Odporyszów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Odporyszów
Pomnik Jana Wnęka na tle szkoły podstawowej jego imienia w Odporyszowie
Pomnik Jana Wnęka na tle szkoły podstawowej jego imienia w Odporyszowie
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Żabno
Sołectwo Odporyszów
Wysokość 224 m n.p.m.
Liczba ludności (2011) 937[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-240[2]
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0838039
Położenie na mapie gminy Żabno
Mapa lokalizacyjna gminy Żabno
Odporyszów
Odporyszów
Położenie na mapie powiatu tarnowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnowskiego
Odporyszów
Odporyszów
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Odporyszów
Odporyszów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Odporyszów
Odporyszów
50°09′N 20°55′E/50,150000 20,916667

Odporyszówwieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Żabno. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego. Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 975. W centrum wsi stoi barokowa świątynia pw. Oczyszczenia NMP. Kustoszami sanktuariumKsięża Misjonarze św. Wincentego à Paulo[3]. Patronem szkoły podstawowej jest Jan Wnęk[4][5]. Znajduje się tutaj siedziba Fundacji Demos, dom dziecka, placówka dzienna i ośrodek jazdy konnej prowadzony przez Stowarzyszenie Siemacha.

Lokalizacja i środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Odporyszów leży na północny zachód, w odległości 18 kilometrów od Tarnowa[6], graniczy na wschodzie ze wsią Morzychna, od południa z Sieradzą, od zachodu z miastem Żabnem i wsią Podlesie Dębowe, a od północy z wioskami Borkiem i Buczem. W czasach starożytnych niedaleko Odporyszowa, wzdłuż Dunajca i Wisły przebiegał tzw. „bursztynowy szlak”, w wiekach średnich wiodły trakty handlowe na Węgry i Ruś Kijowską. Miejscowość jest położona na wysokości 224 m n.p.m. w obrębie płaskowyżu tarnowskiego, w centralnej części zapadliska przedkarpackiego, które jest rowem przedgórskim Karpat. Niektóre z dolinek, przecinających atrakcyjnie ukształtowany teren Odporyszowa są głęboko wcięte, a nachylenie ich zboczy przekracza 30°. Dominują żyzne gleby darniowo–bielicowe i piaszczysto–gliniaste. W Odporyszowie występują tzw. prądy wstępujące sprzyjające szybownictwu. Najważniejszym ciekiem wodnym okolicy jest rzeka Dunajec dopływ Wisły, swoje wody prowadzą Breń dopływ Wisły i Żabnica dopływ Brenii.

Rosną tutaj: akacje, lipy, buki, jodły, świerki, sosny, a także dęby, brzozy, klony i kaliny. Wśród krzewów występują: czarny bez, leszczyna, tarnina, w poszyciu leśnym: malina, jeżyna, borówka, paproć i rośliny prawnie chronione, tj. zawilec leśny, wawrzynek, wilczełyko, przebiśnieg pospolity, sasanka, widłak, storczyk. Żyją tutaj dzikie zwierzęta: sarny, lisy, dziki, borsuki, kuny leśne, a także bardziej pospolite zające, wiewiórki, krety, jeże, łasice, tchórze. Bogaty jest świat ptaków: kuropatwy, bażanty, sowy, pliszki, czyże, skowronki, jaskółki, sikorki, gile, kruki, wrony, bieliki, dzięcioły, szpaki, wróble, puchacze, rybitwy, gołębie, bociany.

