Kawaleria Narodowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Towarzysz 1 Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej, mundur według ordynansu z 1790
Proporzec szwadronowy jednej z brygad Kawalerii Narodowej
Aleksander Orłowski, "Kawaleria narodowa i polscy kanonierzy broniący umocnień przed piechotą rosyjską w 1794 roku" (w centrum obrazu pocztowy Kawalerii Narodowej)
Kawaleria Narodowa w czasie insurekcji kościuszkowskiej
Towarzysz Kawalerii Narodowej z brygad Koronnych, czapka nowego typu

Kawaleria Narodowa – formacja polskiej jazdy narodowego autoramentu, powstałej w XVIII wieku na bazie starszych formacji jazdy jak husaria i pancerni (pozostałych po konfederacji barskiej).

Historia[edytuj]

W 1775, uchwałą Sejmu rozwiązano husarię, jako formację bojową, a istniejące oddziały husarii i pancernych, pozbawione uzbrojenia ochronnego, zostały przekształcone w Kawalerię Narodową. Zanikła wraz z upadkiem I Rzeczypospolitej, by posłużyć m.in. jako wzór umundurowania w okresie późniejszym (np. kawaleria Legionów a także pierwowzór munduru ułańskiego).

Organizacja[edytuj]

Kawalerię Narodową formalnie powołano decyzją sejmu warszawskiego w 1775 roku. Liczba czterech nowo tworzonych brygad KN wskazuje, iż brygady miały wejść po jednej do każdej z nowo utworzonych dywizji ogólnowojskowych. Faktyczną jej organizację rozpoczęto dopiero z końcem 1776 roku. Jedynie organizacja brygady KN w nowej Dywizji Wielkopolskiej została wcześniej rozpoczęta przez Jana Lipskiego, który to komenderował nią już od 12 stycznia 1776 roku. Zgodnie z etatem brygada KN miała liczyć po 737 „głów”, podzielonych na sześć szwadronów po cztery chorągwie każdy[1].

Aby osiągnąć przewidzianą etatem ilość 96 chorągwi, należało do istniejących faktycznie 85 chorągwi husarskich i pancernych dodać 11 kolejnych[a]. Departament Wojskowy polecił skompletować 8 chorągwi i utworzyć trzy nowe[1] [b].

Początkowo utworzono brygady Kawalerii Narodowej w Koronie i na Litwie, powołując 3 brygady Ukraińskie, jedną Wielkopolską i 2 Litewskie, związane z podziałem na chorągwie, niemniej nadal zwyczajowo rozróżniało się chorągwie pancerne i husarskie. Podział ten obowiązywał też początkowo w mundurach, dopiero pierwsze przepisy ujednolicające ukazały się w 1785 (już po konfederacji barskiej). Ze starej organizacji zachował się też podział na towarzyszy i pocztowych, co widoczne było nie tylko w umundurowaniu.

Początkowo Dywizji Małopolskiej nie przydzielono brygady KN. Już w kwietniu 1777 roku przesunięto dwie chorągwie z 3 Brygady w Dywizji Ukraińskiej i Podolskiej, aby docelowo wyodrębnić ich 12, tworząc półbrygadę w Dywizji Małopolskiej pod dowództwem Józefa Golejewskiego[2]. Lustracją przeprowadzona w 1778 roku wykazała, że stan etatowy brygad wynosi 2948 żołnierzy, a faktyczny 1936 zorganizowanych w 96 chorągwiach[2].

Rozkazem z dnia 12 listopada 1788 podwyższono stany liczbowe wszystkich 96 Koronnych chorągwi Kawalerii Narodowej z 35 szabel do 150, przez co siła każdej z brygad miała wynosić teraz 3600 szabel (wobec poprzednich 867) z podziałem na 24 szwadrony (dawniej chorągwie). W ramach tego rozkazu zlikwidowano także jazdę obcego autoramentu, z 3 pułków dragonii tworząc Pułki Straży Przedniej w ramach Jazdy Narodowej.

30 listopada 1789 Sejm nakazał podzielić 4 tak rozbudowane koronne brygady kawalerii (trzy Ukraińskie i Wielkopolską) na 8 z podziałem na 12 szwadronów. Według regulaminu z 30 kwietnia 1790 szwadron Kawalerii Narodowej dzieli się na 4 cugi: 1-y z 32 towarzyszy i 3 po 32 pocztowych (razem 32 towarzyszy i 96 pocztowych), zaś szwadron straży przedniej składa się z 2 cugów towarzyskich po 29 koni i 2 cugów pocztowych po 29 koni (razem 58 towarzyszy i 58 pocztowych).

Prowadzący lustrację kawalerii narodowej w 1791 roku pisarz polny koronny Kazimierz Rzewuski podsumował ją następująco[3]:

Quote-alpha.png
Wyznać szczerze muszę, że nierównie więcej wróżyłem dla narodu korzyści z tego dystyngowanego wojska (t.j. kawaleryi narodowej), gdym nie miał tyle sposobności z bliska mu się przypatrzyć; ale teraz śmiało to powiem, że gdy w tym składzie, urządzeniu, formacyi i niedozorze zostanie nasza kawalerya, zamiast pożytku z niej spodziewanego, ciężarem się tylko stanie krajowi..

