Odporyszów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Odporyszów
Kościół w Odporyszowie
Kościół w Odporyszowie
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Żabno
Sołectwo Odporyszów
Wysokość 224 m n.p.m.
Liczba ludności (2011) 937[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-240[2]
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0838039
Położenie na mapie gminy Żabno
Mapa lokalizacyjna gminy Żabno
Odporyszów
Odporyszów
Położenie na mapie powiatu tarnowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnowskiego
Odporyszów
Odporyszów
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Odporyszów
Odporyszów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Odporyszów
Odporyszów
50°09′N 20°55′E/50,150000 20,916667

Odporyszówwieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Żabno. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego. Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 975. W centrum wsi znajduje się sanktuarium pw. Oczyszczenia NMP, którego kustoszami są Księża Misjonarze św. Wincentego à Paulo[3]. Patronem szkoły podstawowej jest Jan Wnęk[4][5]. W Odporyszowie działają Fundacja Demos i Stowarzyszenie Siemacha, które prowadzi dom dziecka, specjalistyczną placówkę wsparcia dziennego, centrum sportowe i ośrodek jazdy konnej.

Lokalizacja i środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

Odporyszów leży na północny zachód, w odległości 18 kilometrów od Tarnowa[6], graniczy na wschodzie ze wsią Morzychna, od południa z Sieradzą, od zachodu z miastem Żabnem i wsią Podlesie Dębowe, a od północy z wioskami Borkiem i Buczem. W czasach starożytnych niedaleko Odporyszowa, wzdłuż Dunajca i Wisły przebiegał tzw. „bursztynowy szlak”, w wiekach średnich wiodły trakty handlowe na Węgry i Ruś Kijowską. Miejscowość jest położona na wysokości 224 m n.p.m. w obrębie płaskowyżu tarnowskiego, w centralnej części zapadliska przedkarpackiego, które jest rowem przedgórskim Karpat. Niektóre z dolinek, przecinających atrakcyjnie ukształtowany teren Odporyszowa są głęboko wcięte, a nachylenie ich zboczy przekracza 30°. Dominują żyzne gleby darniowo–bielicowe i piaszczysto–gliniaste. W Odporyszowie występują tzw. prądy wstępujące sprzyjające szybownictwu. Najważniejszym ciekiem wodnym okolicy jest rzeka Dunajec dopływ Wisły, swoje wody prowadzą Breń dopływ Wisły i Żabnica dopływ Brenii.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Okolice Odporyszowa to tzw. „biegun ciepła”, gdzie klimat jest jednym z najcieplejszych w Polsce: umiarkowanie wilgotny, z długim okresem wegetacyjnym, sporym nasłonecznieniem, słabymi wiatrami, średnią roczną opadów 600–700 mm., średnią roczną liczbą dni pogodnych 138. Dogodne warunki klimatyczne i jeden z najdłuższych w kraju okres wegetacji roślin, sprzyjają uprawie warzyw i zbóż oraz sadownictwu[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Dokument wydany 26 stycznia 1385 w Krakowie przez królową Jadwigę Spytkowi z Melsztyna, nadający prawa magdeburskie dla jego miast Żabna i Brzeska oraz imiennie wymienionych wsi jest pierwszym źródłem pisanym nt. Odporyszowa. Nie ma w nim jednak żadnych wzmianek o istnieniu kościoła i parafii[8]. Dopiero Jan Długosz po 1470 w „Liber beneficiorum”, używając nazwy „Opporzyschow” i „Oporzischow” podaje, że wieś składa się z czterech łanów kmiecych, z których płaci się dziesięcinę dziekanowi krakowskiemu oraz wymienia drewniany kościół pw. św. Małgorzaty i szkołę ludową[9]. W ciągu swej historii, Odporyszów wielokrotnie był najeżdany przez obce wojska. W 1572 garstka miejscowych wojowników odparła atak tatarskich i kozackich hord. Za panowania króla Jana Kazimierza, podczas „potopu szwedzkiego” w 1655, Odporyszów zasłynął męstwem polskich oddziałów zbrojnych, składających się ze szlachty, rycerzy i chłopów, którzy odnieśli spektakularne zwycięstwo nad innowiercami. Od tamtego wydarzenia, uznanego za przejaw cudownej pomocy Matki Boskiej, Odporyszów staje się celem pielgrzymek polskiego rycerstwa i prostego ludu, przeobrażając się w miejsce kultu[10].

