Odporyszów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 50°09′04″N 20°54′46.9″E
- błąd 4 m
WD 50°9'N, 20°55'E
- błąd 2326 m
Odległość 303 m
Odporyszów
wieś
Ilustracja
Kościół w Odporyszowie
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Żabno
Sołectwo Odporyszów
Wysokość 224 m n.p.m.
Liczba ludności (2011) 937[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-240[2]
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0838039
Położenie na mapie gminy Żabno
Mapa konturowa gminy Żabno, po prawej znajduje się punkt z opisem „Odporyszów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Odporyszów”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Odporyszów”
Położenie na mapie powiatu tarnowskiego
Mapa konturowa powiatu tarnowskiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Odporyszów”
Ziemia50°09′04,0″N 20°54′46,9″E/50,151111 20,913028
Cudowny obraz Matki Boskiej w odporyszowskim sanktuarium
Portret pamięciowy Jana Wnęka wg Dariusza Piekarskiego
Symboliczny grób Jana Wnęka na cmentarzu parafialnym w Odporyszowie

Odporyszówwieś w Polsce położona w województwie małopolskim w powiecie tarnowskim w gminie Żabno. W latach 1954–1968 wieś była siedzibą gromady Odporyszów w powiecie dąbrowskim w województwie krakowskim. W latach 1969–1972 obszar Odporyszowa był częścią gromady Dąbrowa Tarnowska. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego. We wsi znajduje się m.in. Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, w którym posługują księża misjonarze św. Wincentego a Paulo[3].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Odporyszów leży na północny zachód, w odległości 18 kilometrów od Tarnowa[4]. Od wschodu graniczy ze wsią Morzychna, od południa z Sieradzą, od zachodu z miastem Żabnem i wsią Podlesie Dębowe, a od północy z Borkiem i Buczem – częściami wsi Wielopole. Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 975.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralnymi częściami Odporyszowa są: Grobla, Podolszynie, Podwałcze, Sołtystwo, Studzienki[5].

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość jest położona na wysokości 224 m n.p.m. w obrębie Płaskowyżu Tarnowskiego, w centralnej części zapadliska przedkarpackiego, które jest rowem przedgórskim Karpat. Niektóre z dolinek, przecinających atrakcyjnie ukształtowany teren Odporyszowa są głęboko wcięte, a nachylenie ich zboczy przekracza 30°. Dominują żyzne gleby darniowo–bielicowe i piaszczysto–gliniaste. W Odporyszowie występują tzw. prądy wstępujące sprzyjające szybownictwu. Najważniejszym ciekiem wodnym okolicy jest rzeka Dunajec – dopływ Wisły, swoje wody prowadzą Breń – dopływ Wisły i Żabnica – dopływ Brnia.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Okolice Odporyszowa to tzw. „biegun ciepła”, gdzie klimat jest jednym z najcieplejszych w Polsce: umiarkowanie wilgotny, z długim okresem wegetacyjnym, sporym nasłonecznieniem, słabymi wiatrami, średnią roczną opadów 600–700 mm, średnią roczną liczbą dni pogodnych 138. Dogodne warunki klimatyczne i jeden z najdłuższych w kraju okres wegetacji roślin, sprzyjają uprawie warzyw i zbóż oraz sadownictwu[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

XIV–XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

Dokument wydany 26 stycznia 1385 w Krakowie przez królową Jadwigę Spytkowi z Melsztyna, nadający prawa magdeburskie dla jego miast Żabna i Brzeska oraz imiennie wymienionych wsi jest pierwszym źródłem pisanym, w którym pojawia się nazwa wsi. Nie ma w nim jednak żadnych wzmianek o istnieniu kościoła i parafii[7]. Jan Długosz po 1470 w Liber beneficiorum, używając nazwy „Opporzyschow” i „Oporzischow”, podaje, że wieś składa się z czterech łanów kmiecych, z których płaci się dziesięcinę dziekanowi krakowskiemu oraz wymienia drewniany kościół pw. św. Małgorzaty i szkołę ludową[8]. W czasach starożytnych niedaleko Odporyszowa, wzdłuż Dunajca i Wisły przebiegał tzw. „bursztynowy szlak”, w wiekach średnich wiodły trakty handlowe na Węgry i Ruś Kijowską.