Okolice Odporyszowa to tzw. „biegun ciepła”, gdzie klimat jest jednym z najcieplejszych w Polsce: umiarkowanie wilgotny, z długim okresem wegetacyjnym, sporym nasłonecznieniem, słabymi wiatrami, średnią roczną opadów 600–700 mm., średnią roczną liczbą dni pogodnych 138. Dogodne warunki klimatyczne i jeden z najdłuższych w kraju okres wegetacji roślin, sprzyjają uprawie warzyw i zbóż oraz sadownictwu. Uprawia się tutaj wszystkie rodzaje zbóż, rzepak, rośliny okopowe: buraki cukrowe i pastewne, ziemniaki, warzywa m.in. ogórki, pomidory, kapustę, rośliny strączkowe, a z owoców głównie truskawki[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dokument wydany 26 stycznia 1385 w Krakowie przez królową Jadwigę Spytkowi z Melsztyna, nadający prawa magdeburskie dla jego miast Żabna i Brzeska oraz imiennie wymienionych wsi jest pierwszym źródłem pisanym nt. Odporyszowa. Nie ma w nim jednak żadnych wzmianek o istnieniu kościoła i parafii[8]. Dopiero Jan Długosz po 1470 w „Liber beneficiorum”, używając nazwy „Opporzyschow” i „Oporzischow” podaje, że wieś składa się z czterech łanów kmiecych, z których płaci się dziesięcinę dziekanowi krakowskiemu oraz wymienia drewniany kościół pw. św. Małgorzaty i szkołę ludową[9]. W ciągu swej historii Odporyszów wielokrotnie był najeżdany przez obce wojska. W 1572 garstka miejscowych wojowników odparła atak tatarskich i kozackich hord. Za panowania króla Jana Kazimierza podczas „potopu szwedzkiego” w 1655, Odporyszów zasłynął męstwem polskich oddziałów zbrojnych, składających się ze szlachty, rycerzy i chłopów, którzy odnieśli spektakularne zwycięstwo nad innowiercami. Od tamtego wydarzenia, uznanego za przejaw cudownej pomocy Matki Boskiej, Odporyszów staje się celem pielgrzymek polskiego rycerstwa i prostego ludu i przeobraża się w miejsce kultu[10]. W 1702 ukończono budowę nowego kościoła, do którego przeniesiono, słynący łaskami obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Okres świetności Odporyszowa wiąże się z postacią ks. Stanisława Morgensterna, posła do sejmu krajowego Galicji, który zlecił Janowi Wnękowi[11] wykonanie rzeźb do 52 kaplic[12]. Tenże Jan Wnęk[13], miejscowy rzeźbiarz, cieśla i konstruktor, w latach 1866–1869, na oczach tysięcy pielgrzymów, wykonuje szereg lotów z kościelnej dzwonnicy na własnoręcznie skonstruowanej maszynie do latania. Ostatni, niefortunny lot, w wigilię Zielonych Świątek 1869 kończy się upadkiem i w konsekwencji śmiercią „Ikara z nad Dunajca[14].

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

W szkole podstawowej obowiązywał program nauczania narzucony przez nazistów, świadectwa wypisywano w języku niemieckim, zimą zdarzały się częste przerwy w nauce z powodu braku opału. Starsza młodzież, szczególnie chłopcy, ukrywali się w lasach z obawy przed aresztowaniem i wywozem na roboty lub do obozu. W 1945, podczas nasilających się walk nad rzeką Dunajec, Niemcy nałożyli na wieś obowiązek pracy przy okopach ziemnych, dokąd dowożono mieszkańców furmankami.  Za niewolniczą pracę wypłacano niewielkie wynagrodzenie, wydawano porcje żywności, a także alkohol. Niemcy wymagali od gospodarzy obowiązkowych dostaw zboża i żywca, konfiskowali konie na potrzeby wojska, dlatego chłopi po kryjomu mełli ziarno, wypiekali chleb, dokonywali uboju, groziła im za to surowa kara.

W lesie, przy drodze z Żabna do Dąbrowy Tarnowskiej znajdowały się magazyny broni i amunicji, a okolica była pilnie strzeżona przez wartowników w niemieckich mundurach, pochodzących z Ukrainy, Mongolii i Chorwacji, którzy po służbie zaglądali do wsi w poszukiwaniu żywności. Pewnego dnia zostali zaczepnie ostrzelani, o czym natychmiast zameldowali dowództwu w Dąbrowie Tarnowskiej. Tego samego dnia zjawiły się we wsi ciężarówki pełne uzbrojonych żołnierzy z komendantem oddziału, który zarządził aresztowanie dziesięciu najbogatszych gospodarzy. Wskutek interwencji rodziny Marcina Augustyńskiego, jednego z uwięzionych, następnego dnia wszyscy zostali uwolnieni. Po ogłoszeniu kapitulacji Niemiec, przez Odporyszów przetaczali się zdemobilizowani sowieccy żołnierze. Objuczeni wojennymi łupami, konno przeganiali na wschód stada krów i plądrowali okoliczne sady i gospodarstwa[15].

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Budowa linii kolejowej Tarnów–Szczucin, popularnie zwanej „szczucinką”, z przystankiem kolejowym Fiuk (2 km[16] od Odporyszowa), której oficjalne otwarcie nastąpiło 15 października 1906 zwiększyła dostępność infrastruktury miejskiej dla mieszkańców Odporyszowa[17]. Z kolei dzięki inwestycjom przemysłowym zrealizowanym w okresie międzywojennym, tj. Zakładom Celulozy w Niedomicach[18] i Zakładom Azotowym w Tarnowie[19] wielu mieszkańców znajdowało zatrudnienie i nowe źródło utrzymania, a w konsekwencji porzucało uprawę roli jako podstawowe zajęcie. Niektórzy przenosili się do okolicznych miast w poszukiwaniu lepszego życia.

