełnianych. Oba budynki spłonęły doszczętnie wraz z wyposażeniem (40 maszyn w wykończalni, 82 maszyny w tkalni mechanicznej i 140 warsztatów w tkalni ręcznej); straty oszacowano wstępnie na około 160 000 rubli, bez pracy pozostało 170 robotników[247];
  •  (D)  wielki pożar (13 kwietnia) młyna parowego Berka Wiązowskiego, dzierżawionego przez Dobranickiego, przy ul. św. Jakóba 16 (ob. ul. Jakuba) u zbiegu z ul. Franciszkańską[i]. Pożar wybuchł około godz. 1:00 i strawił młyn całkowicie wraz ze znaczną ilością mąki i zboża; właściciel ocenił straty na około 70 000 rubli, bez pracy pozostało 20 robotników[247];
  •  (K)  występy (5–8 maja) Heleny Modrzejewskiej w teatrze „Victoria” przy ul. Piotrkowskiej 67 – w tytułowej roli Odetty w komedii Victoriena Sardou (5 maja)[248], w roli Seweryny, księżnej de Birac, w sztuce Księżna Jerzowa Alexandre’a Dumasa, syna (6 maja)[249], w tytułowej roli Marii Stuart w dramacie Friedricha Schillera (7 maja) i w roli Maryi Gauthier w dramacie Dama kameliowa według powieści Alexandre’a Dumasa, syna (8 maja)[250];
  •  (G)   (N)  przeprowadzenie (12–13 maja), z inicjatywy Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Bawełnianych K. Scheiblera, pierwszych udanych prób oczyszczania wód ściekowych (pochodzących z blichu Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Bawełnianych Heinzla i Kunitzera przy szosie Rokicińskiej, ob. al. Piłsudskiego 135) metodą Webstera, polegającą na poddaniu ścieków działaniu prądu elektrycznego z zanurzonych w nich żelaznych elektrod[251];
  •  (K)  występ (12 maja) Józefa Kotarbińskiego w teatrze „Victoria” w roli Roberta Heineckego w premierowym przedstawieniu Honoru Hermanna Sudermanna; spektakl był benefisem łódzkiego aktora Józefa Popławskiego[252];
  •  (H)  otwarcie (13 maja) przez Zjednoczone Towarzystwo Kupców Kiachtyńskich „Tsiń-Łun” chińskiego sklepu herbacianego w kamienicy Chaima Bławata przy ul. Piotrkowskiej 17; sklep zwracał uwagę niezwykłym szyldem i kolorowym, widocznym z ulicy wnętrzem z licznymi znakami chińskimi; sprzedawcą był Czen-Wen-Juan – chińczyk z warkoczem, w oryginalnym stroju narodowym[253]; 1 czerwca sklep rozpoczął także sprzedaż kawy i cze-su-cza (tkaniny z surowego jedwabiu)[254];
  • zamknięcie (w drugiej połowie maja) z rozporządzenia policmajstra m. Łodzi dwóch ostatnich tzw. tingel-tangli (podrzędnych lokali, w których produkowały się szansonistki) – Prawitza przy ul. Wschodniej i Weigelta przy ul. Zachodniej[255];
  •  (A)  wprowadzenie (17 czerwca) rozporządzeniem policmajstra m. Łodzi obowiązku rejestracji furmanek i umieszczania na nich w widocznym miejscu (od 28 czerwca) blaszanych numerów[256];
  •  (S)  pokaz (20 czerwca[j]) polskiego baloniarza i spadochroniarza Józefa Dzikowskiego, nazywanego naśladowcą Leroux, na placu wyścigów kolarskich w Zelinówce. Podobnie jak Charles Leroux w sierpniu 1889 r. (zobacz »), Dzikowski wzniósł się balonem na wysokość około 1500 m i oddał skok spadochronowy lądując na polu w pobliżu ul. Zawadzkiej (ob. ul. Próchnika); balon osiadł na terenie za Starym Cmentarzem; zarówno balon, jak i spadochron użyte przez Dzikowskiego należały wcześniej do tragicznie zmarłego Leroux[257][258];
  •  (U)  otwarcie (w połowie lipca) hotelu „Europejskiego” w kamienicy przy ul. Zawadzkiej 7 (ob. ul. Próchnika), wzniesionej przez Bolesława Prusinowskiego według projektu Gustawa Landau-Gutentegera[259]; później – hotel „Monopol”;
  •  (E)   (U)  rozpoczęcie roku szkolnego (19 września) w Męskim Rosyjskim Gimnazjum Rządowym w nowej, stałej siedzibie – gmachu przy ul. Dzikiej (późn. ul. Mikołajewskiej 44, ob. ul. Sienkiewicza 46); budynek, ufundowany przez rodzinę Karola Scheiblera, posiadał już system ogrzewania poprzez kaloryfery[260][261];
  •  (R)  otwarcie na Rynku Nowego Miasta (ob. pl. Wolności) neorenesansowego kościoła luterańskiego Świętej Trójcy, wybudowanego w latach 1889–91 w miejscu budowli klasycystycznej, według projektu Ottona Gehliga (przy współudziale M. J. Prokoffiewa); od 1945 kościół rzymskokatolicki Zesłania Ducha Świętego;
  •  (M)   (U)  otwarcie pierwszej w Polsce lecznicy dla zwierząt przy ul. Milsza 22 (ob. ul. Kopernika);
  •  (G)  otwarcie pierwszego w Polsce zakładu produkującego rowery – „Wicher” W. Sierpińskiego;

1892[edytuj]

Willa Teschemachera
(wrzesień 2013)
  •  (D)   (L)  pierwszy na ziemiach polskich strajk powszechny – tzw. bunt łódzki (2–8 maja), brutalnie stłumiony przez wojsko i policję; w strajku wzięło udział około 60 000 robotników; w starciach zginęło według prasy od 40 do 200 osób, źródła oficjalne informowały o 6 zabitych i 300 rannych; aresztowanych zostało 348 strajkujących, a 82 przywódców buntu skazano na więzienie;
  •  (Z)  założenie nowego cmentarza żydowskiego w południowej części Bałut, na niewielkim wzniesieniu pomiędzy obecnymi ulicami Kaufmana, Sporną, Bracką, Zmienną i Inflancką; obecnie to największa w Polsce pod względem powierzchni nekropolia żydowska (42 ha, ponad 230 000 pochowanych, w tym ok. 45 000 stanowią mogiły zmarłych i zamordowanych w okresie funkcjonowania Litzmannstadt Ghetto); w 2015 r. cmentarz został uznany pomnikiem historii;
  •  (U)  oddanie neorenesansowej willi Wilhelma Teschemachera przy ul. Pustej (ob. ul. Wigury 12a); wzniesiony w latach 1890–92 budynek wzorowany był rzymskim Palazzo Farnese (we wnętrzu willi zachowała się do dzisiaj m.in. fontanna ozdobiona mozaiką weneckiego artysty – Antonio Salviatiego); w 1912 r. pierwotny właściciel sprzedał budynek Antoniemu Krukowi, a w latach 1922–38 należał do żydowskiego kupca Nahuma Eitingona; po 1945 r. budynek przeszedł na własność państwa (pełnił funkcję schroniska młodzieżowego, później zakładowego przedszkola); w 1984 r. willę przejął łódzki oddział PTTK i przeprowadził w niej gruntowny remont; obecnie w willi znajduje się również Centrum Fotografii Krajoznawczej oraz restauracja „Soplicowo”; 27 grudnia 1982 r. willa została wpisana do rejestru zabytków[262];