W ciągu swej historii, Odporyszów wielokrotnie był najeżdżany przez obce wojska. W 1572 garstka miejscowych wojowników odparła atak tatarskich i kozackich hord. Za panowania króla Jana Kazimierza, podczas „potopu szwedzkiego” w 1655, Odporyszów zasłynął męstwem polskich oddziałów zbrojnych, składających się ze szlachty, rycerzy i chłopów, którzy odnieśli spektakularne zwycięstwo nad innowiercami. Od tamtego wydarzenia, uznanego za przejaw cudownej pomocy Matki Boskiej, Odporyszów staje się celem pielgrzymek polskiego rycerstwa i prostego ludu, przeobrażając się w miejsce kultu[9].

Jan Wnęk[edytuj | edytuj kod]

Okres świetności Odporyszowa wiąże się z postacią ks. Stanisława Morgensterna, posła do sejmu krajowego Galicji, który zlecił Janowi Wnękowi[10] wykonanie rzeźb do 52 kaplic[11]. Jan Wnęk[12], miejscowy rzeźbiarz, cieśla i konstruktor, w latach 1866–1869, na oczach tysięcy pielgrzymów, wykonał szereg lotów z kościelnej dzwonnicy na własnoręcznie skonstruowanej maszynie do latania. Pionierskie wyczyny śmiałka, ze względu na brak dokumentalnych potwierdzeń nie zyskały dotychczas miejsca w oficjalnej historii awiacji, wciąż trwają starania o przyznanie Wnękowi tytułu „pioniera światowego lotnictwa, pierwszego lotnika”. Ostatni, niefortunny lot, zakończony upadkiem i w konsekwencji śmiercią „Ikara znad Dunajca” odbył się w wigilię Zielonych Świątek 1869[13].

Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o parafii w Odporyszowie w „Liber beneficiorumJana Długosza pochodzi z okresu po 1470 i odnosi się do kościoła pw. św. Małgorzaty, który istniał do początku XVIII w. Wedle relacji Długosza, do kościoła należała rola i sadzawka, ponadto proboszcz pobierał dziesięcinę z Czarnych Niw. Podczas najazdu szwedzkiego, gdy wojska Karola Gustawa spaliły pobliskie miasteczko Żabno, garść szlachty z rycerstwem i ludem, okopana w lesie niedaleko kościoła uderzyła na wojska szwedzkie, rozpraszając je i topiąc w pobliskich bagnach. Wedle do dzisiaj opowiadanej legendy, obrońcom Odporyszowa przyszła z pomocą Matka Boska, wyprowadzając zdrój czystej wody z siedmiu źródełek, tryskających z wyschniętej ziemi[14]. W tzw. „studzience”[15] krystaliczne źródło bije do dziś. W następstwie zwycięstwa nad innowiercami, obraz Matki Boskiej[16] został otoczony kultem, który rozszerzał się i gromadził coraz większe rzesze pielgrzymów. Pątnicy, przybywający przed oblicze Pani Powiśla pozostawiali liczne wota i zapisy w kronikach. Wtedy pojawił się zamysł budowy nowej, jednonawowej świątyni w stylu barokowym, którą po 30 latach ukończono w 1702, a w jej głównym ołtarzu umieszczono cudowny obraz.

Nową świątynię konsekrował 16 września 1714 biskup Michał Szembek, opat komendatoryjny mogilski i sufragan krakowski. Kościół otrzymał tytuł Najświętszej Maryi Panny, w późniejszych wiekach wzbogacany o różne tajemnice z życia Matki Bożej, obecnie Oczyszczenia NMP, święto popularnie zwane Matki Boskiej Gromnicznej. Podczas rozbiorów Polski, z rozkazu arcyksięcia Austrii Józefa II zrabowano wszystkie wota. Nastał okres oziębłości religijnej i spadku liczby pielgrzymów.

