Kalendarium historii Łodzi (1918–1939)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Łodzi
Kalendarium historii Łodzi
 •   do roku 1820
 •   1821–1918   
»   1918–1939   
 •   1939–1945   
 •   1945–1989   
 •   od roku 1989

Kalendarium historii Łodzi (1918–1939) – chronologiczne zestawienie wydarzeń z historii miasta w okresie II Rzeczypospolitej do wybuchu II wojny światowej, m.in. politycznych, gospodarczych, społecznych, administracyjnych, urbanistycznych, kulturalnych i sportowych, ukazujących przemiany, jakie dokonały się w Łodzi w dwudziestoleciu międzywojennym.

Legenda[edytuj | edytuj kod]

Panorama Łodzi z Księżego Młyna
(fot. Włodzimierz Pfeiffer, 1930)

Kategorie wydarzeń: (więcej)

 (A)  administracyjne
 (D)  dramatyczne (m.in. katastrofy, kataklizmy, zbrodnie, zgony)
 (E)  związane z edukacją i oświatą
 (G)  gospodarcze
 (H)  związane z handlem i gastronomią
 (I)  związane z infrastrukturą miejską
 (K)  kulturalne
 (L)  związane ze społecznością lokalną (np. spisy ludności, zloty, uroczystości, manifestacje)
 (M)  związane z medycyną i higieną
 (N)  związane z nauką
 (O)  organizacje w Łodzi (fundacje, stowarzyszenia, towarzystwa itp.)
 (P)  polityczne
 (R)  religijne
 (S)  sportowe
 (Ś)  związane ze środkami masowego przekazu
 (T)  transportowe
 (U)  urbanistyczne
 (V)  wizyty światowych osobistości (oficjalne i nieoficjalne)
 (W)  wyróżnienia, nagrody (Honorowi Obywatele, Łodzianie Roku itp.)
 (Z)  związane z zielenią miejską (parki, lasy, ogrody, cmentarze)

Łódź w II Rzeczypospolitej (1918–1939)[edytuj | edytuj kod]

Kalendarium obejmuje wydarzenia dwudziestolecia międzywojennego od 11 listopada 1918 roku – dnia odzyskania przez Polskę suwerenności – do 31 sierpnia 1939 roku – dnia poprzedzającego wybuch II wojny światowej.

1918 • 1919 • 1920 • 1921 • 1922 • 1923 • 1924 • 1925 • 1926 • 1927 • 1928 • 1929 • 1930 • 1931 • 1932 • 1933 • 1934 • 1935 • 1936 • 1937 • 1938 • 1939  

1918[edytuj | edytuj kod]

1919[edytuj | edytuj kod]

Park na Zdrowiu
(listopad 2011)
  •  (A)  pierwszym prezydentem Łodzi w II RP (od 27 marca) został Aleksy Rżewski; funkcję pełnił do 24 lipca 1923;
  •  (A)  utworzenie (w sierpniu) województwa łódzkiego, ze stolicą w Łodzi;
  •  (E)  wprowadzenie – jako pierwsze miasto w Polsce – powszechnego, bezpłatnego obowiązku nauczania w zakresie szkoły powszechnej;
  •  (Z)  założenie „Parku Ludowego” [inne źródła podają 1924 r.[4]], nazywanego potocznie parkiem na Zdrowiu (park im. Józefa Piłsudskiego); powstawał w latach 1919–39 według koncepcji Edwarda Ciszkiewicza (ówczesnego Dyrektora Wydziału Plantacji Miejskich), z pewnymi elementami z projektu konkursowego braci Zajkowskich; największy łódzki park i jeden z największych w Europie, rozciągający się na powierzchni 172 ha (razem z ogrodem botanicznym i ZOO – 237 ha) urządzono na terenach należących niegdyś do lasów miejskich, po zachodniej stronie kolei warszawsko-kaliskiej; w 1923 r. na terenie parku wzniesiono Kolumnę Rewolucjonistów (zniszczona przez okupanta hitlerowskiego); w latach 30. XX wieku utworzono w parku ogród zoologiczny; w 1975 r. odsłonięto pomnik Czynu Rewolucyjnego upamiętniający straconych rewolucjonistów z lat 1905–07; obecnie park oraz przylegające do niego tereny określa się mianem „kompleksu leśno-rekreacyjnego na Zdrowiu” – w jego skład oprócz parku wchodzą: ogród botaniczny (największy w kraju), ogród zoologiczny, ogródek dendrologiczny, lunapark, tereny sportowe (m.in. kąpielisko „Fala”) oraz rezerwat przyrody „Polesie Konstantynowskie”; 24 maja 1946 r. (oraz 24 marca 1993 r.) park został wpisany do rejestru zabytków[4][5];