1893[edytuj]

1894[edytuj]

1895[edytuj]

Budynek zboru adwentystów
przy ul. Kopcińskiego 67 (kwiecień 2012)
  •  (H)  otwarcie (26 września) w parku Helenów pierwszej w Łodzi Wystawy Rzemieślniczo-Przemysłowej; w specjalnie postawionym pawilonie swoje wyroby wystawiało 120 wystawców[263];
  •  (R)  powstanie w Łodzi zboru adwentystów; była to pierwsza społeczność adwentystyczna na terenie Królestwa Polskiego (obecnie kancelaria i miejsce nabożeństw mieszczą się w budynku parafii Łódź-Widzew przy ul. Kopcińskiego 67; istnieje też zbór Łódź-Górna przy ul. Płockiej 28);
  •  (L)  Łódź liczyła 71 906 mieszkańców stałych (168 512 ogółem stałych i niestałych);

1896[edytuj]

Beczki Grohmana
(wrzesień 2014)

1897[edytuj]

1898[edytuj]

Tramwaje Herbrand
na ul. Piotrkowskiej
(przełom XIX/XX w.)

1899[edytuj]

Izrael Poznański
(ur. 1833, zm. 1900)

1900[edytuj]

1901[edytuj]

Bazylika archikatedralna (kwiecień 2006)

1902[edytuj]

  •  (I)  uruchomienie (14 stycznia) pierwszej na terenie zaboru rosyjskiego międzymiastowej linii telefonicznej łączącej Łódź z Warszawą[272];
  •  (S)  zorganizowanie pierwszych wyścigów konnych w Rudzie Pabianickiej (stały tor wybudowano w 1907)[54];
  •  (M)   (U)  otwarcie (17 września) w Kochanówce (ob. ul. Aleksandrowska 159), z inicjatywy dr. med. Karola Jonschera Szpitala dla Psychicznie i Nerwowo Chorych „Kochanówka”; od 1953 Szpital im. dr. J. Babińskiego, od 1973 Zespół Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej, od 1984 Specjalistyczny Psychiatryczny Zespół Opieki Zdrowotnej; nazwa „Kochanówka” pochodzi od nazwiska właściciela posiadłości (Kochańskiego), na której terenie szpital wybudowano;
  •  (T)  poprowadzenie linii kolejowej z Warszawy do Kalisza przez Łódź (uruchomiona 15 listopada)[274];
  •  (Z)  otwarcie Ogrodu Miejskiego przy ul. Dzielnej (ob. ul. Narutowicza); od 1918 r. park im. Staszica[274]; powstał w latach 1899–1901 według projektu L. Grabowskiego, jako czwarty w Łodzi publiczny ogród miejski; w 1912 r. z okazji urządzonej Wystawy Rzemieślniczo-Przemysłowej w parku wzniesiono pomnik Pracy – postać robotnika wspartego o młot – symbol miasta pracy, oraz muszlę koncertową, później przerobioną na teatr letni; w 1918 r. ustawiono w parku popiersie patrona – ufundowane przez Stowarzyszenie Techników (w czasie wojny okupanci hitlerowscy zniszczyli oba pomniki); w okresie powojennym kosztem parku została poszerzona ul. Uniwersytecka; w 1984 r. odsłonięto nowy pomnik Staszica autorstwa Kazimierza Karpińskiego (zobacz »); 29 grudnia 1992 r. park został wpisany do rejestru zabytków[69];
  •  (G)  uruchomienie Łódzkich Zakładów Przemysłu Spirytusowego przy ul. Zagajnikowej (ob. ul. Kopcińskiego 58/60), wybudowanych według projektu Franciszka Chełmińskiego; w okresie PRL – „Polmos”, produkcję zakończono 27 kwietnia 2007; zabudowania wraz z działką o pow. 1,5 ha zostały sprzedane 15 kwietnia 2013 za kwotę 9 433 333,33 zł[275];

1903[edytuj]

Poczta Główna
(marzec 2011)
Pałac Jakuba Kestenberga
(wrzesień 2014)

1904[edytuj]

1905[edytuj]

Juliusz Kunitzer
(ur. 1843, zm. 1905)

1905–07[edytuj]

  •  (D)  Łódź była głównym ośrodkiem ruchu rewolucyjnego;

1906[edytuj]

EC1 (zdjęcie archiwalne)

1907[edytuj]

1908[edytuj]

1909[edytuj]

1910[edytuj]

1911[edytuj]

1912[edytuj]

1913[edytuj]

1914[edytuj]

Ulica Piotrkowska, po prawo – hotel „Grand”
(fot. Jakubowski, grudzień 1914)

1914–18[edytuj]

  •  (D)  okupacja niemiecka (do 11 listopada 1918); wprowadzenie niemieckiego nazewnictwa ulic, dewastacja fabryk oraz konfiskata surowców i gotowych wyrobów przez wojska niemieckie (w efekcie łódzkie zakłady przemysłowe zostały doprowadzone do ruiny).
Straty przemysłu łódzkiego wskutek niemieckich konfiskat oraz utraty wierzytelności u kupców rosyjskich, należności od rządu carskiego i lokat w bankach rosyjskich sięgnęły ok. 390 mln rubli (dla porównania dochody łódzkiego magistratu wynosiły w 1911 r. 1,2 mln rubli); zerwanie kontaktów z rynkiem rosyjskim, który był głównym odbiorcą łódzkiego przemysłu, sprawiło, że Łódź już nigdy nie osiągnęła tempa rozwoju sprzed 1914 r.[83];

1915[edytuj]

Park 3 Maja (czerwiec 2012)

1916[edytuj]

  •  (M)  otwarcie (15 lutego) Drugiego Miejskiego Domu Izolacyjnego przy ul. Karola 28 (wówczas Karlstraße, ob. ul. Żwirki) dla osób z otoczenia chorych na tyfus plamisty, ospę i drętwicę[306];
  •  (V)  wizyta króla Saksonii Fryderyka Augusta III (15 lutego);
  •  (A)  nadanie Łodzi (1 marca) statusu miasta powiatowego[306];
  •  (D)  utworzenie (w październiku) Zivil Arbeiterbatallion 23, do którego wcielono pod przymusem ok. 2,5 tys. bezrobotnych; zostali oni wysłani do Prus Wschodnich, gdzie zimą budowali linię kolejową[307];

1917[edytuj]

1918[edytuj]

  •  (D)  rozbrajanie Niemców, ostatni dzień okupacji miasta (11 listopada); Łódź po 125 latach niewoli stała się wolna od zaborców.
Rozpoczęcie rozbrajania patroli niemieckich przez mieszkańców Łodzi nastąpiło 11 listopada po południu. Największa potyczka miała miejsce na Nowym Rynku (ob. pl. Wolności), gdzie grupa polskich bojowników z różnych partii w drodze do koszar przy ul. Konstantynowskiej (ob. ul. Legionów) została niespodziewanie ostrzelana przez żołnierzy niemieckich. W czasie tej potyczki padły ofiary po obu stronach. Około godziny 22:00 zdobyto po szturmach dwa łódzkie dworce: Kaliski i Fabryczny. Polacy nie tylko odzyskali kontrolę nad węzłem komunikacyjnym, ale także przejęli znaczne zapasy broni. Zawarcie rozejmu pomiędzy stroną polską a niemiecką nastąpiło po północy – 12 listopada. Ostatni transport niemieckich żołnierzy opuścił Łódź 20 listopada[309];