W czasie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 siły powstańcze liczyły 12 brygad kawalerii narodowej, 2 regimenty gwardii konnej i 16 pułków straży przedniej, choć przy niepełnych stanach liczebnych.

Struktura organizacyjna brygady kawalerii narodowej[edytuj]

Nowy etat brygady wprowadzony 8 października 1789 roku dla stutysięczny etat wojska Obojga Narodów wyglądał następująco[4]:

Sztab wyższy:

  • brygadier-komendant – 1
  • vicebrygadier – 1
  • majorowie – 3

Razem –5
Sztab średni i niższy:

  • kwatermistrz – 1
  • audytor – 1
  • adiutanci – 2
  • kapelan – 1
  • sztabsfelczer – 1
  • sztabsfurier – 1
  • paukier – 1
  • sztabstrembacz – 1
  • wagenmajster – 1
  • profos – 1
  • konował – 1
  • puszkarz – 1
  • podprofos – 1

Razem – 14
Chorągwie:

  • rotmistrzowie – 12 (bez gaży)
  • porucznicy – 12
  • podporucznicy – 12
  • chorążowie – 12
  • namiestnicy – 48
  • namiestnicy sztandarowi – 12
  • towarzysze – 768
  • wachmistrze – 12
  • furierzy – 12
  • kaprale – 12
  • trębacze – 24
  • szeregowi – 768
  • felczerzy – 12
  • kowale – 12
  • siodlarze – 12

Razem – 1800
Ogółem – 1819

Umundurowanie[edytuj]

W 1746 hetman wielki litewski Michał Kazimierz Radziwiłł wydał uniwersał, ustalający mundury dla formacji husarskich i pancernych[c], zarówno koronnych i litewskich. Wzór ten praktycznie obowiązywał aż do 1785, po drobnych zmianach w okresie konfederacji barskiej[d]. I tak:

  • chorągwie husarskie:
  • chorągwie pancerne:
    • koronne: czapki i kontusze granatowe z karmazynowymi kołnierzami oraz wyłogami, a także srebrnymi guzikami
    • litewskie: czapki i kontusze granatowe z karmazynowymi kołnierzami oraz wyłogami, a także złotymi guzikami.

W 1785 Departament Wojskowy ustalił wygląd munduru dla: pocztowego, towarzysza, oficera, audytora, kwatermistrza, trębacza, paukiera, profosa i podprofosa, felczera oraz rzemieślników: siodlarza, konowała, kowala, puszkarza. Przepisy te ustalały rząd koński i ujednolicały umundurowanie, i tak karmazynowe rogatywki pochodzą z munduru husarskiego, a granatowe kurtki z munduru chorągwi pancernych.

11 marca 1791 Departament Wojskowy wydał nowy przepis dla oddziałów Kawalerii Narodowej i Pułków Straży Przedniej, gdzie zubożono ozdoby munduru (obniżając jego koszt), lecz utrzymano podział na pocztowych i towarzyszy (pocztowi nosili na głowie giwery, towarzysze – rogatywki). Zmieniono także: proporcje nakryć głowy, towarzyszom spodnie z karmazynowych z podwójną białą listwą[e] na granatowe z karmazynowymi listwami, wymieniono ładownice na mniej ozdobne, zniesiono orły i frędzle na czaprakach towarzyszy i oficerów[f], pocztowi dostali wygodne czapraki kryte czarnym baranim futrem i inne drobne zmiany.

Niemniej przepis powyższy nie został wprowadzony z dnia na dzień i ze źródeł ikonograficznych wynika, że zarówno w bitwach w 1792 i w 1794 część żołnierzy donaszała stare sorty mundurowe.

Brygady koronne Kawalerii Narodowej[edytuj]

Brygady litewskie Kawalerii Narodowej[edytuj]

Ważniejsze bitwy[edytuj]

Ważniejsze bitwy, w których brały udział oddziały Kawalerii Narodowej:

Ciekawostki[edytuj]

Uwagi

  1. Sejm niemy w 1717 roku ustalił liczbę chorągwi autoramentu polskiego na 16 husarskich i 77 pancernych, ale z tej liczby 8 chorągwi znajdowało się w „stanie nie podniesionym” → Machynia i Srzednicki 2002 ↓, s. 48
  2. Wielehowski twierdzi, że miano powołać 1 nową, a 2 pozostałe przenieść z redukowanych pułków przedniej straży. → Machynia i Srzednicki 2002 ↓, s. 48
  3. podział ustalony w okresie, gdy husaria używała jeszcze uzbrojenia ochronnego
  4. skrócono kontusz zastępując go kurtką
  5. lampasy
  6. widoczne później na czaprakach ułanów napoleońskich

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Szymon Kobyliński: "Gawędy o broni i mundurze", Warszawa 1984

Linki zewnętrzne[edytuj]

  • Brygada I Kawalerii Narodowej "Rekonstrukcja munduru towarzysza Kawalerii Narodowej Koronnej z lat 1791-1794" Piotr M. Zalewski, Militaria i fakty.