1920[edytuj | edytuj kod]

Gmach szkoły powszechnej przy ul. Zagajnikowej 32,
ob. ul. Kopcińskiego 54
(fot. W. Pfeiffer, 1930)

1921[edytuj | edytuj kod]

1922[edytuj | edytuj kod]

1923[edytuj | edytuj kod]

„Express Wieczorny Ilustrowany” z 1936 r.

1924[edytuj | edytuj kod]

Reprezentacja Polski na stadionie ŁKS przed meczem z Turcją (29 czerwca 1924)

1925[edytuj | edytuj kod]

Odsłonięcie Grobu Nieznanego Żołnierza
(22 marca 1925)

1926[edytuj | edytuj kod]

1927[edytuj | edytuj kod]

Głaz z tablicą upamiętniającą pierwszy w historii polskiej ligi mecz piłki nożnej, rozegrany 3 kwietnia 1927 r. na boisku przy ul. Wodnej 4 (październik 2012)
  •  (S)  rozegranie (3 kwietnia o godz. 15:00) na boisku Klubu Turystów Łódź przy ul. Wodnej 4 (istniejącym w latach 1912–39) pierwszego w historii polskiej ligi meczu piłki nożnej, w którym drużyna gospodarzy przegrała z drużyną Łódzkiego Klubu Sportowego 0:2; obie bramki zdobył Jan Durka (w 36. i 45. min.). 1 października 2012 roku, w 85. rocznicę tego wydarzenia, w miejscu dawnego boiska odsłonięto z inicjatywy „Dziennika Łódzkiego i Fundacji „Ełkaesiak” głaz z tablicą pamiątkową, ufundowaną przez Zakład Wodociągów i Kanalizacji w Łodzi[18];
  •  (D)  zamordowanie (14 kwietnia) prezydenta Łodzi Marjana Cynarskiego; prezydent zginął od ciosu nożem na klatce schodowej kamienicy, w której mieszkał, przy ul. Andrzeja 4 (obecnie ul. Andrzeja Struga); motywem zabójstwa miała być zemsta;
  •  (A)  po śmierci Marjana Cynarskiego obowiązki prezydenta Łodzi od 14 kwietnia do 24 listopada pełnił wiceprezydent Wacław Wojewódzki (był też komisarzem rządowym miasta od 12 lipca 1933 do 18 lipca 1935);
  •  (T)  uruchomienie (1 czerwca) nowej podmiejskiej linii tramwajowej do Tuszyna[19] (zlikwidowana 19 czerwca 1978 na odcinku Rzgów – Tuszyn, a całkowicie 1 czerwca 1993)[20];
  •  (T)  oddanie do użytku (20 sierpnia) nowych odcinków łódzkiej sieci tramwajowej: od ul. Piotrkowskiej do ul. Przędzalnianej wzdłuż ul. Przejazd (ob. ul. Tuwima) oraz wzdłuż ul. Kilińskiego między ul. Przejazd a ul. Główną (ob. al. Piłsudskiego)[12];
  •  (I)  podłączenie (3 września) pierwszego domu (przy ul. Gdańskiej 106) do miejskiej sieci kanalizacyjnej;
  •  (K)  powstanie pierwszego pełnometrażowego filmu o Łodzi pt. Łódź, miasto pracy, zrealizowanego przez Edwarda Puchalskiego; premiera w kinie „Luna” (27 września) przy ul. Przejazd 1 (ob. ul. Tuwima);
  •  (T)  rozpoczęcie (we wrześniu) eksploatacji tramwajów Lilpop I; łącznie sprowadzono 20 wagonów, które w latach 1953–54 przekazano do Bydgoszczy i Legnicy (ostatnie dwa we wrześniu 1954)[12];
  •  (T)  oddanie do użytku (20 października) nowej trasy tramwajowej od ul. Piotrkowskiej do ob. pl. Hallera, biegnącej ulicami 6 Sierpniaal. KościuszkiZieloną[12];
  •  (A)  prezydentem Łodzi (od 24 listopada) został Bronisław Ziemięcki; funkcję pełnił do 12 lipca 1933;

1928[edytuj | edytuj kod]