Łódź w II Rzeczypospolitej (1918–1939)[edytuj]

1919 • 1920 • 1921 • 1922 • 1923 • 1924 • 1925 • 1926 • 1927 • 1928 • 1929 • 1930 • 1931 • 1932 • 1933 • 1934 • 1935 • 1936 • 1937 • 1938 • 1939 | góra strony

1919[edytuj]

Park na Zdrowiu
(listopad 2011)
  •  (A)  pierwszym prezydentem Łodzi w II RP (od 27 marca) został Aleksy Rżewski; funkcję pełnił do 24 lipca 1923;
  •  (A)  utworzenie (w sierpniu) województwa łódzkiego, ze stolicą w Łodzi;
  •  (E)  wprowadzenie – jako pierwsze miasto w Polsce – powszechnego, bezpłatnego obowiązku nauczania w zakresie szkoły powszechnej;
  •  (Z)  założenie „Parku Ludowego” [inne źródła podają 1924 r.[72]], nazywanego potocznie parkiem na Zdrowiu (park im. Józefa Piłsudskiego); powstawał w latach 1919–39 według koncepcji Edwarda Ciszkiewicza (ówczesnego Dyrektora Wydziału Plantacji Miejskich), z pewnymi elementami z projektu konkursowego braci Zajkowskich; największy łódzki park i jeden z największych w Europie, rozciągający się na powierzchni 172 ha (razem z ogrodem botanicznym i ZOO – 237 ha) urządzono na terenach należących niegdyś do lasów miejskich, po zachodniej stronie kolei warszawsko-kaliskiej; w 1923 r. na terenie parku wzniesiono Kolumnę Rewolucjonistów (zniszczona przez okupanta hitlerowskiego); w latach 30. XX wieku utworzono w parku ogród zoologiczny; w 1975 r. odsłonięto pomnik Czynu Rewolucyjnego upamiętniający straconych rewolucjonistów z lat 1905–07; obecnie park oraz przylegające do niego tereny określa się mianem „kompleksu leśno-rekreacyjnego na Zdrowiu” – w jego skład oprócz parku wchodzą: ogród botaniczny (największy w kraju), ogród zoologiczny, ogródek dendrologiczny, lunapark, tereny sportowe (m.in. kąpielisko „Fala”) oraz rezerwat przyrody „Polesie Konstantynowskie”; 24 maja 1946 r. (oraz 24 marca 1993 r.) park został wpisany do rejestru zabytków[69][72];

1920[edytuj]

Gmach szkoły powszechnej przy ul. Zagajnikowej 32,
ob. ul. Kopcińskiego 54
(fot. W. Pfeiffer, 1930)

1921[edytuj]

1922[edytuj]

1923[edytuj]

„Express Wieczorny Ilustrowany” z 1936 r.

1924[edytuj]

1925[edytuj]

Port lotniczy Łódź
(czerwiec 2006)
Willa Rassalskich
(maj 2008)

1926[edytuj]

1927[edytuj]

1928[edytuj]

1929[edytuj]

1930[edytuj]

1931[edytuj]

Kolej obwodowa w Łodzi,
na trasie pomiędzy Łodzią Widzewem i Zgierzem
(styczeń 2004)

1932[edytuj]

Park im. Legionów
(do 1994 r. park ZUS), widok
od ul. Sanockiej (czerwiec 2008)

1933[edytuj]

1934[edytuj]

Hala i targowisko na Rynku Leonarda (fot. W. Pfeiffer, 1937)

1935[edytuj]

Gmach łódzkiego oddziału YMCA (styczeń 2012)

1936[edytuj]

1937[edytuj]

Pałac Juliusza Heinzla
w parku Julianowskim
(zdjęcie archiwalne – pierwsza dekada XX w.)
Park im. Słowackiego
(kwiecień 2008)
  •  (Z)  wykupienie przez Zarząd Miejski od rodziny Heinzlów parku Julianowskiego (ob. park im. Adama Mickiewicza); park powstał jako przydworski w początkach XIX w., będąc w posiadaniu Stanisława Strzałkowskiego; w latach 80. XIX w. majątek zlicytowano, a nowym właścicielem został łódzki fabrykant Juliusz Heinzel (od jego imienia wywodzi się pierwotna nazwa parku), który wybudował tu ok. 1890 r. pałac; w 1897 r. odkupiony od pozostałych spadkobierców przez syna Juliusza – Teodora Heinzla; założenie funkcjonowało do lat 30. XX w., jednak rozrzutność właścicieli spowodowała ruinę materialną rodziny i konieczność sprzedaży parku wraz z pałacem, który wykupiło miasto; w pierwszych dniach II wojny światowej w parkowym pałacu znajdowała się siedziba sztabu Armii „Łódź” (6 września 1939 r. pałac uszkodzono podczas bombardowania i w rezultacie rozebrano); podczas wojny park przebudowano, a po jej zakończeniu rozebrano ogrodzenie parku; w latach 50. XX w. przebudowano i wyregulowano stawy, nadając im obecny wygląd (ich oś stanowi rzeka Sokołówka); z tego okresu pochodzi również muszla koncertowa wybudowana przez Wydział Kultury Miasta Łodzi; w parku rośnie topola kanadyjska, która osiągnęła obwód pnia 710 cm (obecnie to największe drzewo w granicach Łodzi); 6 grudnia 1984 r. park został wpisany do rejestru zabytków[69][72];
  •  (Z)  wykupienie przez Zarząd Miejski parku Wenecja (ob. park im. Juliusza Słowackiego, 5,1 ha); park powstał w końcu XIX w., założony obok młyna na rzece Jasień przez jego właściciela – Macieja Reicha; ozdobę parku stanowiły niewielkie stawy, które nie zachowały się do dziś; w istniejącej na terenie parku sali teatralnej odbywały się rożne pokazy oraz przedstawienia (ponadto w parku wybudowano restaurację i salę taneczną); do lat 30. XX w. pozostawał w posiadaniu różnych właścicieli (S. Walewskiego, T. Adamka), którzy traktowali go jako źródło dochodów, udostępniając odpłatnie odwiedzającym; w 1937 r. po przejściu parku na własność miasta, został zmodernizowany i oddany do użytku publicznego (wówczas też nadano mu imię Juliusza Słowackiego); z parkiem związana jest historia katolickiej świętej − Faustyny Kowalskiej, która w lipcu 1924 r. doznała w nim pierwszego objawienia (miejsce objawienia otoczone jest kultem, na kasztanowcu rosnącym w północno-zachodniej części parku przyczepiono obrazki oraz stosowną tablicę informacyjną); w parku znajdują się dwa drzewa uznane za pomniki przyrody[69][72];
  •  (E)   (R)  oddanie przy ul. Spornej (ob. ul. bł. o. A. Pankiewicza 15) rzymskokatolickiego kościoła i klasztoru oo. Bernardynów pw. św. Elżbiety Węgierskiej, wybudowanego według projektu Wiesława Lisowskiego; klasztor zawdzięcza swoje powstanie o. Anastazemu Pankiewiczowi, który zakupił w dzielnicy Doły kilka działek, a następnie wybudował na scalonym terenie (w latach 1932–37) 3-piętrowy gmach na klasztor i prowizoryczny, jednonawowy, kościół pw. św. Elżbiety oraz gimnazjum ogólnokształcące (ob. Katolickie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. bł. Anastazego Pankiewicza); 20 listopada 1974 r. przy kościele św. Elżbiety została erygowana parafia;
  •  (S)  zdobycie przez siatkarki HKS Łódź mistrzostwa Polski w piłce siatkowej kobiet; sukces powtórzyły siatkarki „Chemii” Łódź (1949, 1950), „Startu” Łódź (1968, 1971, 1972, 1973, 1977), ChKS Łódź (1976) i ŁKS Łódź (1983);
  •  (S)  po raz trzeci Łódź była (3 lipca) miastem etapowym 4. Biegu Kolarskiego dookoła Polski (obecnie Tour de Pologne); meta VIII etapu Włocławek – Łódź (112 km) znajdowała się po raz drugi na torze kolarskim w parku Helenów; zwyciężył Józef Kapiak (Polska I, 3:32:58); najlepszy z łodzian – Wacław Kołodziejczyk (Towarzystwo Zwolenników Sportu Łódź) – był na mecie 10. (3:39:46) i otrzymał nagrodę gen. Władysława Langnera, dowódcy Okręgu Korpusu Nr IV[332]; 4 lipca kolarze wyruszyli z Łodzi do Warszawy;
  •  (T)  oddanie do użytku wiaduktu kolejowego nad ulicą Tramwajową; miasto Łódź pokryło 66% kosztów jego budowy; w 2015 został zburzony i zastąpiony nowym w trakcie budowy Nowego Centrum Łodzi[333];