Na przestrzeni XX w. przeważały trudne warunki bytowe, do tego dwie wojny światowe, przeludnienie i brak swobód obywatelskich stanowiły przyczynę kilku fal emigracji z Odporyszowa. Głównym kierunkiem „wyjazdów za wolnością i chlebem” były Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Część emigrantów zarobkowych powracała po kilku latach z wyższym statusem materialnym, inni osiedlali się na stałe, najczęściej w Chicago, z czasem przyjmując obywatelstwo amerykańskie.

W okresie 2002-2016, na terenie dawnego gospodarstwa Wojciecha Augustyńskiego[20][21] Fundacja Demos stworzyła wielki komplekst edukacyjno-sportowy dla dzieci. We wrześniu 2014 r. Stowarzyszenie Siemacha uruchomiło tutaj dom dziecka[22][23][24], placówkę wsparcia dziennego[25][26], ośrodek wakacyjny i centrum sportowe[27][28]. Do kompleksu należy Centrum Sportów Konnych[29][30] z nowoczesną stajnią, krytą i otwartą ujeżdżalnią, padokami dla koni[31]. Corocznie w czerwcu odbywa się tutaj rajd konny szlakiem Jana Wnęka[32].

Parafia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o parafii w Odporyszowie w „Liber beneficiorumJana Długosza, pochodzi z okresu po 1470 i odnosi się do kościoła pw. św. Małgorzaty, który istniał do początku XVIII w. W czasach Długosza do kościoła należała rola i sadzawka, ponadto proboszcz pobierał dziesięcinę z Czarnych niw. Podczas najazdu szwedzkiego, gdy wojska Karola Gustawa spaliły pobliskie miasteczko Żabno, garść szlachty z rycerstwem i ludem, okopana w lesie niedaleko kościoła, uderzyła na wojska szwedzkie, rozpraszając je i topiąc w pobliskich bagnach. W następstwie zwycięstwa nad innowiercami, obraz Matki Boskiej[33] został otoczony kultem i był czczony przez rycerstwo polskie. Kult rozszerzał się i gromadził coraz większe rzesze pielgrzymów, którzy pozostawiali tu liczne wota i zapisy w kronikach. Wtedy pojawił się zamysł budowy nowej, jednonawowej świątyni w stylu barokowym, którą ukończono w 1702, a w jej głównym ołtarzu umieszczono cudowny obraz. Podczas rozbiorów Polski, z rozkazu arcyksięcia Austrii Józefa II zrabowano wszystkie wota. Nastał okres oziębłości religijnej i spadku liczby pielgrzymów. W 1849 proboszczem parafii w Żabnie i Odporyszowie został ks. Stanisław Morgenstern, późniejszy poseł do sejmu krajowego Galicji, który z wielką gorliwością i rozmachem przystąpił do przywracania świetności sanktuarium oraz budowy na terenie parafii 52 kaplic na wzór kaplic palestyńskich. Rzeźby do nich, w liczbie ok. 500 wykonał miejscowy artysta ludowy Jan Wnęk[34]. W 1905 opiekę nad sanktuarium objęli księża misjonarze. W 1915 kościół został uszkodzony wskutek działań wojennych. Zniszczony od wybuchu armatniego dach budynku oraz dzwonnicę wyremontowano po zakończeniu I wojny światowej, a następnie w 1928 zbudowano nową zakrystię, pierwotną przekształcając na kaplicę boczną. 15 sierpnia 1937 uroczystej koronacji cudownego obrazu dokonał biskup tarnowski Franciszek Lisowski. Obecnie w miejscowym kościele[35] znajdują się: ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, ze św. Wojciechem i św. Stanisławem, ołtarze boczne z obrazami św. Katarzyny, Chrystusa Bolesnego, św. Józefa, chrzcielnica marmurowa, ambona rokokowa, organy 11-głosowe[36], stacje Męki Pańskiej, witraże wykonane w krakowskiej firmie Żeleńskich, barokowy krucyfiks. Na wprost wejścia głównego do świątyni znajduje się wolnostojąca dzwonnica, nakryta hełmem z latarnią. Zawieszony na niej dzwon został odlany w 1925 w miejscowości Udine w północnych Włoszech. W latach 1866–1869, z zamocowanej na dzwonnicy platformy Jan Wnęk wykonywał swoje loty[37][38].