31 marca 1849 proboszczem połączonych parafii w Żabnie i Odporyszowie został ks. Stanisław Morgenstern[17], który przystąpił do przywracania świetności sanktuarium oraz budowy na terenie parafii 52 kapliczek na wzór kaplic palestyńskich. Rzeźby do nich, w liczbie ok. 500 wykonał miejscowy artysta ludowy Jan Wnęk[18].

W 1905 opiekę nad sanktuarium objęli księża misjonarze. W 1915 kościół został uszkodzony wskutek działań wojennych. Zniszczony od wybuchu armatniego dach budynku oraz dzwonnicę wyremontowano po zakończeniu I wojny światowej, a następnie w 1928 zbudowano nową zakrystię, pierwotną przekształcając na kaplicę boczną. 15 sierpnia 1937 uroczystej koronacji cudownego obrazu dokonał biskup tarnowski Franciszek Lisowski.

Obecnie, w miejscowym kościele[19] znajdują się: ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, ze św. Wojciechem i św. Stanisławem, ołtarze boczne z obrazami św. Katarzyny, Chrystusa Bolesnego, św. Józefa, chrzcielnica marmurowa, ambona rokokowa, organy 11-głosowe[20], stacje Męki Pańskiej, witraże wykonane w krakowskiej firmie Żeleńskich, barokowy krucyfiks. Na wprost wejścia głównego do świątyni znajduje się wolnostojąca dzwonnica, nakryta hełmem z latarnią. Zawieszony na niej dzwon został odlany w 1925 w miejscowości Udine, w północnych Włoszech. W latach 1866–1869, z zamocowanej na dzwonnicy platformy Jan Wnęk wykonywał swoje loty[21][22].

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

W roku szkolnym 1939/1940 zaczął obowiązywać program nauczania narzucony przez Niemców. Zimą zdarzały się częste przerwy w nauce z powodu braku opału, w styczniu 1940 okupant wydał szkołom powszechnym zakaz nauczania historii, geografii politycznej i śpiewu, zabroniono również posługiwania się podręcznikami do języka polskiego. Dozwolone były jedynie podręczniki do religii, arytmetyki i przyrody. Kierownicy szkół mieli obowiązek przekazać urzędom gminnym odebrane uczniom podręczniki. Zarządzono także usunięcie godeł państwowych, portretów, map i obrazów, uczniom wydawano świadectwa w języku niemieckim[23]. Starsza młodzież, szczególnie chłopcy, ukrywali się w lasach z obawy przed aresztowaniem i wywozem na roboty lub do obozu. W 1945, podczas nasilających się walk nad rzeką Dunajec, Niemcy nałożyli na wieś obowiązek pracy przy okopach ziemnych, dokąd dowożono mieszkańców furmankami. Za niewolniczą pracę wypłacano niewielkie wynagrodzenie, wydawano porcje żywności, a także alkohol. Niemcy wymagali od gospodarzy kontyngentów zboża i żywca, konfiskowali konie na potrzeby wojska, dlatego chłopi po kryjomu mełli ziarno, wypiekali chleb i dokonywali uboju zwierząt hodowlanych, groziła im za to surowa kara.

W lesie, przy drodze z Żabna do Dąbrowy Tarnowskiej znajdowały się magazyny broni i amunicji, a okolica była pilnie strzeżona przez wartowników w niemieckich mundurach, pochodzących z Ukrainy, Mongolii i Chorwacji, którzy po służbie zaglądali do wsi w poszukiwaniu żywności. Pewnego dnia zostali zaczepnie ostrzelani przez partyzantów, o czym natychmiast zameldowali dowództwu w Dąbrowie Tarnowskiej. Tego samego dnia zjawiły się we wsi ciężarówki pełne uzbrojonych żołnierzy z komendantem oddziału, który zarządził aresztowanie dziesięciu najbogatszych gospodarzy. Wskutek interwencji rodziny Marcina Augustyńskiego, jednego z uwięzionych, następnego dnia wszyscy zostali uwolnieni. Po ogłoszeniu kapitulacji Niemiec, przez Odporyszów przetaczali się zdemobilizowani sowieccy żołnierze. Objuczeni wojennymi łupami, konno przeganiali na wschód stada krów i plądrowali okoliczne gospodarstwa i sady[24].

