Nootropy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Nootropy – leki, suplementy lub inne substancje poprawiające funkcje poznawcze, a w szczególności pamięć, kreatywność lub motywację u zdrowych ludzi[1][2]. Wykorzystanie tego typu leków na zdrowych osobach w przypadku braku wskazań medycznych jest jednym z najbardziej dyskutowanych tematów wśród neurologów, psychiatrów i lekarzy. Dyskusje te dotyczą etyki i sprawiedliwości ich stosowania[1][3][4]. W międzynarodowej sprzedaży wartość substancji uznawanych jako nootropowe przekroczyła 1 mld dolarów w 2015 roku, a światowy popyt na te substancje nadal rośnie w szybkim tempie[5].

Zarówno słowo „nootrop”, jak i jego definicja, zostały opracowane w 1972 roku przez rumuńskiego psychologa i chemika, Corneliu E. Giurgea[6][7] i pochodzą od greckiego słowa νους (nous), czyli "rozum", i τρέπειν (trepein) czyli nagiąć lub skręcać[8].

Definicja[edytuj]

Twórca tego pojęcia, Corneliu E. Giurgea, zdefiniował substancje nootropowe poprzez następujące cechy[9][10]:

  • powinny poprawiać pamięć albo skuteczność nauki,
  • powinny poprawiać skuteczność nauki bodźców, nawet gdy warunki są ustawione tak, by rozpraszać (aplikowane są elektrowstrząsy lub obiekt jest niedotleniony),
  • muszą działać neuroprotekcyjnie (zabezpieczać mózg),
  • nie mogą być toksyczne, muszą mieć bardzo mało albo nie mieć w ogóle skutków ubocznych.

Dostępność i popularność[edytuj]

Jest tylko kilka leków mających udowodnione działanie na poprawę funkcji umysłowych. Wiele innych znajdują się na różnych etapach badań[11]. Najczęściej używana klasa leków uznawanych powszechnie za nootropowe to stymulanty, do których na przykład należy kofeina[4].

Leki te rzekomo są używane głównie w celu leczenia zaburzeń poznawczych lub trudności ruchowych spowodowanych zaburzeniami takimi jak choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, choroba Huntingtona i ADHD. Niektórzy badacze jednak wskazują na szersze zastosowanie[12]. Intensywna sprzedaż może nie korelować ze skutecznością. Badania naukowe potwierdzają korzystny wpływ niektórych związków. Niestety wiele ze sprzedanych substancji nie została należycie przetestowana lub ich działanie nie zostało potwierdzone[13].

Popularność wśród studentów[edytuj]

Na uczelniach nootropy są stosowane w celu zwiększenia wydajności pracy, bez względu na ich długofalowe skutki albo brak przekonujących badań dotyczący zdrowych osób[11]. Korzystanie z leków na receptę jest szczególnie rozpowszechnione wśród uczniów trudnych kierunków studiów[14]. Badania pokazują, że 0,7–4,5 % niemieckich studentów używało leków wzmacniających funkcje poznawcze w swoim życiu[15][16][17].

Jest szereg czynników mogących wpływać pozytywnie lub negatywnie na stosowanie leków w celu poprawy funkcji poznawczych. Są wśród nich: cechy osobowościowe, cechy biologiczne lub cechy kontekstu społecznego[15][16][18] [19].

Skutki uboczne[edytuj]

Stosowanie środków w celu poprawy umiejętności poznawczych jest porównywanie z użyciem anabolicznych androgennych steroidów w sporcie[1].

Zgodnie z oficjalną definicją leków nootropowych, utworzoną przez jej autora, by były one klasyfikowane do tej grupy, nie mogą mieć żadnych skutków ubocznych. Głównym problemem z lekami nootropowymi jest znaczne rozszerzenie tej definicji także na substancje mające skutki uboczne. Wiele spośród substancji błędnie uznawanych za nootropowe, czyli stymulanty, działa pozytywnie tylko w krótkiej perspektywie. Do tej grupy należy na przykład kofeina. Wiele substancji uznawanych za nootropowe nie ma znanego wpływu długoterminowego[11] (na przykład wiele farmaceutycznych substancji czy nowo opracowanych preparatów farmaceutycznych). Racetamy to grupa substancji strukturalnie związanych z piracetamem – posiadają kilka poważnych skutków ubocznych, małą toksyczność, ale i istnieje niewiele dowodów na to, że zwiększają one funkcje poznawcze u osób bez zaburzeń tychże funkcji[20] [21] Podczas gdy skłonność do uzależnień od racetamów jest czasami określana jako powód do niepokoju[22], to bardzo duża ilość badań wskazuje na to, że uzależnienie jest dość rzadkie przy dawkach terapeutycznych[23] [24] [25]. Jeśli chodzi o profil bezpieczeństwa to w przeglądzie z czerwca 2015 roku stwierdzono, że wszystko wskazuje na to, że w przypadku małych, klinicznie istotnych dawek psychostymulanty są pozbawione behawioralnych i neurochemicznych działań, które określają tę klasę leków [26].