1938[edytuj]

1939[edytuj]

Siedziba Radia Łódź (kwiecień 2006)

Łódź pod okupacją niemiecką (1939–1945)[edytuj]

1939 • 1940 • 1941 • 1942 • 1943 • 1944 • 1945 | góra strony

1939[edytuj]

Położenie jednostek Armii „Łódź” (29 sierpnia 1939)
  •  (D)  wybuch II wojny światowej (1 września); pierwsze bomby spadły (2 września) na dworzec kolejowy Łódź Kaliska oraz port lotniczy Łódź-Lublinek[334];
  •  (D)  zacięte walki Armii „Łódź” (1–6 września) w rejonie Łodzi (armię utworzono 23 marca; liczyła ok. 80 tys. żołnierzy).
  •  (D)  bitwa pod Łodzią (6–8 września);
  •  (D)  wkroczenie (8 września wieczorem) wojsk niemieckich do Łodzi i początek okupacji. Przez półtora miesiąca Łódź pełniła funkcję czasowego ośrodka niemieckiej administracji wojennej zajętymi terenami polskimi (m.in. druk rozporządzeń, gazet, itp.);
  •  (A)  utworzenie i ustalenie granic Generalnego Gubernatorstwa (26 października) oraz włączenie (na skutek protestów łódzkich Niemców) Łodzi (niem. Lodsch) do III Rzeszy (9 listopada), w obrębie tzw. Kraju Warty (Wartheland);
  •  (D)  spalenie (do 15 listopada) wszystkich większych łódzkich synagog, z wyjątkiem synagogi Wilker Shul, którą spalono w połowie 1940 r.;
  •  (D)  stworzenie i zatwierdzenie przez Fredericha Übelhöra (10 grudnia) projektu budowy ściśle izolowanej, zamkniętej dzielnicy żydowskiej;

1940[edytuj]

Przed wejściem
do Litzmannstadt Ghetto
Tablica z nową nazwą miasta ustawiona
na Deutschlandplatz,
ob. pl. Wolności (1940)

1941[edytuj]

1942[edytuj]

Stacja Radegast
(marzec 2006)
  •  (D)  odjazd (18 stycznia) ze stacji Radegast pierwszego transportu Żydów z getta do obozu zagłady w Kulmhof. W ciągu czterech miesięcy, do 15 maja, z getta zostali wysłani na śmierć wszyscy pobierający zasiłki, więźniowie i handlarze, a zaraz po nich Żydzi zachodnioeuropejscy;
  •  (D)  odjazd (we wrześniu) ze stacji Radegast licznych transportów z żydowskimi starcami i dziećmi do obozu zagłady w Kulmhof. Tzw. Wielka Szpera przekształciła dzielnicę żydowską w wielki obóz niewolniczej pracy dla hitlerowskiego państwa;
  •  (D)  utworzenie (w listopadzie) obozu dla młodocianych (Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt) przy ul. Przemysłowej (wówczas Gewerbestraße) oraz jego filii w Dzierżąznej k. Zgierza;
  •  (T)  oddanie do użytku (w listopadzie) pętli tramwajowej na Julianowie[335] (została zlikwidowana 7 lipca 2007)[337];

1943[edytuj]

Obwieszczenie z 22 sierpnia 1944 o likwidacji getta

1944[edytuj]

  •  (D)  likwidacja getta w Łodzi – ostatni transport, wraz z przełożonym Starszeństwa Żydów Chaimem Rumkowskim i jego rodziną, odjechał 29 sierpnia 1944 do obozu zagłady w Auschwitz; getto przeżyło 877 osób;

1945[edytuj]

Mauzoleum na Radogoszczu (kwiecień 2006)
  •  (D)  podpalenie (w nocy z 17 na 18 stycznia) przez uciekających z Łodzi okupantów obozu – więzienia w dawnej fabryce Samuela Abbego na Radogoszczu; zginęło ok. 2 tys. więźniów (pogrzeb ofiar Radogoszcza odbył się 28 lutego 1945 na cmentarzu pod wezwaniem św. Rocha). Wyrazem pamięci ofiar było odsłonięcie Pomnika-Mauzoleum oraz „Iglicy” 9 września 1961. Na sarkofagu umieszczono napis: Tu spoczywamy zamordowani w przeddzień wolności. Imiona i ciała zabrał nam ogień, żyjemy tylko w waszej pamięci. Niech śmierć tak nieludzka nie powtórzy się więcej. 19 stycznia 1976 otwarto na terenie byłego więzienia Muzeum Martyrologii, które obecnie jest oddziałem Muzeum Tradycji Niepodległościowych;
  •  (D)  zakończenie (19 stycznia) okupacji niemieckiej.
Wskutek terroru i wysiedleń w latach 1939–45 liczba ludności zmalała o ponad 350 tys. osób (52%), natomiast straty infrastruktury miejskiej były mniejsze niż np. w Poznaniu czy Warszawie (podczas całej wojny na Łódź spadły zaledwie dwie bomby). W 2006 r. z inicjatywy Urzędu Miasta Łodzi ukazał się Raport z oszacowania strat i szkód poniesionych przez miasto Łódź wskutek wybuchu i trwania II wojny światowej oraz wynikłych z organizacji i funkcjonowania Litzmannstadt Getto. Autorzy raportu (zespół ekonomistów i historyków, wśród nich starszy kustosz Archiwum Państwowego w ŁodziJulian Baranowski) zaprzeczyli powszechnemu przekonaniu, że Łódź nie poniosła znacznych strat w okresie II wojny światowej. Zwrócono uwagę na straty demograficzne – spadek liczby ludności o ponad 350 tys. osób – oraz szkody materialne poniesione przez mieszkańców miasta, urządzenia miejskie, łódzki przemysł i handel. Podsumowano także straty wynikające z funkcjonowania Litzmannstadt Ghetto (grabież mienia mieszkańców, ich niewolnicza praca). Zespół autorów Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego – Oddział w Łodzi oszacował straty wojenne Łodzi (po przeliczeniu na aktualną w czasie dokonywania wyliczeń wartość pieniądza) na 40 mld złotych.

