Wojsko kwarciane

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wojsko kwarcianeelitarne[potrzebny przypis], zaciężne oddziały wojskowe autoramentu narodowego istniejące tylko w Koronie od ustanowienia w 1563 roku kwarty przez Zygmunta II Augusta. Wywodziło się ono z formacji obrony potocznej powstałej w końcu XV wieku, będącej systemem obrony kresów południowo-wschodnich przed najazdami wojsk państw bezpośrednio z nimi sąsiadującymi, głównie Tatarami. Stanowiły one stałe siły zbrojne w odróżnieniu od pospolitego ruszenia czy oddziałów powoływanych doraźnie. Podlegali oni całkowicie władzy hetmana[1].

Przez całą historię swojego istnienia wojsko kwarciane działało na trzech głównych teatrach wojennych:

  • południe, okolice Kamieńca Podolskiego
  • wschód (walki z Moskwą)
  • północ (wojny ze Szwecją)

Odebranie nieprawnie zagarniętych królewszczyzn zwiększyło dochody skarbu królewskiego, co z kolei umożliwiło m.in. stałe finansowanie armii. Wymuszone przez ruch egzekucyjny uporządkowanie zarządu królewszczyznami, umożliwiło uchwalenie na sejmie w 1564 roku specjalnego funduszu, pochodzącego z ćwierci dochodów uzyskiwanych w dobrach królewskich. Była to tzw. kwarta (łac. quarta pars – czwarta część). W roku 1632 wprowadzono nową kwartę (duplę), która została przeznaczona na utworzenie artylerii królewskiej.

Fundusze zebrane na utrzymanie wojska kwarcianego były przechowywane od 1569 na zamku w Rawie Mazowieckiej jako tzw. skarb rawski. Od 1616r. do skarbu w Rawie wpływały również dochody ze składów winnych oraz tzw. trzeci grosz od sprzedaży ołowiu. Oficjalnie, z płacenia kwarty były zwolnione starostwa: łuckie, włodzimierskie, krzemienieckie (województwo wołyńskie) oraz bracławskie i winnickie (województwo bracławskie). Taki stan prawny obowiązywał od 1569r. natomiast ich starostowie zgodzili się od 1590r. płacić je dobrowolnie.

Wojsko to liczyło zwykle od tysiąca do sześciu tysięcy ludzi. W czasie pokoju ich liczba była ograniczana. Kwarciani, chociaż nieliczni, stanowili kręgosłup obrony organizowanej w razie agresji nieprzyjaciela. W krótkim czasie, po dołączeniu do nich oddziałów prywatnych oraz Kozaków rejestrowych, potrafiono stworzyć armię liczącą nawet kilkanaście tysięcy żołnierzy, zdolną odeprzeć niemal każdy najazd. Uzupełnieniem dla nich było wojsko suplementowe – zawodowi żołnierze powoływani w momentach poważniejszego zagrożenia[2].

Wojsko kwarciane złożone było głównie z jazdy, oraz niewielkich ilości piechoty i artylerii. W jej oddziałach można było znaleźć formacje:

Skład wojska[edytuj | edytuj kod]

W roku 1648 roku stan wojsk kwarcianych wynosił ("Historyja jazdy polskiej"- K.Górski)[edytuj | edytuj kod]

  1. Husarzy 1040
  2. Pancernych 1170
  3. Dragonów 900
  4. Piechoty polskiej 300

Jan Wimmer w 'Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku' podaje nieco inne dane[edytuj | edytuj kod]

  • stan z maja 1648 roku:
  1. 14 chorągwi husarii - 1051 koni
  2. 22 chorągwie jazdy kozackiej - 1110 koni - z tego 7 małych chorągwi (po 50 koni) było przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych
  3. 2 chorągwie wołoskie - 110 koni
  4. 2 regimenty i 9 chorągwi dragonow - 1315 porcji - z tego 7 małych choragwie (po 25 porcji) przydzielonych do pułkow Kozakow rejestrowych, jedna chorągiew dragonii (40 porcji) stała w Pucku i Kazimierzowie, jeden regiment stał jako garnizon w Kudaku, drugi regiment i jedna chorągiew stacjonowały jako garnizony innych zamkow ukraińskich
  5. piechota polska - 450 porcji - chorągwie hetmanow (po 150 porcji) stały (jako straż przyboczna) w ich rezydencjach, oprocz tego chorągiew 150 porcji stała w Pucku i Kazimierzowie