1929[edytuj | edytuj kod]

Zakończenie I etapu Biegu Kolarskiego dookoła Polski Warszawa – Łódź. Artur Thiele (prezes ŁOZK od 1931) wręcza Józefowi Stefańskiemu koszulkę lidera (sierpień 1929)

1930[edytuj | edytuj kod]

1931[edytuj | edytuj kod]

Kolej obwodowa w Łodzi,
na trasie pomiędzy Łodzią Widzewem a Zgierzem
(styczeń 2004)

1932[edytuj | edytuj kod]

Park im. Legionów
(do 1994 r. park ZUS), widok
od ul. Sanockiej (czerwiec 2008)

1933[edytuj | edytuj kod]

1934[edytuj | edytuj kod]

Hala i targowisko na Rynku Leonarda (fot. W. Pfeiffer, 1937)

1935[edytuj | edytuj kod]

Gmach łódzkiego oddziału YMCA (styczeń 2012)

1936[edytuj | edytuj kod]

1937[edytuj | edytuj kod]

Pałac Juliusza Heinzla
w parku Julianowskim
(zdjęcie archiwalne – pierwsza dekada XX w.)
Park im. Słowackiego
(kwiecień 2008)
  •  (Z)  wykupienie przez Zarząd Miejski od rodziny Heinzlów parku Julianowskiego (ob. park im. Adama Mickiewicza); park powstał jako przydworski w początkach XIX w., będąc w posiadaniu Stanisława Strzałkowskiego; w latach 80. XIX w. majątek zlicytowano, a nowym właścicielem został łódzki fabrykant Juliusz Heinzel (od jego imienia wywodzi się pierwotna nazwa parku), który wybudował tu ok. 1890 r. pałac; w 1897 r. odkupiony od pozostałych spadkobierców przez syna Juliusza – Teodora Heinzla; założenie funkcjonowało do lat 30. XX w., jednak rozrzutność właścicieli spowodowała ruinę materialną rodziny i konieczność sprzedaży parku wraz z pałacem, który wykupiło miasto; w pierwszych dniach II wojny światowej w parkowym pałacu znajdowała się siedziba sztabu Armii „Łódź” (6 września 1939 r. pałac uszkodzono podczas bombardowania i w rezultacie rozebrano); podczas wojny park przebudowano, a po jej zakończeniu rozebrano ogrodzenie parku; w latach 50. XX w. przebudowano i wyregulowano stawy, nadając im obecny wygląd (ich oś stanowi rzeka Sokołówka); z tego okresu pochodzi również muszla koncertowa wybudowana przez Wydział Kultury Miasta Łodzi; w parku rośnie topola kanadyjska, która osiągnęła obwód pnia 710 cm (obecnie to największe drzewo w granicach Łodzi); 6 grudnia 1984 r. park został wpisany do rejestru zabytków[4][5];
  •  (Z)  wykupienie przez Zarząd Miejski parku Wenecja (ob. park im. Juliusza Słowackiego, 5,1 ha); park powstał w końcu XIX w., założony obok młyna na rzece Jasień przez jego właściciela – Macieja Reicha; ozdobę parku stanowiły niewielkie stawy, które nie zachowały się do dziś; w istniejącej na terenie parku sali teatralnej odbywały się różne pokazy oraz przedstawienia (ponadto w parku wybudowano restaurację i salę taneczną); do lat 30. XX