Typy[edytuj]

Stymulanty[edytuj]

Hebba wersja prawa Yerkesa-Dodsona

W 2015 roku systematyczny przegląd medyczny i metaanaliza badań klinicznych na ludziach, wykazały, że niektóre używki przy użyciu niskich (terapeutycznych) stężeń mogą poprawić funkcje umysłowe w obrębie populacji[26][27] [28] [29]; w szczególności leki dające efekt zwiększenia funkcji poznawczych działają jako bezpośrednie agonisty lub pośrednie antagonisty receptorów dopaminowych d1, adrenergicznych w2 albo obu receptorów do kory przedczołowej[26][27][29][30]. Duże dawki stymulantów mogą powodować odwrotny efekt i osłabiać funkcje poznawcze[29][30].

  • Amfetamina to farmaceutyk i narkotyk (Adderall, dextroamphetamine i lisdexamfetamine an inactive prodrug) – badania i analizy pokazują pozytywny wpływ mikrodawek amfetaminy na liczne funkcje poznawcze (np. inhibitory control, episodic memory, working memory, and aspects of attention) w obrębie populacji i te efekty zostały potwierdzona dla osób z ADHD[26][27][28][30]. Analiza z 2014 roku potwierdza, że mikrodawki amfetaminy mogą prowadzić do wzmocnienia pamięci, także u osób młodych niemających ADHD[28]. Poprawia ona także motywację do wykonywania działań wymagających dużego wysiłku[27][29][30].
  • Eugeryki (armodafinil lub modafinil) – substancje pobudzające. Modafinil zwiększa czujność, zwłaszcza u osób z zaburzeniami snu. Zostało potwierdzone poprawione wnioskowanie i rozwiązywanie problemów po modafinilu[28][31]. Są one przepisywane na narkolepsję i dzienną senność powstałą w wyniku zespołu bezdechu sennego. Mogą jednak wywoływać negatywne efekty przy długotrwałym zażywaniu[32].
  • Ksantyna (najczęściej znana jest kofeina) – zwiększa czujność, zmniejsza senność i według niektórych badań poprawia pamięć[29][33]. Dzieci i dorośli którzy konsumują małe dawki kofeiny mają zwiększoną czujność[34].
  • Nikotyna– Metaanaliza 41 osób metodą podwójnie ślepej próby z grupą kontrolną (placebo) pokazała, że nikotyna może mieć pozytywny wpływ na zdolności motoryczne, czujność, ukierunkowanie uwagi i pamięć roboczą[35].

Zgodne z pierwotną definicją[edytuj]

  • Teanina – w 2014 wykazano korzystne efekty, które przyczyniają się do czujności, uwagi i produktywności. Te efekty są najbardziej widoczne w ciągu pierwszej godziny po podaniu dawki[36]
  • Tolkapon – stwierdzono, że poprawia werbalną pamięć epizodyczną[37].
  • Lewodopa – stwierdzono, że poprawia ustną epizodyczną pamięć[37].
  • Atomoksetyna – może poprawić pamięć roboczą i aspekty uwagi podczas zażywania w optymalnej dawce[30].
  • Dezypramina – może poprawić pamięć roboczą i aspekty uwagi podczas zażywania w optymalnej dawce[30].