Zarobki[edytuj | edytuj kod]

W porównaniu z innymi wojskami, około 1648 roku[edytuj | edytuj kod]

  • Żołd piechoty cudzoziemskiej (wojsko suplementowe) - 36zł. (291,6 gr. srebra)
  • Żołd piechoty polskiej (wojsko suplementowe) - 18zł. (145,8 gr. srebra)
  • Żołd husarzy (wojsko suplementowe) - 50zł. (405 gr. srebra)
  • Żołd rajtarów (wojsko suplementowe) - 50zł. (405 gr. srebra)
  • Żołd kozaków (wojsko suplementowe) - 40zł. (324 gr. srebra)
  • Żołd żołnierza wojska kwarcianego - 41zł. (332,1 gr. srebra)[3]

Stawki roczne dla wojska kwarcianego w 1648 roku (w oparciu o rozliczenia z wojskiem rozbitym pod Korsuniem)[edytuj | edytuj kod]

  • husaria - 164 zł
  • jazda typu kozackiego - 124 zł
  • jazda wołoska - 124 zł
  • dragonia - 132 zł
  • piechota polska - 120 zł[4]

Rotmistrzowie wojska kwarcianego[edytuj | edytuj kod]

Wybrane bitwy wojska kwarcianego[edytuj | edytuj kod]

  • Bitwa pod Oryninem (28 września 1618) - 3,3 tys. żołnierzy kwarcianych[5]
  • Bitwa pod Cecorą (18 września – 6 października 1620) - 3 tys. wojska kwarcianego[6]
  • 26 maja 1648 - Bitwa pod Korsuniem
  • Bitwa pod Kumejkami - Wojsko kwarciane w kilku chorągwiach składało się z 17 chorągwi husarskich, 16 kozackich (nie mylić z Kozakami Zaporoskimi) i 9 kompanii dragonów i liczyło szacunkowo ok. 4400 ludzi[7]

W 1652 r. kwarcianych połączono z wojskiem suplementowym i utworzono wojsko komputowe.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Studia i Materiały do Historii Wojskowości, T. 7, cz. 1 (1961)
  • "Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej", Zdzisław Spieralski, Jan Wimmer, zeszyt 5 str. 141-143
  • Jan Wimmer: Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1965.
  • Wojsko - polityka - społeczeństwo. Studia z historii społecznej od antyku do współczesności", red. J. Jędrysiak, D. Koreś, G. Strauchold, K. Widzyński, Wrocław 2013

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Marek Plewczyński Żołnierz jazdy obrony potocznej za panowania Zygmunta Augusta, Warszawa, 1985, s. 9–10.
  2. Radosław Sikora Wojskowość polska w dobie wojny polsko-szwedzkiej 1626-1629. Kryzys mocarstwa, Poznań, 2005, s. 53–55.
  3. Gabinet Rycin Polskiej Akademii Umiejętności – karta z dziejów polskiej historii sztuki, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN”, LX, 2015, DOI10.4467/25440500rbn.15.017.6609, ISSN 0079-3140 [dostęp 2020-01-15].
  4. Andrij Zajac, Urzędnicy najemni i służba w miastach Wołynia w drugiej połowie XVI – pierwszej połowie XVII wieku, „Krakowskie Pismo Kresowe”, 10, 2018, s. 25–49, DOI10.12797/kpk.10.2018.10.02, ISSN 2081-9463 [dostęp 2020-01-15].
  5. Bitwa pod Oryninem (28 września 1618), TwojaHistoria.pl [dostęp 2020-01-15] (pol.).
  6. Bitwa pod Cecorą (18 września – 6 października 1620), TwojaHistoria.pl [dostęp 2020-01-15] (pol.).
  7. Bitwa pod Kumejkami 1637 - Inne Oblicza Historii, ioh.pl [dostęp 2020-01-15].