w. pozostawał w posiadaniu różnych właścicieli (S. Walewskiego, T. Adamka), którzy traktowali go jako źródło dochodów, udostępniając odpłatnie odwiedzającym; w 1937 r. po przejściu parku na własność miasta, został zmodernizowany i oddany do użytku publicznego (wówczas też nadano mu imię Juliusza Słowackiego); z parkiem związana jest historia katolickiej świętej − Faustyny Kowalskiej, która w lipcu 1924 r. doznała w nim pierwszego objawienia (miejsce objawienia otoczone jest kultem, na kasztanowcu rosnącym w północno-zachodniej części parku przyczepiono obrazki oraz stosowną tablicę informacyjną); w parku znajdują się dwa drzewa uznane za pomniki przyrody[4][5];
  •  (E)   (R)  oddanie przy ul. Spornej (ob. ul. bł. o. A. Pankiewicza 15) rzymskokatolickiego kościoła i klasztoru oo. Bernardynów pw. św. Elżbiety Węgierskiej, wybudowanego według projektu Wiesława Lisowskiego; klasztor zawdzięcza swoje powstanie o. Anastazemu Pankiewiczowi, który zakupił w dzielnicy Doły kilka działek, a następnie wybudował na scalonym terenie (w latach 1932–37) 3-piętrowy gmach na klasztor i prowizoryczny, jednonawowy, kościół pw. św. Elżbiety oraz gimnazjum ogólnokształcące (ob. Katolickie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. bł. Anastazego Pankiewicza); 20 listopada 1974 r. przy kościele św. Elżbiety została erygowana parafia;
  •  (S)  zdobycie przez siatkarki HKS Łódź mistrzostwa Polski w piłce siatkowej kobiet; sukces powtórzyły siatkarki „Chemii” Łódź (1949, 1950), „Startu” Łódź (1968, 1971, 1972, 1973, 1977), ChKS Łódź (1976) i ŁKS Łódź (1983);
  •  (S)  po raz trzeci Łódź była (3 lipca) miastem etapowym 4. Biegu Kolarskiego dookoła Polski (obecnie Tour de Pologne); meta VIII etapu Włocławek – Łódź (112 km) znajdowała się po raz drugi na torze kolarskim w parku Helenów; zwyciężył Józef Kapiak (Polska I, 3:32:58); najlepszy z łodzian – Wacław Kołodziejczyk (Towarzystwo Zwolenników Sportu Łódź) – był na mecie 10. (3:39:46) i otrzymał nagrodę gen. Władysława Langnera, dowódcy Okręgu Korpusu Nr IV[36]; 4 lipca kolarze wyruszyli z Łodzi do Warszawy;
  •  (S)  mecz towarzyski (4 lipca) piłkarskiej reprezentacji Polski z Rumunią na stadionie ŁKS; Polacy przegrali 2:4 (2:3); bramki dla Polski zdobyli Leonard Piątek (2 min.) i Michał Matyas (25 min.); był to trzeci w historii występ piłkarskiej reprezentacji narodowej seniorów na stadionie przy al. Unii Lubelskiej;
  •  (T)  oddanie do użytku wiaduktu kolejowego nad ulicą Tramwajową; miasto Łódź pokryło 66% kosztów jego budowy; w 2015 został zburzony i zastąpiony nowym w trakcie budowy Nowego Centrum Łodzi[37];