Nutraceutyki[edytuj]

Wśród produktów spożywczych wykazujących nootropowe własności farmaceutyczne (Nutraceutyki) wymienia się:

  • Bacopa monnieri – zioło, wobec którego badania pokazują, że posiada właściwości zwiększające pamięć[38].
  • Żeń-szeń – w przeglądzie Cochrane Collaboration doszli do wniosku, że "istnieje brak przekonujących dowodów na to, aby pokazać poznawcze pozytywny wpływ żeń-szenia u zdrowych uczestników, ale odnotowano je u pacjentów z otępieniem"[39]. Według danych National Center for Complementary and Integrative Health "Chociaż Azjatycki żeń-szeń był szeroko badany dla różnych celów, wyniki badań do tej pory nie pozwalają ostatecznie potwierdzić jego pozytywnego wpływu na zdrowie"[40]. Według badania opublikowanego w czasopiśmie "Osiągnięcia w dziedzinie żywienia", kilka losowych badań klinicznych na zdrowych ochotnikach wykazały, że zwiększa dokładność pamięci, szybkość wykonywania zadań i poprawia koncentrację uwagi podczas wykonywania skomplikowanych psychiczno-arytmetycznych zadań, a także zmniejszenie zmęczenia i poprawia nastrój[41].
  • Ginkgo biloba – różne badania dochodzą do różnych wniosków. W 2009 Cochrane nie znalazł wystarczająco dużo dowodów, aby wyciągać w związku z pacjentami z otępieniem[42]. W systematycznym przeglądzie z 2007 roku i analizie z 2012 roku nie wykazano żadnych istotnych dowodów potwierdzających poprawę funkcji poznawczych u zdrowych ludzi[43][44]. W 2009 roku przegląd uznał, że "istnieją przekonujące dowody na to, że w długiej perspektywie poprawia wyborczą uwagę, niektóre procesy wykonawcze i długotrwałą pamięć werbalną i nie-werbalną"[45].

Racetamy[edytuj]

Racetamy, takie jak piracetam, oxiracetam i aniracetam, to strukturalnie podobne związki, które często są sprzedawane jako nootropowe i są sprzedane bez recepty (w Polsce tylko piracetam jest na receptę). Racetamy często są nazywane nootropowymi, ale przynależność do tej klasy nie jest potwierdzona[46]. Mechanizmy działania są słabo poznane. Piracetam i aniracetam najprawdopodobniej działają jako allosteryczny modulator receptorów AMR i modulują systemy cholinergiczne [47].

Substancje błędnie uważane za poprawiające działanie mózgu[edytuj]