Łódź w Polsce Ludowej (1945–1989)[edytuj]

1945 • 1946 • 1947 • 1948 • 1949 • 1950 • 1951 • 1952 • 1953 • 1954 • 1955 • 1956 • 1957 • 1958 • 1959 • 1960 • 1961 • 1962 • 1963 • 1964 • 1965 • 1966 • 1967 • 1968 • 1969 • 1970 • 1971 • 1972 • 1973 • 1974 • 1975 • 1976 • 1977 • 1978 • 1979 • 1980 • 1981 • 1982 • 1983 • 1984 • 1985 • 1986 • 1987 • 1988 • 1989 | góra strony

1945[edytuj]

Rektorat (maj 2005)
Rektorat (maj 2005)
Akademia Sztuk Pięknych (sierpień 2007)
Siedziba Akademii Muzycznej (maj 2015)

1945–48[edytuj]

1946[edytuj]

  •  (D)  wysadzenie (11/12 lutego) pomnika Wdzięczności Armii Czerwonej w parku im. księcia Józefa Poniatowskiego przez działaczy Korpusu Obrony Narodowej pod dowództwem Władysława Stanilewicza; pomnik został odbudowany i ponownie odsłonięty 7 listopada; w listopadzie 1991 został zdemontowany;
  •  (A)  największa w dziejach Łodzi inkorporacja terenów podmiejskich (13 lutego), dzięki której powierzchnia miasta wzrosła prawie czterokrotnie (do 21 201 ha)[288]; przyłączono wówczas kilkadziesiąt osad i wsi, m.in. Brus, Chocianowice, Lublinek, Łagiewniki, Olechów, Radogoszcz, Retkinię, Smulsko oraz miasto Rudę Pabianicką[n][341];
  •  (Ś)  uruchomienie (18 kwietnia) drukarni Zakładów Graficznych Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa” przy ul. Żwirki 17[342] (od 1973 r. Prasowe Zakłady Graficzne w Domu Prasy przy ul. Armii Czerwonej 28, obecnie Drukarnia Prasowa S.A. przy al. Piłsudskiego 82);

1947[edytuj]

Nowe hale targowe
na placu Barlickiego
(październik 2012)
Park przy ul. Leczniczej
(czerwiec 2008)

1948[edytuj]

Siedziba łódzkiej „Filmówki” (październik 2010)
Siedziba MPK – Łódź
przy ul. Tramwajowej 6 (kwiecień 2007)

1949[edytuj]

1950[edytuj]

Dawny dworzec autobusowy PKS na nieistniejącym
pl. Sałacińskiego (fot. Jerzy Kociatkiewicz, maj 2007)

1951[edytuj]

Dawny dworzec tramwajów podmiejskich przy ul. Północnej (kwiecień 2008)

1952[edytuj]

Park Staromiejski podczas 3. edycji Light Move Festival
(12 października 2013)

1953[edytuj]

1954[edytuj]

Łódzki Dom Kultury (październik 2012)

1955[edytuj]

Pomnik „Ośka” upamiętniający pierwszą linię tramwajową na Retkinię
(lipiec 2007)

1956[edytuj]

Obecna siedziba TVP3 Łódź przy ul. Narutowicza 13
(maj 2010)

1957[edytuj]

  •  (I)   (T)  zainstalowanie (w styczniu) pierwszych w Łodzi (i w Polsce) luster drogowych na skrzyżowaniach ulic Narutowicza z Sienkiewicza oraz Narutowicza z Kilińskiego[373];
  • otwarcie (2 lutego) izby wytrzeźwień przy ul. Deotymy 1 na Dąbrowie[373];
  •  (I)  zainstalowanie (w marcu) pierwszej w Łodzi budki telefonicznej na pl. Wolności; kolejne 9 umieszczono w najruchliwszych punktach miasta;
  •  (O)  powołanie (29 marca) Społecznego Komitetu Łódzkiej Gry Liczbowej „Kukułeczka”; wpływy z gry były przeznaczane na rozwój łódzkiego budownictwa mieszkaniowego i komunalnego. Komitet działał do 31 marca 1959, a dzień później w jego miejsce powstało Przedsiębiorstwo Państwowe Łódzka Gra Liczbowa „Kukułeczka”;
  •  (T)  wprowadzenie (31 marca) zakazu palenia tytoniu w pojazdach łódzkiej komunikacji miejskiej[373];
  •  (S)  po raz dziesiąty Łódź była (14 maja) miastem etapowym X Wyścigu Pokoju z Pragi przez Berlin do Warszawy; meta XI etapu Katowice – Łódź (215 km) znajdowała się po raz ósmy na stadionie ŁKS przy al. Unii (ob. al. Unii Lubelskiej) 2; zwyciężył reprezentant BelgiiLouis Proost (5:32:56); 15 maja kolarze wyruszyli z Łodzi do Warszawy[367];
  •  (S)  zdobycie (20 lipca) przez piłkarzy ŁKS Łódź Pucharu Polski w piłce nożnej; w meczu finałowym łodzianie pokonali Górnika Zabrze 2:1 (1:0); sukces powtórzyła drużyna Widzewa Łódź w 1985 r.;
Tramwaj typu 5N+5ND
na ul. Pomorskiej (maj 1991)
  •  (D)  strajk łódzkich tramwajarzy (12–14 sierpnia) z żądaniami podwyżek płac i poprawy warunków bytowych; w lokalnej prasie został potępiony jako [...] bezrozumne, uparte i warcholskie dążenie jednostek, które zamierzają dezorganizować życie gospodarcze, paraliżować główne nerwy życia miasta, które decydując się na strajk – zdecydowały się na pogorszenie i tak już trudnej sytuacji gospodarczej miasta i kraju[374];
  •  (T)  rozpoczęcie (3 września) eksploatacji pierwszych tramwajów typu 5N wyprodukowanych przez Chorzowską Wytwórnię Konstrukcji Stalowych; łącznie w latach 1957–62 do Łodzi sprowadzono 181 wagonów nowych oraz 29 używanych z innych miast; od 1974 r. rozpoczęto ich stopniowe wycofywanie, ostatni skład wyjechał na trasę (linii nr „43 bis”) 27 października 1991; większość wagonów serii 5N przejechała w Łodzi ponad 1,5 mln kilometrów, niektóre ponad 2 mln km[375];
  •  (S)  oddanie do użytku (1 października) Łódzkiej Hali Sportowej przy ul. Worcella 21 (obecnie hala MOSiR przy ul. ks. hm. Skorupki 21), wzniesionej według projektu Włodzimierza Prochaski z Politechniki Gdańskiej;
  •  (E)  powstanie Wydawnictwa Łódzkiego;