Przemiany kulturowe[edytuj | edytuj kod]

Budowa linii kolejowej TarnówSzczucin, popularnie zwanej Szczucinką, z przystankiem kolejowym Fiuk (2 km[25] od Odporyszowa), której oficjalne otwarcie nastąpiło 15 października 1906 zwiększyła dostępność infrastruktury miejskiej dla mieszkańców Odporyszowa[26]. Z kolei dzięki inwestycjom przemysłowym zrealizowanym w okresie międzywojennym, tj. Zakładom Celulozy w Niedomicach[27] i Zakładom Azotowym w Tarnowie[28] wielu mieszkańców znajdowało zatrudnienie i nowe źródło utrzymania, a w konsekwencji porzucało uprawę roli jako podstawowe zajęcie. Niektórzy przenosili się do okolicznych miast w poszukiwaniu lepszego życia.

Emigracja[edytuj | edytuj kod]

Na przestrzeni XX w. przeważały trudne warunki bytowe, do tego dwie wojny światowe, przeludnienie i brak swobód obywatelskich stanowiły przyczynę kilku fal emigracji z Odporyszowa. Głównym kierunkiem „wyjazdów za wolnością i chlebem” były Stany Zjednoczone. Część emigrantów zarobkowych po kilku latach powracała w rodzinne strony z wyższym statusem materialnym, inni osiedlali się na stałe, najczęściej w Chicago, z czasem przyjmując obywatelstwo amerykańskie. Wielu angażowało się w działalność organizacji polonijnych, np. „Klubu Odporyszów”, organizując pomoc dla rodaków w Polsce, szczególnie w okresie stanu wojennego i trudnych latach 80.

Współczesny Odporyszów[edytuj | edytuj kod]

SIEMACHA Spot w Odporyszowie: dom dziecka, placówka dzienna, centrum sportowe

We wsi znajduje się Szkoła Podstawowa im. Jana Wnęka[29] oraz siedziba parafii Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny. W sąsiedztwie kościoła istnieje Muzeum Parafialne im. Jana Wnęka zaliczone do Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej, eksponujące rzeźby odporyszowskiego Ikara. W latach 2002–2016, na terenie dawnego gospodarstwa Wojciecha Augustyńskiego[30][31] Fundacja Demos stworzyła kompleks edukacyjno-sportowy dla dzieci obejmujący obszar ok. 7,5 ha.

We wrześniu 2014 Stowarzyszenie Siemacha uruchomiło dom dziecka[32][33][34], placówkę wsparcia dziennego[35][36], ośrodek wakacyjny i centrum sportowe[37][38]. Do kompleksu należy Centrum Sportów Konnych[39][40]. Corocznie w czerwcu odbywa się tutaj rajd konny szlakiem Jana Wnęka[41].

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Parafia Księży Misjonarzy:

  • kościół z przełomu XVII i XVIII wieku
  • muzeum, pomnik i grób symboliczny Jana Wnęka
  • kapliczki Siedmiu Boleści
  • Studzienka