  • Kwasy tłuszczowe omega-3: DHA i EPA – dwa artykuły z Cochrane Collaboration wykazały, że suplementacja kwasów Omega-3 w leczeniu ADHD i zaburzeń uczenia się może przynieść wyłącznie bardzo ograniczone korzyści[48][49]. Dwa inne przeglądy zauważają, że nie ma danych dotyczących efektów suplementacji w skali populacji albo dla osób w wieku średnim lub starszym[50][51].
  • Witaminy – nie ma danych potwierdzających wpływ suplementacji na działanie umysłu[51].
  • Witamina E – nie ma danych potwierdzających wpływ suplementacji na działanie umysłu dla osób w wieku średnim lub osób starszych[51].
  • Pramipexol – nie ma widocznego wpływu na funkcjonowanie mózgu u zdrowych osób[37].
  • Guanfacin – nie ma widocznego wpływu na funkcjonowanie mózgu u zdrowych osób[37].
  • Clonidine – nie ma widocznego wpływu na funkcjonowanie mózgu u zdrowych osób[37].
  • Ampakines – nie ma widocznego wpływu na funkcjonowanie mózgu u zdrowych osób[37].
  • Fexofenadine – nie ma widocznego wpływu na funkcjonowanie mózgu u zdrowych osób[37].
  • Szałwia lekarska – pewne dowody sugerują korzyści intelektualne, ale badania są ubogie i nie ma żadnych wniosków jakie można by jednoznacznie wyciągnąć[52].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Frati P, Kyriakou C, Del Rio A, Marinelli E, Vergallo GM, Zaami S, Busardò FP. Smart drugs and synthetic androgens for cognitive and physical enhancement: revolving doors of cosmetic neurology. „Curr Neuropharmacol”. 13, s. 5 - 11, styczeń 2015. DOI: 10.2174/1570159X13666141210221750. PMID: 18353672. 
  2. Lanni C, Lenzken SC, Pascale A i inni. Cognition enhancers between treating and doping the mind. „Pharmacol. Res.”. 57, s. 196–213, marzec 2008. DOI: 10.1016/j.phrs.2008.02.004. PMID: 18353672. 
  3. Albertson TE, Chenoweth JA, Colby DK, Sutter ME. The Changing Drug Culture: Use and Misuse of Cognition-Enhancing Drugs. „FP Essent”. 441, s. 25-9, 2016. PMID: 26881770. 
  4. a b Greely H, Sahakian B, Harris J, Kessler RC, Gazzaniga M, Campbell P, Farah MJ. Towards responsible use of cognitive-enhancing drugs by the healthy. „Nature”. 456, s. 702–705, grudzień 2008. DOI: 10.1038/456702a. PMID: 19060880. 
  5. Chinthapalli K. The billion dollar business of being smart. „BMJ”. 351, s. h4829, wrzesień 2015. DOI: 10.1136/bmj.h4829. PMID: 26370589. 
  6. Gazzaniga, Michael S.: The Ethical Brain: The Science of Our Moral Dilemmas (P.S.). Nowy Jork: Harper Perennial, 2006, s. 184. ISBN 0-06-088473-8.
  7. Giurgea C.. [Pharmacology of integrative activity of the brain. Attempt at nootropic concept in psychopharmacology] ("Vers une pharmacologie de l'active integrative du cerveau: Tentative du concept nootrope en psychopharmacologie"). „Actual Pharmacol (Paris)”. 25, s. 115–156, 1972. PMID: 4541214 (fr.). 
  8. Medical dictionary. [dostęp 2017-09-22].
  9. C. E. Giurgea, M. G. Greindl, S. Preat, Nootropic drugs and aging, „Acta Psychiatrica Belgica”, 4, 1983, s. 349–358, ISSN 0300-8967, PMID6660010 [dostęp 2016-04-03].
  10. C. Giurgea, Pharmacology of integrative activity of the brain. Attempt at nootropic concept in psychopharmacology, „Actualités Pharmacologiques”, 25, 1972, s. 115–156, ISSN 0567-8854, PMID4541214 [dostęp 2016-04-03].
  11. a b c B Sahakian, S Morein-Zamir. Professor's little helper. „Nature”. 450, s. 1157–1159, grudzień 2007. DOI: 10.1038/4501157a. PMID: 18097378. 
  12. "Smart Drugs and Should We Take Them?"
  13. "Dietary Supplements: What You Need to Know".
  14. McCabe, Sean Esteban; Knight, John R.; Teter, Christian J.; Wechsler, Henry. Non-medical use of prescription stimulants among US college students: prevalence and correlates from a national survey. „Addiction”. 100, s. 96-106, styczeń 2005. DOI: 10.1111/j.1360-0443.2005.00944.x. 
  15. a b S. Sattler, C. Sauer. The Rationale for Consuming Cognitive Enhancement Drugs in University Students and Teachers. „PLoS ONE”. 8, s. e68821, 20013. DOI: 10.1371/journal.pone.0068821. PMID: 23874778. PMCID: PMC3714277. 