1958[edytuj]

Pałac Oskara Kona – obecnie siedziba rektoratu „Filmówki” (czerwiec 2006)
Odznaka absolwenta Wojskowej Akademii Medycznej
(1992–2002)
  •  (T)  elektryfikacja linii Łódź KaliskaŁódź ChojnyŁódź OlechówBedoń; próbny przejazd pociągu elektrycznego odbył się 31 stycznia[376];
  •  (I)  początki systemu ciepłowniczego miasta – uruchomienie (14 lutego) pierwszej turbiny w EC-2[377];
  •  (E)  utworzenie (w kwietniu) Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej i Filmowej (z połączenia działającej od 1949 r. Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej z istniejącą od 1948 r. Państwową Wyższą Szkołą Filmową) – obecnie PWSFTViT im. Leona Schillera;
  •  (S)  po raz jedenasty Łódź była (3 maja) miastem etapowym XI Wyścigu Pokoju z Warszawy przez Berlin do Pragi; meta II etapu Warszawa – Łódź (140 km) znajdowała się po raz dziewiąty na stadionie ŁKS przy al. Unii (ob. al. Unii Lubelskiej) 2; zwyciężył reprezentant ZSRRWiktor Kapitonow (3:56:44); 4 maja kolarze wyruszyli z Łodzi do Katowic[367];
  •  (E)   (M)  utworzenie (1 lipca) Wojskowej Akademii Medycznej (na podstawie rozkazu Ministra Obrony Narodowej z dnia 19 maja 1958 r. powołującego WAM od 1 lipca 1958 r.); w początkach swej działalności Akademia w znacznej mierze korzystała z zasobów (personelu, katedr, zakładów i klinik) cywilnej Akademii Medycznej w Łodzi; rozwiązana w 2002 r. (mocą Ustawy Sejmu RP z dn. 27 lipca 2002 r. o powołaniu Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, która w miejsce dwóch poprzednio istniejących łódzkich uczelni medycznych, tj. Akademii Medycznej i Wojskowej Akademii Medycznej, powoływała nową, kontynuującą statutowo tradycje obu swoich poprzedniczek);
  •  (K)  koncert Jana Kiepury w Pałacu Sportu (25 października); wysłuchało go w szczelnie zapełnionej hali ok. 12 000 widzów[378]; śpiewak podczas wizyty w Łodzi zagościł w hotelu „Grand”, gdzie tuż po przybycie do miasta zaśpiewał z hotelowego balkonu na I piętrze „Ninon” i „Umarł Maciek, umarł”; świadkami tego wydarzenia były tłumy łodzian blokujące ulicę Piotrkowską[379]; redaktor „Dziennika Łódzkiego” tak opisał występ słynnego śpiewaka i aktora w Pałacu Sportu:
Quote-alpha.png
Nie tylko sam Kiepura jest dalej młodzieńczy, pełen fantazji i werwy. Najbardziej cenne jest przede wszystkim to, że nic nie uronił ze swego wielkiego talentu. Że jego głos nie stracił swojej sugestywnej siły i w dalszym ciągu brzmi w nim szlachetny metal. Że artysta, tak jak przed wojną, zaskakuje nas niesłychanym kunsztem techniki. (...) Program, w którym wzięła udział orkiestra Polskiego Radia pod dyrekcją Konrada Bryzka był bardzo bogaty. Z rzeczy bardziej znanych – utwory Moniuszki, Rossiniego, Bizeta, Marczewskiego. (...) 12 tysięcy łodzian oklaskiwało najbardziej frenetycznie „Kujawiaka” Wieniawskiego oraz śpiewane na bis stare dobrze znane piosenki „Ninon”, „La donna e mobile”, „Umarł Maciek, umarł”, „Tobie śpiewam tę pieśń”, „Brunetki, blondynki”. Tu właśnie pokazał mistrz Kiepura swój lwi pazur i swoją niezrównaną klasę! Nic też dziwnego, że owacjom nie było końca, a artysta bisował chętnie[378].
  •  (S)  zdobycie (26 października) przez piłkarzy ŁKS pierwszego dla Łodzi mistrzostwa Polski w piłce nożnej (kolejne w 1998 r.);
  •  (E)   (U)  wmurowanie (8 listopada) aktu erekcyjnego pod budowę pierwszej w Łodzi Szkoły Tysiąclecia Państwa Polskiego przy ul. Pojezierskiej 45/51; szkołę otwarto 19 stycznia 1960;
  •  (T)  wprowadzenie do eksploatacji autobusów San H01B; łącznie do Łodzi dostarczono 87 pojazdów, ostatnie wycofano w 1967 r.[380];

1959[edytuj]

Siedziba Muzeum Tradycji Niepodległościowych
przy ul. Gdańskiej 13
(wrzesień 2011)

1960[edytuj]

Podział na dzielnice

1961[edytuj]