Ludzie związani z Odporyszowem[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-08-16].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 843 [dostęp 2014-03-09] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej – Kolejna witryna oparta na WordPressie, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  4. Tarnów to Odporyszów, Tarnów to Odporyszów [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  5. Główny Urząd Statystyczny, eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2018-11-05] (pol.).
  6. Monografia geograficzna gminy Żabno, studylibpl.com [dostęp 2018-08-20] (ang.).
  7. Szunaj, Historia parafii i kościoła, zabno.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  8. Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, tom I: 11, 15 oraz tom II: 405.
  9. Odporyszów – Cudowne źródło. Atrakcje turystyczne Odporyszowa. Ciekawe miejsca Odporyszowa, polskaniezwykla.pl [dostęp 2018-08-19].
  10. Mistrz znad Dunajca – Małopolska, www.malopolska24.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  11. Dni Dziedzictwa, dnidziedzictwa.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  12. Jan Wnęk. Między niebem a ziemią, „Issuu” [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  13. Ikar z Odporyszowa, malopolskatogo.pl [dostęp 2018-08-19] (ang.).
  14. Błoński, Paweł, Wydawnictwo Regis., Legendy znad Dunajca i Białej, Łapczyca: Wydawnictwo „Regis”, [cop. 2016], ISBN 978-83-63827-99-1, OCLC 968514478 [dostęp 2018-09-15].
  15. Studzienka – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-22] (pol.).
  16. Cudowny Obraz – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  17. Przemysław Saładyga, Proboszczowie w Żabnie, zabno.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-11-05] (pol.).
  18. Buchtini, Odkryj Polskę. Przyrodą zainspirowani – Jan Wnęk, national-geographic.pl [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  19. O Sanktuarium – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  20. MusicamSacram.pl, Odporyszów (Sanktuarium Oczyszczenia NMP), musicamsacram.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  21. Marek Sztorc, Odporyszów, kościół Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny, tarnowskiekoscioly.net [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  22. Sanktuarium NMP w Odporyszowie, malopolska.szlaki.pttk.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  23. HISTORIA SZKOŁY W ODPORYSZOWIE, spodporyszow.web.prospect.pl [dostęp 2018-08-21].
  24. Kazimierz Augustyński, Tygodnik Temi, „o dzieciństwie, wojnie i koniach w Odporyszowie”, czerwiec 2018.
  25. Fiuk 104 to Odporyszów, Fiuk 104 to Odporyszów [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  26. Powisle: „Szczucinka” konczy 109 lat – Radio RDN | Radio Dobrze Nastawione, „Radio RDN | Radio Dobrze Nastawione” [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  27. Mariusz Kieć, Historia Niedomic – Historia Niedomickich Zakładów Celulozy, niedomice.cba.pl [dostęp 2018-08-20].
  28. Prof. Morawski: Zakłady w Tarnowie były wzorem dla innych inwestycji II RP, „dzieje.pl” [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  29. Szkoła Podstawowa im. Jana Wnęka w Odporyszowie, Szkoła Podstawowa im. Jana Wnęka [dostęp 2019-02-20].
  30. Ks. Andrzej Augustyński w Radiu Kraków: żyję SIEMACHĄ – Oko w oko – Audycje – Radio Kraków, radiokrakow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  31. TEMI – Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Patriotyzm rodzi się w rodzinie [dostęp 2018-08-04].
  32. Nowoczesny Dom Dziecka, dziendobry.tvn.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  33. Dom dziecka inny niż wszystkie, „bryla.pl” [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  34. TEMI – Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Jest taki dom… [dostęp 2018-08-04].
  35. SIEMACHA Spot • Odporyszów Lipowa 10, siemachaspot.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  36. SIEMACHA Spot w Odporyszowie zrealizuje nasze zadanie – Powiat dąbrowski, powiatdabrowski.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  37. Wyborcza.pl, krakow.wyborcza.pl [dostęp 2018-08-04].
  38. Com-Com Zone » Odporyszow | Zona, comcomzone.pl [dostęp 2018-08-04].
  39. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Siemacha ma stadninę koni » Małopolska, malopolska.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  40. Centrum Sportów Konnych Odporyszów – Wielofunkcyjny Avant w codziennych obowiązkach. Serafin Maszyny AVANT i narzędzia 2017-11-28. [dostęp 2018-08-04].
  41. Zawody w Rajdach Konnych i Skokach przez Przeszkody w CSK. Stowarzyszenie SIEMACHA 2017-08-11. [dostęp 2018-08-04].
  42. Marek Jerzy Minakowski, Kazimierz Marian Habicht, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2018-09-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]