  16. a b Sebastian Sattler, Constantin Wiegel. Cognitive Test Anxiety and Cognitive Enhancement: The Influence of Students’ Worries on Their Use of Performance-Enhancing Drugs. . 48, s. 220–232, luty 2013. Informa Healthcare New York. DOI: 10.3109/10826084.2012.751426. 
  17. John Bossaer: The Use and Misuse of Prescription Stimulants as "Cognitive Enhancers" by Students at One Academic Health Sciences Center. Academic Medicine. [dostęp 2017-09-22]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  18. Sebastian Sattler. Evaluating the drivers of and obstacles to the willingness to use cognitive enhancement drugs: the influence of drug characteristics, social environment, and personal characteristics. „Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy”. 9, s. 8, luty 2014. BioMed Central Ltd. DOI: 10.1186/1747-597X-9-8. 
  19. Sebastian Sattler, Cynthia Forlini. Impact of Contextual Factors and Substance Characteristics on Perspectives toward Cognitive Enhancement. „PLoS ONE”, s. e71452, kwiecień 2014. PLOS. DOI: 10.1371/journal.pone.0071452. ISSN 1932-6203. 
  20. Malykh AG, Sadaie MR. Piracetam and piracetam-like drugs: from basic science to novel clinical applications to CNS disorders. „Drugs”. 70, s. 287–312, luty 2010. DOI: 10.2165/11319230-000000000-00000. 
  21. Gouliaev AH, Senning A. Piracetam and other structurally related nootropics. „Brain Res. Brain Res. Rev.”. 19, s. 180–222, maj 1994. DOI: 10.1016/0165-0173(94)90011-6. 
  22. Noble KA. Brain gain: adolescent use of stimulants for achievement. „J. Perianesth. Nurs.”. 27, s. 415–429, grudzień 2012. DOI: 10.1016/j.jopan.2012.09.001. 
  23. Stolerman IP: Encyclopedia of Psychopharmacology. Springer, 2010, s. 78. ISBN 9783540686989.
  24. Millichap JG: Attention Deficit Hyperactivity Disorder Handbook: A Physician's Guide to ADHD. Nowy Jork: Springer, 2010, s. 121–123. ISBN 9781441913968.
  25. Huang YS, Tsai MH. Long-term outcomes with medications for attention-deficit hyperactivity disorder: current status of knowledge. „CNS Drugs”. 25, s. 539–554, lipiec 2011. DOI: 10.2165/11589380-000000000-00000. PMID: 21699268. 
  26. a b c d Spencer RC, Devilbiss DM, Berridge CW. The Cognition-Enhancing Effects of Psychostimulants Involve Direct Action in the Prefrontal Cortex. „Biological Psychiatry”. 77, s. 940–950, czerwiec 2015. DOI: 10.1016/j.biopsych.2014.09.013. 
  27. a b c d Ilieva IP, Hook CJ, Farah MJ. Prescription Stimulants' Effects on Healthy Inhibitory Control, Working Memory, and Episodic Memory: A Meta-analysis. „Journal of Cognitive Neuroscience”. 27, s. 1069-1089, styczeń 2015. DOI: 10.1162/jocn_a_00776. 
  28. a b c d Bagot KS, Kaminer Y. Efficacy of stimulants for cognitive enhancement in non-attention deficit hyperactivity disorder youth: a systematic review. „Addiction”. 109, s. 547–557, kwiecień 2014. DOI: 10.1111/add.12460. PMID: 24749160. 
  29. a b c d e Wood S, Sage JR, Shuman T, Anagnostaras SG. Psychostimulants and cognition: a continuum of behavioral and cognitive activation. „Pharmacol. Rev.”. 66, s. 193–221, styczeń 2014. DOI: 10.1124/pr.112.007054. PMID: 24344115. 
  30. a b c d e f Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE: Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience. Nowy Jork: McGraw-Hill Medical, 2009, s. 318, 321. ISBN 9780071481274.
  31. Mereu M, Bonci A, Newman AH, Tanda G. The neurobiology of modafinil as an enhancer of cognitive performance and a potential treatment for substance use disorders. „Psychopharmacology”. 229, s. 415–434, grudzień 2003. DOI: 10.1007/s00213-013-3232-4. PMID: 23934211. 
  32. Modafinil. [dostęp 2017-09-23].
  33. Rogers, P.. Caffeine, mood and mental performance in everyday life. „Psychology Today”. 32, s. 84–89, 2007. DOI: 10.1111/j.1467-3010.2007.00607.x. 
  34. Kiefer, I.. Brain Food. „Scientific American Mind”. 18, s. 58–63, 2007. DOI: 10.1038/scientificamericanmind1007-58. 
  35. Heishman SJ, Kleykamp BA, Singleton EG. Meta-analysis of the acute effects of nicotine and smoking on human performance. „Psychopharmacology (Berl).”. 210, s. 453–69, czerwiec 2010. DOI: 10.1007/s00213-010-1848-1. PMID: 20414766. PMCID: PMC3151730. 