Zawody żużlowe
na stadionie „Orła” Łódź (sierpień 2007)
  •  (T)  oddanie do użytku (21 stycznia) zajezdni autobusowej przy ul. Kraszewskiego (istniała do 2008 r.)[387];
  •  (D)  wielki pożar zabudowań fabrycznych przy ul. Więckowskiego 35 (25/26 stycznia), użytkowanych przez Spółdzielnię Pracy „Kotlarz”, Spółdzielnię Pracy im. G. Dui i dwie inne spółdzielnie włókiennicze. Ogień pojawił się późnym wieczorem; jego gaszenie, utrudnione przez 15-stopniowy mróz, trwało ponad 12 godzin; zapalił się też dach kamienicy po przeciwnej stronie ulicy, a wiatr przenosił płonące żagwie aż do ul. Obrońców Stalingradu (ob. ul. Legionów); fabryka spłonęła doszczętnie, wraz z urządzeniami, magazynami, surowcami i gotowymi wyrobami; straty oszacowano wstępnie na ponad 13 mln złotych, ranni zostali jeden robotnik i jeden strażak[388]. W miejscu po spalonej fabryce oddano do użytku we wrześniu 1964 r. gmach Szkoły Podstawowej nr 36 im. Aleksandra Zawadzkiego (obecnie im. Zenona Wasilewskiego);
  •  (P)  masówki, wiece i rezolucje protestacyjne w łódzkich zakładach pracy po ujawnieniu zabójstwa Patrice’a Lumumby (15–17 lutego)[389][390]; 27 lutego Prezydium Rady Narodowej m. Łodzi podjęło uchwałę o przemianowaniu ul. Bystrzyckiej na ul. Patrice’a Lumumby[391], od której później powstała potoczna nazwa położonego w jej rejonie osiedla studenckiego Uniwersytetu ŁódzkiegoLumumbowo;
  •  (K)  koncert peruwiańskiej śpiewaczki Ymy Sumac (29 marca) w Hali Sportowej przy ul. Worcella (ob. ul. ks. Skorupki) 21; artystce towarzyszyły Orkiestra Łódzkiej Rozgłośni Polskiego Radia pod batutą Henryka Debicha oraz dwie tancerki, których występy recenzent ocenił jako bardzo słabe i nieciekawe, podobnie jak kompozycje Moisesa Vivanco, męża śpiewaczki, wykonane przez orkiestrę[392][393];
  •  (T)  przedłużenie (21 lipca) trasy tramwajowej wzdłuż al. Politechniki od ul. Wróblewskiego do budowanego ronda Titowa (ob. rondo Lotników Lwowskich)[394];
  •  (Ś)  wmurowanie (21 lipca) aktu erekcyjnego pod budowę Łódzkiej Drukarni Dziełowej przy ul. Rewolucji 1905 r. 45, według projektu Jerzego Brandysiewicza; próbny rozruch przeprowadzono 22 lipca 1965, normalną działalność podjęła 17 stycznia 1966;
  •  (S)  po raz siódmy Łódź była (30 lipca) miastem etapowym 18. Wyścigu Kolarskiego dookoła Polski (obecnie Tour de Pologne); meta VIII etapu Inowrocław – Łódź (193 km) znajdowała się po raz piąty na torze kolarskim w parku parku Helenów; zwyciężył Polak Józef Jochem (3:50:00); najlepszy z łodzian – Stanisław Świercz (ŁKS „Włókniarz”) – był na mecie 40. (4:00:56); w Łodzi wyścig się zakończył;
  •  (T)  eksperymentalne wprowadzenie (po raz pierwszy w Polsce) na okres 31 lipca – 30 września samoobsługi w autobusach linii nr „57”; w 20 pojazdach zainstalowano pierwsze automatyczne kasowniki[395];
  •  (I)  zainstalowanie (31 sierpnia) 40 nowych ulicznych lamp rtęciowych dających światło zbliżone do dziennego; 20 lamp założono na pl. Wolności, pozostałe – w rejonie skrzyżowania ulic Nautowicza i Sienkiewicza;
  •  (Z)  utworzenie parku im. „Promienistych” (od 1991 r. park im. Szarych Szeregów) w kwartale pomiędzy ulicami Głowackiego, Staszica, Plater, Górniczą, Marysińską i Boya-Żeleńskiego (powierzchnia 15 ha); park powstał w latach 1961–64 według projektu Kazimierza Chrabelskiego na zrekultywowanych terenach dawnych wyrobisk i wysypisk; w południowej części parku powstała pływalnia z ośrodkiem wypoczynkowym; 9 maja 1971 r. w środkowej części parku odsłonięto pomnik Martyrologii Dzieci (tzw. pomnik Pękniętego Serca), autorstwa Jadwigi Janus[396];
  •  (S)   (U)  otwarcie nowych stadionów: WKS „Orzeł” Łódź przy ul. 22 Lipca (ob. ul. 6 Sierpnia) 71 oraz KS „Włókniarz” Łódź przy ul. Milionowej 12;
  •  (A)  przyłączenie do Łodzi (31 grudnia) części wsi Starowa Góra; obszar miasta zwiększył się o 21,06 ha do 21 225 ha[288];
  •  (K)  koncert Marina Mariniego w Hali Sportowej przy ul. Worcella (ob. ul. ks. Skorupki) 21;

1962[edytuj]

Gmach Centrum Szkoleniowo-Konferencyjnego (kwiecień 2012)
  •  (T)  wprowadzenie (2 stycznia) samoobsługi w tramwajach linii okólnej „O”; 1 lutego powrócono do obsługi konduktorskiej[394];
  •  (G)  powstanie (w styczniu) w dawnej fabryce Karola Scheiblera kombinatu przemysłowego pod nazwą Łódzkie Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju (później „Uniontex”);
  •  (E)   (U)  wmurowanie (30 kwietnia) aktu erekcyjnego pod budowę gmachu Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców przy ul. Kopcińskiego 16/18, znanego później jako „wieża Babel” (obecnie Centrum Szkoleniowo-Konferencyjne );
  •  (H)   (U)  wmurowanie (9 czerwca) aktu erekcyjnego pod budowę nowego dwupiętrowego pawilonu handlowego „Motozbytu” przy ul. ks. Skargi;
  •  (T)  oddanie do użytku (8 lipca) nowej pętli tramwajowej przy ul. Popioły w Rudzie Pabianickiej (zlikwidowano ją 24 lipca 1996)[397];
  •  (H)   (U)  wmurowanie (21 lipca) aktu erekcyjnego pod budowę Państwowego Domu Towarowego „Uniwersal ”przy pl. Niepodległości 4 (obecnie Centrum Handlowe Unicity); otwarty 30 września 1966, był w Łodzi pierwszym wielkim domem handlowym (powierzchnia ok. 10 000 m²) i pierwszym budynkiem z ruchomymi schodami;
  •  (T)   (U)  ukończenie (w sierpniu) budowy ronda Titowa (ob. rondo Lotników Lwowskich);
  •  (H)  otwarcie (17 września) pierwszego w Polsce Domu Sprzedaży Wysyłkowej przy ul. Limanowskiego 166, urządzonego na wzór lipskiego DSW;
  •  (T)  sprowadzenie (4 października) pierwszych pięciu autobusów San H25B; później do Łodzi dostarczono ich jeszcze 14, ostatnie wycofano z ruchu w 1967[380];
  •  (G)  uruchomienie Fabryki Transformatorów i Aparatury Trakcyjnej „Elta” przy ul. Aleksandrowskiej 67/93 (obecnie ABB Elta Spółka z o.o.);

1963[edytuj]

Dom Technika
(kwiecień 2007)
Skwer Dubaniewicza
(czerwiec 2008)
  •  (T)  oddanie do użytku (7 stycznia) nowych pętli tramwajowych na ul. Szczecińskiej i na Dąbrowie przy linii kolei obwodowej[394];
  •  (T)  oddanie do użytku (29 stycznia) nowej pętli tramwajowej na ul. Przybyszewskiego przy ul. Tatrzańskiej (istniała do 29 października 1978)[394];
  •  (H)   (U)  otwarcie (4 kwietnia) pierwszego w Łodzi samoobsługowego baru „Balaton” na 189 miejsc przy ul. Struga 6/10; na piętrze znajdowała się kawiarnia na 160 miejsc;
  •  (T)  przedłużenie (1 maja) trasy tramwajowej wzdłuż ul. Zielonej od pl. 9 Maja (ob. pl. Hallera) do nowej pętli przy ul. Obrońców Stalingradu (ob. ul. Legionów); jednocześnie zlikwidowano pętlę na pl. 9 Maja (ob. pl. Hallera)[394];
  •  (U)  wmurowanie (20 lipca) aktu erekcyjnego pod budowę Domu Technika przy pl. Komuny Paryskiej 5a;
  •  (K)  koncert Dalidy (w trzeciej dekadzie lipca) w Hali Sportowej przy ul. Worcella (ob. ul. ks. Skorupki) 21;
  •  (T)  wprowadzenie do eksploatacji (27 lipca) na linii nr „9” pierwszego zmodernizowanego w Łodzi tramwaju 5N+5ND z automatycznie otwieranymi i zamykanymi drzwiami, miękkimi fotelami dla pasażerów, zamontowanym na stałe fotelem motorniczego i kierownicą zamiast tradycyjnej korby nastawnika, a także z głośnikami, przez które motorniczy mógł przekazywać informacje pasażerom. Był to jedyny taki skład – planowane 20 kolejnych nigdy nie powstało z uwagi na wysokie koszty i długi czas modernizacji; z ruchu został wycofany w 1978 roku[375]. W pierwszym kursie tramwaju uczestniczył minister gospodarki komunalnej Mieczysław Sroka[398];
  •  (Z)  utworzenie parku Młodości (ob. skwer im. Henryka Dubaniewicza) położonego pomiędzy ulicami Paderewskiego, Strycharską, Ciołkowskiego i Zakopiańską (powierzchnia 5 ha); park powstał w latach 1963–64; centralnym punktem skweru jest zmodernizowana w latach 1998–99 fontanna, a od strony ul. Paderewskiego znajduje się biała rzeźba przedstawiająca młodą kobietę[72];
  •  (T)  wprowadzenie (8 października) sprzedaży okresowych biletów pracowniczych na konkretne linie, zwanych w Łodzi „migawkami”[394];
  •  (V)  wizyta w Łodzi radzieckich kosmonautów Walentiny Tierieszkowej (24–26 października) i Walerija Bykowskiego (25–26 października);
  •  (T)  sprowadzenie (16 listopada) pierwszych trzech autobusów Jelcz 272 MEX (pierwszy raz wyjechały na trasę linii „57” 1 stycznia 1964); do 1977 r. Łódź otrzymała łącznie ok. 640 pojazdów, ostatnie cztery wycofano 29 lutego 1984[399];
  •  (K)  koncert Paula Anki (17 listopada) w Hali Sportowej przy ul. Worcella (ob. ul. ks. hm. Skorupki) 21;