1938[edytuj | edytuj kod]

1939[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Radia Łódź (kwiecień 2006)

>> Przejdź bezpośrednio do kolejnych wydarzeń >>

Status Łodzi[edytuj | edytuj kod]

Przynależność polityczno-administracyjna miasta Łodzi
Okres Państwo Jednostka administracyjna Status miasta
1918–1939 Polska II Rzeczpospolita Polska województwo łódzkie Łódź (powiat grodzki)


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, Zeszyt 8. Od wojny do niepodległości. Miasto w latach 1914 – 1918, s. 245–246 (PDF – 32–33).
  2. a b Rafał Jaksa: Jak Feniks z popiołów (rozmowa z prof. Przemysławem Waingertnerem, historykiem z Katedry Historii Polski Najnowszej UŁ). W: Portal Łódzkiego Urzędu Wojewódzkiego. lodzkie.eu > Dla Prasy > Wywiady [on-line]. Łódzki Urząd Wojewódzki w Łodzi, 11 2008. [dostęp 2016-08-09].
  3. Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, Zeszyt 8. Od wojny do niepodległości. Miasto w latach 1914 – 1918, s. 246 (PDF – 33).
  4. a b c d Marta Pabich. Więcej niż rekreacja. Parki miejskie w przestrzeni Łodzi. „Kronika Miasta Łodzi”. 3/2008, s. 36–56, 2008. Gustaw Romanowski (red. nacz.). Łódź: Urząd Miasta Łodzi. ISSN 1231-5354. 
  5. a b c d Anna Kaniewska: Archiwum Państwowe w Łodzi: Najstarsze łódzkie parki. W: Strona Archiwum Państwowego w Łodzi. lodz.ap.gov.pl > Wystawy > Najstarsze łódzkie parki [on-line]. Archiwum Państwowe w Łodzi, 2009-04-03. [dostęp 2016-08-09].
  6. Piotr Korczyński: Dezerterzy i bolszewicy, Newsweek 34/2018
  7. Kobojek 2005 ↓, s. 31.
  8. Jaskulski 1995 ↓, s. 56.
  9. Kobojek 1998 ↓, s. 83.
  10. Kobojek 2005 ↓, s. 35.
  11. Strzałkowski 1983 ↓, s. 39–41.
  12. a b c d e f g h i j k Dębski 2006 ↓, s. 3 [lata 1921–1940].
  13. Czesław Brzoza: biogram nr 2109. W: Jacek M. Majchrowski (red. nauk.): Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa: Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, 1994, s. 556–557. ISBN 83-7066-569-1.
  14. Deutscher Volksverband. W: Christian Raitz von Frentz: A Lesson Forgotten. Minority Protection under the League of Nations. The Case of the German Minority in Poland, 1920–1934. Münster: LIT Verlag, 1999, s. 250–251. ISBN 3-8258-4472-2. (ang.)
  15. a b c Kobojek 2005 ↓, s. 38.
  16. Bonisławski i Podolska 2008 ↓, s. 24.
  17. a b Kobojek 2005 ↓, s. 39.
  18. Remek Piotrowski: W tym miejscu zaczęła się historia…. W: Oficjalna strona Łódzkiego Klubu Sportowego. lkslodz.pl > Aktualności [on-line]. ŁKS Łódź. [dostęp 2016-08-09].
  19. Kobojek 2005 ↓, s. 40.
  20. Wojciech Dębski: Linia tramwajowa 42. W: Łódzkie tramwaje i autobusy. Strona poświęcona historii komunikacji miejskiej w Łodzi i okolicach. mkmlodz.webd.pl > Tramwaje – Linie > 42 (więcej informacji) [on-line]. Wojciech Dębski, 2006. [dostęp 2016-08-09].
  21. a b Wiesław Pierzchała: Zabytkowe rezydencje Kestenbergów. W: Portal „Dziennika Łódzkiego”. dzienniklodzki.pl > wiadomości [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2012-04-08. [dostęp 2016-08-09].
  22. Bonisławski i Podolska 2008 ↓, s. 36.
  23. Życie sportowe. Przygotowania i nagrody. Dla przyjęcia kolarzy Biegu Kolarskiego dookoła Polski. „Rozwój”. Rok XXXI (nr 255), s. 2, 1928-09-15. Inż. T. Czajewski (red. nacz.). Łódź: Inż T. Czajewski. [dostęp 2016-08-09]. 
  24. Igor Rakowski-Kłos: Rząd przez 70 lat blokował Łódź. Akademicka historia Łodzi. W: Portal „Gazety Wyborczej”. wyborcza.pl > Łódź > Wiadomości Łódź [on-line]. wyborcza.pl, 2015-10-30. [dostęp 2016-08-09].
  25. Andrzej Grzegorczyk: Zarys historii łódzkiego luteranizmu do 1914 roku. W: Strona Parafii Ewangelicko-Augsburskiej św. Mateusza w Łodzi. mateusz.org.pl > Kim jesteśmy [on-line]. P.E-A. w Łodzi. [dostęp 2017-02-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-07)].
  26. Edward Ulmann, Ludwik Tołłoczko: Elektrownia Łódzka 1907–1932. XXV. K. Bednarzewski i in. (oprac.). Wyd. I. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Elektryczne, Sp. Akc., 1932.
  27. a b Dębski 2011 ↓.
  28. a b Bonisławski i Podolska 2008 ↓, s. 82–83.
  29. Wesołowski 2010 ↓, s. 19.
  30. Wojciech Pożarlik: Gdziekolwiek jesteś – pamiętaj skąd pochodzisz. Historia łódzkiego kolarstwa. lozkol.pl, 2011-10-06. [dostęp 2016-08-09].
  31. Kobojek 2005 ↓, s. 46.
  32. Bonisławski i Podolska 2008 ↓, s. 201.
  33. Olaczek (red.) 2010 ↓, s. 130.
  34. Towarzystwo Przyjaciół Łodzi. Strona główna. W: Strona Towarzystwa Przyjaciół Łodzi. tplodzi.eu [on-line]. Towarzystwo Przyjaciół Łodzi. [dostęp 2017-08-06].
  35. Kobojek 2005 ↓, s. 53.
  36. Józef Kapiak pierwszy w Łodzi. „Głos Poranny”. Rok IX (nr 181), s. 7, 1937-07-04. Lucjan Lipiński (red. odp.). Łódź: Głos Poranny – Jan Urbach i S-ka. [dostęp 2016-08-09]. 
  37. Kobojek 2005 ↓, s. 54.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Na górę strony