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Parafia Księży Misjonarzy:

  • XVIII-wieczny barokowy kościół
  • Muzeum i pomnik Jana Wnęka
  • Kapliczki siedmiu boleści NMP
  • Studzienka

Ośrodek Fundacji Demos[39]:

  • Stajnia z ujeżdżalnią otwartą i krytą
  • Boisko piłkarskie ze sztuczną nawierzchnią i oświetleniem
  • Kryta pływalnia 10x6 m
  • Siłownia na wolnym powietrzu
  • Plac zabaw dla dzieci

Ludzie związani z Odporyszowem[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-08-16].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2014-03-09]. s. według wyboru.
  3. Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej – Kolejna witryna oparta na WordPressie, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  4. Author’s Name, e-Kurier Dąbrowski – niezależny portal internetowy » Blog Archive » Szkoła Podstawowa imienia J. Wnęka w Odporyszowie, www.kurierdabrowski.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  5. Nasze dziedzictwo – Jan Wnęk, lotnik z Odporyszowa. Fundacja DEMOS 2015-11-18.
  6. Tarnów to Odporyszów, Tarnów to Odporyszów [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  7. Monografia geograficzna gminy Żabno, studylibpl.com [dostęp 2018-08-20] (ang.).
  8. j, Historia parafii i kościoła, www.zabno.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  9. Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, tom I: 11, 15 oraz tom II: 405.
  10. Odporyszów – Cudowne źródło. Atrakcje turystyczne Odporyszowa. Ciekawe miejsca Odporyszowa, www.polskaniezwykla.pl [dostęp 2018-08-19].
  11. Mistrz znad Dunajca – Małopolska, www.malopolska24.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  12. Dni Dziedzictwa, dnidziedzictwa.pl [dostęp 2018-08-19] (ang.).
  13. Jan Wnęk. Między niebem a ziemią, „Issuu” [dostęp 2018-08-19] (ang.).
  14. Ikar z Odporyszowa, malopolskatogo.pl [dostęp 2018-08-19] (ang.).
  15. Kazimierz Augustyński, Tygodnik Temi, „o dzieciństwie, wojnie i koniach w Odporyszowie”, czerwiec 2018.
  16. Fiuk 104 to Odporyszów, Fiuk 104 to Odporyszów [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  17. Powisle: „Szczucinka” konczy 109 lat – Radio RDN | Radio Dobrze Nastawione, „Radio RDN | Radio Dobrze Nastawione” [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  18. Mariusz Kieć, Historia Niedomic – Historia Niedomickich Zakładów Celulozy, niedomice.cba.pl [dostęp 2018-08-20].
  19. Prof. Morawski: Zakłady w Tarnowie były wzorem dla innych inwestycji II RP, „dzieje.pl” [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  20. Ks. Andrzej Augustyński w Radiu Kraków: żyję SIEMACHĄ – Oko w oko – Audycje – Radio Kraków, www.radiokrakow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  21. TEMI – Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Patriotyzm rodzi się w rodzinie [dostęp 2018-08-04].
  22. Nowoczesny Dom Dziecka, dziendobry.tvn.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  23. Dom dziecka inny niż wszystkie, „bryla.pl” [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  24. TEMI – Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Jest taki dom… [dostęp 2018-08-04].
  25. SIEMACHA Spot • Odporyszów Lipowa 10, siemachaspot.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  26. SIEMACHA Spot w Odporyszowie zrealizuje nasze zadanie – Powiat dąbrowski, powiatdabrowski.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  27. Wyborcza.pl, krakow.wyborcza.pl [dostęp 2018-08-04].
  28. Com-Com Zone » Odporyszow | Zona, comcomzone.pl [dostęp 2018-08-04].
  29. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Siemacha ma stadninę koni » Małopolska, www.malopolska.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  30. Centrum Sportów Konnych Odporyszów – Wielofunkcyjny Avant w codziennych obowiązkach. Serafin Maszyny AVANT i narzędzia 2017-11-28.
  31. TEMI – Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Czas na konną przejażdżkę [dostęp 2018-08-04].
  32. Zawody w Rajdach Konnych i Skokach przez Przeszkody w CSK. Stowarzyszenie SIEMACHA 2017-08-11.
  33. Cudowny Obraz – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  34. i, Odkryj Polskę. Przyrodą zainspirowani – Jan Wnęk, www.national-geographic.pl [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  35. O Sanktuarium – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  36. MusicamSacram.pl, Odporyszów (Sanktuarium Oczyszczenia NMP), musicamsacram.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  37. Marek Sztorc, Odporyszów, kościół Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny, www.tarnowskiekoscioly.net [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  38. Sanktuarium NMP w Odporyszowie, malopolska.szlaki.pttk.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  39. Centrum Sportów Konnych Odporyszów, m.facebook.com [dostęp 2018-08-21].