Konfederacja gołąbska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Konfederacja gołąbska (lub konfederacja gołębiowska[1][2]), konfederacja zawiązana przez szlachtę koronną przy królu Michale Korybucie Wiśniowieckim 16 października 1672. Przyłączyły się do niej również ugrupowania wiernej królowi magnaterii. Monarcha akt konfederacji podpisał 10 listopada 1672[potrzebny przypis].

Zawiązana została przeciwko tzw. „malkontentom” (opozycji magnackiej), w obronie króla, który m.in. dążył do podpisania przez Polskę pokoju z Imperium Osmańskim.

Marszałkiem konfederacji gołębiowskiej został wierny królowi Stefan Stanisław Czarniecki, bratanek hetmana Stefana Czarnieckiego. Głównymi autorami uchwał konfederacji byli biskup poznański Stefan Wierzbowski i wojewoda sieradzki Feliks Kazimierz Potocki[3].

Przeciwnicy konfederacji gołębiowskiej, opozycja związana była z: dworem Królestwa Francji, prymasem Mikołajem Prażmowskim i hetmanem wielkim koronnym Janem Sobieskim.

Kapitulacja Kamieńca Podolskiego 26 sierpnia 1672 otworzyła armii osmańskiej drogę do przyłączenia Rzeczypospolitej. Kozłów ofiarnych szukano we własnych szeregach, według niektórych źródeł o oddanie twierdzy fałszywie oskarżano osobiście Sobieskiego, doszukując się ukrytych knowań i korupcji. Jednakże, po ocenie dowodów w tej kwestii, wielu konfederatów gołębiowskich pojednało się z nim (niektórzy "na kolanach").

Wobec prognozowanego zagrożenia (według niektórych źródeł wykorzystanego raczej jako pretekst) król Michał Korybut Wiśniowiecki zdecydował się na zwołanie pospolitego ruszenia województw koronnych pod wieś Gołąb (obecnie w województwie lubelskim[4]). Nie doszło jednak do wyprawy, a zebrana szlachta rozpoczęła obrady.

16 października uchwalono akt konfederacji, jej celem było uspokojenie kraju wobec zagrożenia zewnętrznego i konfliktów wewnętrznych oraz obrona praw i przywilejów średniej i niższej szlachty poprzez uchwały ograniczające prawa częściowo niesubordynowanej i opozycyjnej magnaterii.

Konfederaci wysunęli szereg projektów reform ustrojowych w tym m.in.:

  • dwuletniej[5] kadencyjności wszystkich urzędów (co było wymierzone w magnaterię, także w Sobieskiego),
  • regulacji dotyczących zbierania pospolitego ruszenia,
  • zasady zakazu pełnienia kilku godności przez tę samą osobę ("incompatibilis"),
  • domagano się także pozbawienia urzędu hetmańskiego, przywódcy ugrupowania "malkontentów" (Sobieskiego).

W tym samym okresie został podpisany pokój z Imperium Osmańskim, według różnych źródeł, 16 bądź 18 października 1672.

Opozycyjna część szlachty uznała traktat pokojowy za co najmniej kontrowersyjny, z tego i innych powodów kraj pogrąża się w anarchii, stając na granicy wojny domowej, sejm zwołany w styczniu 1673 roku debatował nad traktatem jeszcze w marcu (Walka stronnictw).

Z powodu niejasnej sytuacji panującej w Polsce, Imperium Osmańskie, traktowało podpisanie dokumentu jako wystarczający powód do uznania ważności traktatu pokojowego[6].

20 października obóz pospolitego ruszenia przeniesiono pod Lublin, gdzie 10 listopada[potrzebny przypis] akt konfederacji podpisał monarcha. Odpowiedzią było zawiązanie 23 listopada 1672 przez opozycyjną magnaterię (pod wodzą Sobieskiego) konfederacji szczebrzeszyńskiej.

Kontynuacją obrad konfederatów gołębiowskich był generalny zjazd warszawski rozpoczęty 4 stycznia 1673, celem jego było doprowadzenie do końca spraw omawianych pod Gołębiem i Lublinem.[potrzebny przypis]

11 marca 1673 wobec niewypełniania przez Polskę warunków podpisanego traktatu pokojowego wielki wezyr osmański Ahmed Köprülü upomniał Polskę grożąc, że również Imperium Osmańskie może tenże traktat zerwać[6].

W tym samym miesiącu, po prawie pół roku od podpisania traktatu, po interwencjach i subwencjach państw trzecich (m. in. papiestwa, za artykułem: Walka stronnictw) sejm zgodził się odmówić[7][8] ratyfikacji podpisanego z Imperium Osmańskim traktatu pokojowego.

Łącznie ze zjazdem warszawskim tenże sejm trwał około 3,5 miesiąca do kwietnia 1673.[9]

Obie konfederacje zostały rozwiązane 12 marca 1673 podpisaniem aktu pacyfikacji, kończącego otwarty konflikt między dworem i popierającą go szlachtą a opozycyjnym magnackim stronnictwem "malkontentów".

Michał Korybut rozpoczął przygotowania do kontynuowania wojny (zobacz też wojny w których Rzeczpospolita współuczestniczyła przeciwko Imperium Osmańskiemu tzw. "wojny polsko-tureckie").

Dążenia wielu posłów konfederacji gołębiowskiej, w kwestii wyplątania się przez Rzeczpospolitą z wojny, zrealizowały się dopiero w 3 lata po śmierci oponenta tej konfederacji − Sobieskiego, za panowania Króla Polski, Elektora Saskiego Augusta II Mocnego w postaci pokoju karłowickiego z 26 stycznia 1699 roku.

Przypisy

  1. "Pamiątki historyczne Łowicza", Wincenty Hipolit Gawarecki, nakład i druk Samuel Orgelbrand, Warszawa 1844
  2. "Z historii szkolnictwa i myśli pedagogicznej w Polsce, 1773-1939"
  3. "Michał Tomasz Korybut Wiśniowiecki", w: Polski Słownik Biograficzny, t. XX, s. 608., Adam Przyboś, 1975
  4. Encyklopedia PWN PWN
  5. Augustyniak U. "Historia Polski 1572-1795", Warszawa 2008, s 717
  6. a b "Michał Korybut Wiśniowiecki", Poczet.com
  7. "Encyklopedia Popularna PWN", PWN, Warszawa, 1996
  8. Wiem: „Buczacki traktat”
  9. "Posłowie Wielkiego Księstwa Litewskiego na zjazd warszawski i sejm pacyfikacyjny 1673 roku", Leszek Andrzej Wierzbicki, 2004, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej