Zespół Stacji Filtrów w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Obiekt zabytkowy nr rej. A-813, A-788 z 1 marca 1973, 26 marca 2008
Ilustracja
Jedna z hal filtrów powolnych
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Adres ul. Koszykowa 81
Architekt William Lindley
Ukończenie budowy 1886
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Zespół Stacji Filtrów w Warszawie
Ziemia52°13′18″N 20°59′43″E/52,221667 20,995278
Strona internetowa
Budowa osadników wody surowej, lata 90. XIX wieku
Budynki na terenie Stacji Filtrów ok. 1908
Teren Stacji Filtrów współczesnie
Wieża ciśnień wzniesiona w latach 1885–1886, użytkowana do 1924
Wnętrze wieży ciśnień
Budynek techniczny nr 1
Budynek techniczny nr 2, obecnie siedziba Muzeum Wodociągów i Kanalizacji
Droga wewnętrzna między grupami filtrów powolnych
Wnętrze Zakładu Filtrów Pospiesznych
Muzeum Wodociągów i Kanalizacji na poziomie –1 budynku technicznego nr 2

Zespół Stacji Filtrów[1]warszawskie filtry wody znajdujące się przy ul. Koszykowej 81. Zajmują teren między ulicami: Koszykową, Krzywickiego, Filtrową i Raszyńską.

Zespół należy do systemu wodociągów warszawskich zaprojektowanych i wybudowanych w latach 1883–1886 według projektu Williama Lindleya. W XX i XXI wieku został rozbudowywany i uzupełniany o nowe obiekty. Obecnie jest częścią Zakładu Centralnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji.

W latach 1973 i 2008 został wpisany do rejestru zabytków. W 2012 cały kompleks został uznany za pomnik historii[2].

Pierwsze warszawskie wodociągi[edytuj | edytuj kod]

W XIV i XV wieku mieszkańcy Warszawy czerpali wodę ze studni lub z Wisły[3]. Po 1476 gromadzono wodę w obfitującym w liczne źródła rejonie późniejszej ul. Nalewki, w zbiornikach nazywanych „nalewkami” (stąd nazwa ulicy)[3].

Pierwsza wzmianka o wodociągu na obszarze Starej Warszawy pochodzi z 1561, a Nowej Warszawy z 1600[4].

W połowie lat 1840. inżynier Feliks Pancer zaprojektował w samym korycie rzeki murowaną studnię w celu czerpania wody, pompy parowe na brzegu i wodozbiór na placu Zamkowym[5].

Po śmierci Pancera projekt zaktualizował Henryk Marconi. W 1852 przystąpiono do budowy wodociągu, który został uruchomiony w 1855[6]. Wodę z Wisły kierowano do osadników i na filtry powolne znajdujące się u zbiegu ulic Dobrej i Karowej, skąd pompowano ją do zachowanego do dzisiaj zbiornika w Ogrodzie Saskim, a stamtąd rozprowadzano rurami żeliwnymi[3]. Już w 1862 instalacja Marconiego była niewydolna, ponieważ szybki wzrost liczby mieszkańców miasta spowodował, że zapotrzebowanie na wodę było większe niż wydajność systemu[7]. W tym samym roku zaproszony przez miasto Thomas Hawksley zaprojektował własną sieć, ale z powodu wybuchu powstania styczniowego do jej budowy nie doszło[8].

W 1869 uruchomiono niewielki wodociąg praski zaprojektowany przez Alfonsa Grotowskiego[9].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Inicjatorem budowy nowoczesnego systemu wodociągów i kanalizacji był prezydent Warszawy Sokrates Starynkiewicz[10]. W 1879 rozesłał projekt opracowany przez Williama Lindleya do warszawskich gazet, zachęcając do publicznej dyskusji[11]. Wywołał on szeroką polemikę, a także opór niektórych środowisk[12]. Wiosną tego samego roku przesłano projekt nowych warszawskich wodociągów do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Petersburgu[12]. Został on zatwierdzony przez Komitet Techniczno-Budowlany ministerstwa w maju 1880 i ostatecznie zaakceptowany przez cara Aleksandra III w kwietniu 1881[12]. Budowę rozpoczęto w 1883[12].

Projekt zakładał budowę ujęcia wody z Wisły wraz ze Stacją Pomp Rzecznych oraz Stacji Filtrów z urządzeniami uzdatniającymi wodę. Stamtąd po oczyszczeniu była ona przetaczana za pomocą pomp do sieci wodociągowej (w przypadku Powiśla – kanałem grawitacyjnym)[13]. Projekt Lindleya, który szybko wycofał się z udziału w pracach, zrealizował i rozwinął jego najstarszy syn, William Heerlein Lindley. Inwestycja była finansowana ze środków miasta i realizowana pod bezpośrednim nadzorem magistratu[12]. Pierwsza oczyszczona woda popłynęła do mieszkańców Warszawy ze Stacji Filtrów – posiadających w tamtym czasie jedną grupę filtrów powolnych, jeden zbiornik wody czystej, jedną halę pomp i wieżę ciśnień – 3 lipca 1886[14].

Podczas budowy wykorzystano najnowocześniejsze ówczesne rozwiązania techniczne. Przy budowie wszystkich obiektów użyto materiałów najwyższej jakości, które poddawano kilkustopniowej kontroli. Podstawowym materiałem budowlanym była specjalnie wypalana, odporna na wilgoć cegła licówka i cegła glazurowana białą polewą. Na wielką skalę stosowano bloki granitowe i z piaskowca. Granitowe filary m.in. podtrzymują wykonane z cegły sklepienia żaglowe w zbiornikach wody czystej i sześciu grupach filtrów powolnych[15].

Nowoczesny wodociąg Lindleyów zastąpił instalacje zaprojektowane przez Marconiego i Grotowskiego[10]. Wodociąg Marconiego został zamknięty w lutym 1889[6], a wodociąg praski we wrześniu 1896[9].

W czasach Lindleya sieć wodociągowa Warszawy dzieliła się na:

  • Górne Miasto – zasilane w wodę z wykorzystaniem wieży ciśnień znajdującej się na terenie Stacji Filtrów, zapewniającej odpowiednie ciśnienie w systemie wodociągowym.
  • Dolne Miasto, czyli Powiśle i Praga – zasilane w wodę wypływającą bezpośrednio z filtrów powolnych.

Stację Pomp Rzecznych, gdzie z Wisły czerpano wodę i pompowano ją do Stacji Filtrów, wybudowano przy ul. Czerniakowskiej 124.

Urządzenia Stacji Filtrów zostały przykryte ziemią. Pod nasypami znajdują się obecnie cztery osadniki wody surowej, sześć grup filtrów powolnych (razem 36 filtrów) oraz dziewięć zbiorników wody czystej. W miejscu planowanej siódmej grupy filtrów powolnych w latach 2008–2010 został wybudowany zakład ozonowania oraz filtry węglowe[16].

Stacja i wodociąg po 1886[edytuj | edytuj kod]

W początkowym okresie woda ze Stacji Pomp Rzecznych była kierowana do filtrów powolnych, których niektóre komory pełniły funkcję krytych osadników. Ich nazwa jest związana z tempem procesu filtracji (ok. 10 cm słupa wody na godzinę)[17]. Przefiltrowana woda była kierowana do zbiorników wody czystej, a następnie do hal pomp, skąd była tłoczona do wieży ciśnień, gdzie rozpoczynała się sieć wodociągowa Górnego Miasta.

W kilka lat po uruchomieniu filtrów konieczne było dodanie krytych osadników przed skierowaniem wody do filtrów powolnych, gdyż przeprowadzone badania wykazały złą jakość wody. W tym celu po 1890 powiększono teren stacji i rozpoczęto budowę osadników.

Zwiększające się zapotrzebowanie na wodę doprowadziło do wybudowania w latach 1930–1933 nowoczesnego Zakładu Filtrów Pospiesznych. Jego rolą jest wstępna i szybka (do 7 metrów słupa wody na godzinę)[17] filtracja wody przed skierowaniem jej do filtrów powolnych[18]. Po jego uruchomieniu woda ze Stacji Pomp Rzecznych była tłoczona do zbiorników wyrównawczych (dawnych krytych osadników), następnie do filtrów pośpiesznych, a z nich do filtrów powolnych.

Po 1923 stopniowo wyłączano pompy parowe, które były zastępowane pompami elektrycznymi. W 1924 wyłączono z użytkowania wieżę ciśnień[19]. W 1931 wprowadzono chlorowanie wody opuszczającej filtry powolne.

Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 wiele obiektów na terenie Stacji Filtrów (m.in. Zakład Filtrów Pospiesznych, zbiorniki wody czystej i filtry powolne) zostało uszkodzonych przez Niemców bombami lotniczymi[20]. Wodociąg wznowił pracę 4 października 1939 przy wykorzystaniu pomp parowych, jednak uszkodzona w 586 miejscach sieć wodociągowa została nawodniona w całości w grudniu 1939, a usuwanie zniszczeń na terenie stacji trwało do 1941[20].

Podczas powstania warszawskiego, po zniszczeniu 4 września 1944 Elektrowni Powiśle, wodę do miasta ponownie dostarczano pompami parowymi[20]. Wodociąg został unieruchomiony 18 września po wysadzeniu w powietrze przez Niemców Stacji Pomp Rzecznych[21]. Po upadku powstania zdemontowali oni i wywieźli urządzenia ze Stacji Filtrów[21].

Wodociąg został ponownie uruchomiony po usunięciu najpoważniejszych zniszczeń 29 maja 1945[21]. Zakład Filtrów Pospiesznych odbudowano i uruchomiono w lipcu 1949[21]. Maksymalną wydajność z 1939 wynoszącą 180 mln litrów wody na dobę wodociąg osiągnął w 1952[21].

W latach 2008–2010 wybudowano stację ozonowania pośredniego i filtrowania na węglu aktywnym. Znajdują się w niej 3 generatory ozonu i 18 komór filtrów węglowych[22]. Architektonicznie nawiązuje ona starszych obiektów stacji – materiał budowlany (cegła klinkierowa, piaskowiec) i stylizacja ornamentów do dziewiętnastowiecznych budowli stacji, a płaskorzeźby do reliefów w stylu art deco z międzywojennej stacji filtrów pospiesznych[23]. Stacja w wyniku konkursu otrzymała nazwę „Socrates”[24]. Uruchomiona w 2010 stacja umożliwiła zmniejszenie o ok. 50% dawki dwutlenku chloru stosowanego do końcowej dezynfekcji wody, co poprawiło jej smak i zapach[17].

Łączny obszar zajmowany przez Zespół Stacji Filtrów przekracza 30 ha[25].

Zakład Centralny[edytuj | edytuj kod]

Kompleks jest obecnie częścią Stacji Uzdatniania Wody „Filtry” wchodzącej w skład Zakładu Centralnego Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji[16]. Jako jedyny spośród trzech warszawskich wodociągów posiada dwa ciągi technologiczne:

  • Pierwszy ciąg technologiczny – zaprojektowany przez Williama Lindleya i jego syna Williama Heerleina Lindleya, wzbogacony w 1933 roku o Zakład Filtrów Pospiesznych uzdatnia obecnie wodę infiltracyjną czerpaną spod dna Wisły przez 4 ujęcia brzegowe i Ujęcie Zasadnicze Wodociągu Praskiego „Grubą Kaśkę”. W procesie uzdatniania woda filtrowana jest przez filtry pospieszne i filtry powolne, dezynfekowana dwutlenkiem chloru. Filtry powolne zostały wyposażone w węgiel aktywny.
  • Drugi ciąg technologiczny – uruchomiony w 1972 oczyszcza wodę pobraną z Osadnika Czerniakowskiego wykorzystując proces wstępnego utleniania, koagulacji z użyciem siarczanu glinowego, filtracji pospiesznej i dezynfekcji dwutlenkiem chloru. Odczyn wody jest korygowany wodą wapienną.

Zieleń[edytuj | edytuj kod]

Teren stacji filtrów ma charakter zabudowy przemysłowej i urządzeń komunalnych, jednak w dużej mierze stanowi obszar zieleni miejskiej. Pełni on funkcję klina nawietrzającego centrum miasta[26].

Na jego terenie znajduje się aleja platanowa leżąca na linii Drogi Królewskiej (fragmentu Osi Stanisławowskiej)[27] oraz dwa pomniki przyrody: wielopniowy cis pospolity (nazywany Cisem Starynkiewicza, przy wieży ciśnień) oraz kasztanowiec zwyczajny (od strony ul. Raszyńskiej)[28].

Zabytek[edytuj | edytuj kod]

Filtry Lindleya stopniowo obejmowano ochroną jako zabytek. 1 marca 1973 roku do rejestru zabytków (pod numerem A-813) wpisano następujące obiekty[29]:

  • budynek mieszkalny (dawny dom dyrektora),
  • hale filtrów powolnych z przedsionkami (2, 4, 6, 8, 10, 12),
  • hale filtrów powolnych z przedsionkami (1, 3, 5, 7, 9, 11),
  • portiernia przy bramie głównej (wschodnia),
  • portiernia przy bramie głównej (zachodnia),
  • wieża ciśnień.

26 marca 2008 roku listę tę uzupełniono o kolejne obiekty (numer A-788)[29]:

  • budynek techniczny nr 1, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elektropompy ABC, magazyn,
  • budynek techniczny nr 2, tj. maszynownia – pompy parowe, kotłownia, skład węgla, elktropompy, Muzeum Wodociągów i Kanalizacji
  • dawne stajnie (budynek socjalny),
  • hale filtrów powolnych z przedsionkami (14, 16, 18, 20, 22, 24) IV grupy,
  • hale filtrów powolnych z przedsionkami (13, 15, 17, 19, 21, 23) III grupy,
  • hale filtrów powolnych z przedsionkami (25, 27, 29, 31, 33, 35) V grupy,
  • hale filtrów powolnych z przedsionkami (26, 28, 30, 32, 34, 36) VI grupy,
  • komora „A”,
  • komora „C”,
  • komora wodomierza Venturiego,
  • ogrodzenie wraz z czterema bramami,
  • Zakład Filtrów Pośpiesznych,
  • zbiornik wody czystej nr 1A, 1B,
  • zbiornik wody czystej nr 2
  • zbiornik wody czystej nr 3,
  • zbiorniki wody surowej (nr 1 i 3),
  • zbiorniki wody surowej (nr 2 i 4),
  • zieleń Stacji Filtrów i Wodociągów.

18 stycznia 2012 roku na mocy rozporządzenia prezydenta RP cały zespół filtrów uznano za pomnik historii. Status ten przyznano obiektom na całej działce – zarówno dziewiętnasto- i dwudziestowiecznym, wpisanym do rejestru zabytków, jak i świeżo wybudowanym budynkom oraz zieleni miejskiej[2].

Pozostałe obiekty[edytuj | edytuj kod]

W 1907 w pobliżu wieży ciśnień odsłonięto popiersie Sokratesa Starynkiewicza[30].

Muzeum i dni otwarte[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Stacji Filtrów, w budynku technicznym nr 2, znajduje się Muzeum Wodociągów i Kanalizacji[31]. Można w nim obejrzeć m.in. fragment drewnianego warszawskiego wodociągu z XVII wieku oraz zabytkowe urządzenia[31].

W lipcu oraz sierpniu każdego roku Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji organizuje Dni Otwarte Filtrów Warszawskich. Można je także zwiedzać w maju podczas Nocy Muzeów.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 30 września 2017 r. Woj. mazowieckie (Warszawa). W: Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl. [dostęp 2017-12-21]. s. 7.
  2. a b Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 r. w sprawie uznania za pomnik historii „Warszawa – Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya” Dz.U. z 2012 r. poz. 64
  3. a b c Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 967. ISBN 83-01-08836-2.
  4. Maria Bogucka, Maria Kwiatkowska, Marek Kwiatkowski, Władysław Tomkiewicz, Andrzej Zahorski: Warszawa w latach 1526–1795. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 573, 579. ISBN 83-01-03323-1.
  5. Stanisław Milewski, Sokrat Starynkiewicz. Jak Rosjanin Warszawę cywilizował... - Histmag.org, 29 marca 2013 [dostęp 2017-08-26].
  6. a b Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 89. ISBN 83-06-00089-7.
  7. Stanisław Milewski, Sokrat Starynkiewicz. Jak Rosjanin Warszawę cywilizował... - Histmag.org, 29 marca 2013 [dostęp 2017-08-26].
  8. Stanisław Milewski, Sokrat Starynkiewicz. Jak Rosjanin Warszawę cywilizował... - Histmag.org, 29 marca 2013 [dostęp 2017-08-26].
  9. a b Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 90. ISBN 83-06-00089-7.
  10. a b Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łódź: Księży Młyn, 2009, s. 38. ISBN 978-83-61253-51-8.
  11. Stanisław Milewski, Sokrat Starynkiewicz. Jak Rosjanin Warszawę cywilizował... - Histmag.org, 29 marca 2013 [dostęp 2017-08-26].
  12. a b c d e Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 93. ISBN 83-06-00089-7.
  13. Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 6. Kępna-Koźmińska. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 2000, s. 195. ISBN 83-88372-044.
  14. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 94. ISBN 83-06-00089-7.
  15. Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach. Warszawa: Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A., s. 11, 13.
  16. a b Stacja Uzdatniania Wody „Filtry”. W: Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Warszawie [on-line]. mpwik.com.pl. [dostęp 2018-05-17].
  17. a b c Wodociągi Warszawskie – nowoczesność w zgodzie z naturą. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. 48, 27 kwietnia 2018. 
  18. Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach. Warszawa: Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A., s. 18.
  19. Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach. Warszawa: Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A., s. 5.
  20. a b c Henryk Janczewski: Warszawa. Geneza i rozwój inżynierii miejskiej. Warszawa: Arkady, 1971, s. 119.
  21. a b c d e Henryk Janczewski: Warszawa. Geneza i rozwój inżynierii miejskiej. Warszawa: Arkady, 1971, s. 126.
  22. Smaczna woda prosto z kranu (pol.). Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawa S.A., 2010-10-20. [dostęp 2012-02-06].
  23. Jerzy S. Majewski. Seksowna, długonoga dziewczyna. To symbol stolicy. „Gazeta Wyborcza”, 2011-10-12. Agora SA (pol.). 
  24. Stacja ozonowania i filtracji na węglu aktywnym ma już nową nazwę! (pol.). Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawa S.A., 2010-11-23. [dostęp 2012-02-06].
  25. Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach. Warszawa: Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A., s. 2.
  26. Jarosław Zieliński. Z dziejów Ochoty – Stacja Filtrów (2). „Ochotnik”, s. 2, październik 2005. ISSN 1734-5510 (pol.). 
  27. Jerzy S. Majewski: Plac Narutowicza (pol.). W: Spacerowniki 2006 [on-line]. gazeta.pl. [dostęp 2012-02-06].
  28. Pomniki przyrody na terenie m.st. Warszawy. Pomniki przyrody na terenie dzielnicy Ochota. W: Urząd m.st. Warszawy [on-line]. bip.warszawa.pl. [dostęp 2017-12-13].
  29. a b Zabytki nieruchome – rejestr i ewidencja (pol.). W: Rejestr i ewidencja zabytków [on-line]. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie, grudzień 2011. [dostęp 2012-02-06].
  30. Irena Grzesiuk-Olszewska: Warszawska rzeźba pomnikowa. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2003, s. 59. ISBN 83-88973-59-2.
  31. a b Stacja Filtrów w Warszawie. Krótki przewodnik po zabytkach. Warszawa: Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie S.A., s. 6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]