1964[edytuj]

Pętla tramwajowa
przy dworcu Łódź Żabieniec (wrzesień 2006)
Park na Młynku
(czerwiec 2008)

1965[edytuj]

EC-3 przy ul. Pojezierskiej 70 (grudzień 2008)

1966[edytuj]

  •  (T)  połączenie (14 kwietnia) trasą tramwajową ulic Zgierskiej i Łagiewnickiej wzdłuż ul. Dolnej; w czerwcu zdemontowano torowisko na ul. Łagiewnickiej na odcinku od ul. Dolnej do Bałuckiego Rynku[394];
  •  (T)  oddanie do użytku (1 maja) nowych pętli tramwajowych na ul. Bratysławskiej przy ul. Oszczepowej (ob. fragment al. ks. kard. Wyszyńskiego) i na ul. Biegunowej przy ul. Srebrzyńskiej (zlikwidowana 6 lipca 1992)[394];
  •  (S)  po raz piętnasty Łódź była (16 maja) miastem etapowym XIX Wyścigu Pokoju z Pragi przez Warszawę do Berlina; meta VII etapu Katowice – Łódź (205 km) znajdowała się po raz trzynasty na stadionie ŁKS przy al. Unii (ob. al. Unii Lubelskiej) 2; zwyciężył reprezentant NRDGünter Hoffmann (5:04:47)[400];
  •  (G)  otwarcie (14 lipca) Zakładu Elektronicznej Techniki Obliczeniowej przy al. Kościuszki 118, wyposażonego w komputer Odra 1003;

1967[edytuj]

Teatr Wielki (maj 2005)
Kino „Bałtyk” (maj 2015)

1968[edytuj]

1969[edytuj]

Maszty oświetleniowe
na starym stadionie ŁKS
(kwiecień 2013)
  •  (M)  przeprowadzenie (4 stycznia) w II Klinice Chirurgicznej Akademii Medycznej przy ul. Sterlinga 1/3 pierwszej próby przeszczepu serca 36-letniemu pacjentowi przez zespoły pod kierunkiem prof. dr. Jana Molla i doc. dr. Kazimierza A. Rybińskiego;
  •  (H)   (U)  otwarcie (14 stycznia) kombinatu gastronomicznego „Europa” przy al. Kościuszki 118 (powierzchnia: 1600 m²; restauracja na 160 miejsc, kawiarnia na 60 miejsc, taras z 60 miejscami);
  • odjazd (24 marca) z dworca Łódź Fabryczna do ZSRR pierwszego łódzkiego Pociągu Przyjaźni. W ciągu 11 dni podróży 330 uczestników (działaczy społecznych i związkowych oraz przodowników pracy) zwiedziło Wilno, Rygę, Leningrad i Moskwę;
  •  (S)  po raz szesnasty Łódź była (13 maja) miastem etapowym XXII Wyścigu Pokoju z Warszawy do Berlina; meta II etapu Warszawa – Łódź (164 km) znajdowała się po raz czternasty na stadionie ŁKS przy al. Unii (ob. al. Unii Lubelskiej) 2; zwyciężył Polak – Ryszard Szurkowski (3:40:32); 14 maja kolarze wyruszyli na trasę etapu jazdy indywidualnej na czas z Łodzi do Piotrkowa Trybunalskiego[408];
  •  (G)   (I)  uruchomienie (26 maja) EC-3 przy ul. Pojezierskiej 70;
  •  (T)   (U)  oficjalne otwarcie (30 maja) dworca PKS Łódź-Północ z 12 krytymi peronami przy ul. Smugowej 26/44[409];
  • wmurowanie (13 września) aktu erekcyjnego pod budowę pomnika Martyrologii Dzieci Polskich w parku im. „Promienistych” (ob. park im. Szarych Szeregów);
  •  (S)   (U)  oddanie do użytku (8 października) nowej trybuny głównej na stadionie ŁKS przy al. Unii (ob. al. Unii Lubelskiej) 2 (po pięciu latach budowy); żelbetową konstrukcję, na której przewidziano ok. 10 000 miejsc siedzących, podzielono na 14 sektorów (każdy z osobnym wejściem); ogólna kubatura obiektu wyniosła 44574 m³; pod trybuną znalazła się hala sportowa z widownią dla ok. 1000 osób; głównym projektantem trybuny był Janusz Wyżnikiewicz; rok później zainstalowano na stadionie sztuczne oświetlenie znajdujące się na czterech masztach, z zamontowanymi reflektorami o łącznej mocy oświetleniowej 320 luksów[410]; trybunę rozebrano w 2013 r.;
  •  (T)  wprowadzenie do eksploatacji (14 listopada) pierwszego autobusu Ikarus 556; kolejne 28 pojazdów sprowadzono na początku 1971 r.; po mieście jeździły do połowy 1979 r. (ostatnie wycofano 30 czerwca)[411];
  •  (E)   (U)  otwarcie (23 listopada) nowego gmachu Wydziału Budownictwa Lądowego PŁ przy al. Politechniki 6, wybudowanego w czasie 18 miesięcy, według projektu Bolesława Kardaszewskiego i Zbigniewa Kossowskiego;
  •  (G)  oddanie do użytku nowych Zakładów Obuwia Gumowego „Stomil” przy ul. Wersalskiej 47/75 (obecnie Fagum-Stomil S.A.);
  •  (S)   (U)  oddanie do użytku skoczni narciarskiej na Rudzkiej Górze;

1970[edytuj]

Hala Parkowa w parku
im. Baden-Powella

(czerwiec 2007)
Wiadukt na ul. Kopcińskiego (czerwiec 2013)