  36. Camfield DA, Stough C, Farrimond J, Scholey AB. Acute effects of tea constituents L-theanine, caffeine, and epigallocatechin gallate on cognitive function and mood: a systematic review and meta-analysis. „Nutr. Rev.”. 72 (8), s. 507–522, 2014. DOI: 10.1111/nure.12120. PMID: 24946991. 
  37. a b c d e f g Fond G, Micoulaud-Franchi JA, Brunel L, Macgregor A, Miot S, Lopez R, Richieri R, Abbar M, Lancon C, Repantis D. Innovative mechanisms of action for pharmaceutical cognitive enhancement: A systematic review. „Psychiatry Res”. 229, s. 12-20, wrzesień 2015. DOI: 10.1016/j.psychres.2015.07.006. PMID: 26187342. 
  38. Aguiar S, Borowski T. Neuropharmacological review of the nootropic herb Bacopa monnieri. „Rejuvenation Res”. 16 (4), s. 313–326, sierpień 2013. DOI: 10.1089/rej.2013.1431. PMID: 23772955. PMCID: PMC3746283. 
  39. Geng J, Dong J, Ni H, Lee MS, Wu T, Jiang K, Wang G, Zhou AL, Malouf R. Ginseng for cognition. „Cochrane Database Syst Rev”, s. CD007769, 2010. DOI: 10.1002/14651858.CD007769.pub2. 
  40. "Asian Ginseng | NCCIH".
  41. Kennedy DO, Wightman EL. Herbal extracts and phytochemicals: plant secondary metabolites and the enhancement of human brain function. „Adv Nutr.”. 2 (1), s. 32-50, styczeń 2011. DOI: 10.3945/an.110.000117. PMID: 22211188. PMCID: PMC3042794. 
  42. J Birks, J Grimley Evans. Ginkgo biloba for cognitive impairment and dementia. „The Cochrane database of systematic reviews”, s. CD003120, styczeń 2009. DOI: 10.1002/14651858.CD003120.pub3. PMID: 19160216. 
  43. Canter PH, Ernst E. Ginkgo biloba is not a smart drug: an updated systematic review of randomised clinical trials testing the nootropic effects of G. biloba extracts in healthy people. „Hum Psychopharmacol”. 22 (5), s. 265–78, lipiec 2007. DOI: 10.1002/hup.843. 
  44. Laws KR, Sweetnam H, Kondel TK. Is Ginkgo biloba a cognitive enhancer in healthy individuals? A meta-analysis. „Hum Psychopharmacol”. 27 (6), s. 527–533, listopad 2012. DOI: 10.1002/hup.2259. 
  45. Kaschel R. Ginkgo biloba: specificity of neuropsychological improvement—a selective review in search of differential effects. „Hum Psychopharmacol”. 24 (5), s. 345–70, 2009. DOI: 10.1002/hup.1037. PMID: 19551805. 
  46. Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE: Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience. Nowy Jork: McGraw-Hill Medical, 2009, s. 454. ISBN 9780071481274.
  47. Gualtieri F, Manetti D, Romanelli MN, Ghelardini C. Design and study of piracetam-like nootropics, controversial members of the problematic class of cognition-enhancing drugs. „Curr. Pharm. Des.”. 8 (2), s. 125-138, 2002. DOI: 10.2174/1381612023396582. PMID: 11812254. 
  48. D Gillies, JKh Sinn, Lad SS, Leach MJ i inni. Polyunsaturated fatty acids (PUFA) for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children and adolescents. „Cochrane Database Syst Rev”. 7, s. CD007986, 2012. DOI: 10.1002/14651858.CD007986.pub2. PMID: 22786509. 
  49. Tan ML, Ho JJ, Teh KH. Polyunsaturated fatty acids (PUFAs) for children with specific learning disorders. „Cochrane Database Syst Rev”. 12, s. CD009398, 2012. DOI: 10.1002/14651858.CD009398.pub2. PMID: 23235675. 
  50. Cooper RE, Tye C, Kuntsi J, Vassos E, Asherson P. Omega-3 polyunsaturated fatty acid supplementation and cognition: A systematic review and meta-analysis. „J. Psychopharmacol. (Oxford)”. 29 (7), s. 753–763, 2015. DOI: 10.1177/0269881115587958. PMID: 23235675. 
  51. a b c Forbes SC, Holroyd-Leduc JM, Poulin MJ, Hogan DB. Effect of Nutrients, Dietary Supplements and Vitamins on Cognition: a Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. „Can Geriatr J”. 18 (4), s. 231–245, grudzień 2015. DOI: 10.5770/cgj.18.189. PMID: 26740832. PMCID: PMC4696451. 
  52. Miroddi M, Navarra M, Quattropani MC, Calapai F, Gangemi S, Calapai G. Systematic review of clinical trials assessing pharmacological properties of Salvia species on memory, cognitive impairment and Alzheimer's disease. „CNS Neurosci Ther”. 20 (6), s. 485–495, 2014. DOI: 10.1111/cns.12270. PMID: 24836739. 

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.