Jan Wnęk[edytuj | edytuj kod]

Okres świetności Odporyszowa wiąże się z postacią ks. Stanisława Morgensterna, posła do sejmu krajowego Galicji, który zlecił Janowi Wnękowi[11]wykonanie rzeźb do 52 kaplic[12]. Tenże Jan Wnęk[13], miejscowy rzeźbiarz, cieśla i konstruktor, w latach 1866–1869, na oczach tysięcy pielgrzymów, wykonał szereg lotów z kościelnej dzwonnicy na własnoręcznie skonstruowanej maszynie do latania. Pionierskie wyczyny śmiałka, ze względu na brak dokumentalnych potwierdzeń nie zyskały dotychczas miejsca w oficjalnej historii awiacji, wciąż trwają starania o przyznanie Wnękowi tytułu „pioniera światowego lotnictwa, pierwszego lotnika”. Ostatni, niefortunny lot, zakończony upadkiem i w konsekwencji śmiercią „Ikara z nad Dunajca” odbył się w wigilię Zielonych Świątek 1869[14].

Model spekulacyjny szybowca Jana Wnęka w Muzeum Etnograficznym w Karkowie.

Sanktuarium Matki Boskiej[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o parafii w Odporyszowie w „Liber beneficiorumJana Długosza pochodzi z okresu po 1470 i odnosi się do kościoła pw. św. Małgorzaty, który istniał do początku XVIII w. Wedle relacji Długosza, do kościoła należała rola i sadzawka, ponadto proboszcz pobierał dziesięcinę z Czarnych niw. Podczas najazdu szwedzkiego, gdy wojska Karola Gustawa spaliły pobliskie miasteczko Żabno, garść szlachty z rycerstwem i ludem, okopana w lesie niedaleko kościoła uderzyła na wojska szwedzkie, rozpraszając je i topiąc w pobliskich bagnach. Wedle do dzisiaj opowiadanej legendy, obrońcom Odporyszowa przyszła z pomocą Matka Boska, wyprowadzając zdrój czystej wody z siedmiu źródełek, tryskających z wyschniętej ziemi[15]. W tzw. „studzience”[16], krystaliczne źródło bije po dziś dzień i przyciąga spragnionych wody i cudu pielgrzymów. W następstwie zwycięstwa nad innowiercami, obraz Matki Boskiej[17] został otoczony kultem, który rozszerzał się i gromadził coraz większe rzesze pielgrzymów. Pątnicy, przybywający przed oblicze Pani Powiśla pozostawiali liczne wota i zapisy w kronikach. Wtedy pojawił się zamysł budowy nowej, jednonawowej świątyni w stylu barokowym, którą po 30 latach ukończono w 1702, a w jej głównym ołtarzu umieszczono cudowny obraz.

Cudowny obraz Matki Boskiej w odporyszowskim sanktuarium

Nową świątynię konsekrował 16 września 1714 biskup Michał Szembek, opat z Mogiły i sufragan krakowski. Kościół otrzymał tytuł Najświętszej Maryi Panny, w późniejszych wiekach wzbogacany o różne tajemnice z życia Matki Bożej, obecnie Oczyszczenia NMP, święto popularnie zwane Matki Boskiej Gromnicznej. Podczas rozbiorów Polski, z rozkazu arcyksięcia Austrii Józefa II zrabowano wszystkie wota. Nastał okres oziębłości religijnej i spadku liczby pielgrzymów.

Ks. Stanisław Morgenstern[edytuj | edytuj kod]

W 1849 proboszczem połączonych parafii w Żabnie i Odporyszowie został ks. Stanisław Morgenstern, późniejszy poseł do sejmu krajowego Galicji. Z wielką gorliwością i rozmachem przystąpił do przywracania świetności sanktuarium oraz budowy na terenie parafii 52 kaplic na wzór kaplic palestyńskich. Rzeźby do nich, w liczbie ok. 500 wykonał miejscowy artysta ludowy Jan Wnęk[18]. W 1905 opiekę nad sanktuarium objęli księża misjonarze. W 1915 kościół został uszkodzony wskutek działań wojennych. Zniszczony od wybuchu armatniego dach budynku oraz dzwonnicę wyremontowano po zakończeniu I wojny światowej, a następnie w 1928 zbudowano nową zakrystię, pierwotną przekształcając na kaplicę boczną. 15 sierpnia 1937 uroczystej koronacji cudownego obrazu dokonał biskup tarnowski Franciszek Lisowski.

Odpusty parafialne w sanktuarium w Odporyszowie[19]
nazwa popularnie data komentarz
Ofiarowanie Pańskie Matki Boskiej Gromnicznej 2 lutego Podczas nabożeństwa poświęca się świece tzw. gromnice, które zapala się w czasie burzy (stąd ich nazwa) lub w innych niebezpieczeństwach, np. podawano je umierającym. Odpust przejęty ponad 200 laty temu od parafii w Żabnie, w czasach kiedy pozostawała ona w rękach kalwińskich. Do niedawna, m.in. z tego powodu mieszkańców Żabna nazywano żartobliwie „szwedami” (Szwedzi byli wyznawcami kalwinizmu).
Zesłanie Ducha św. Zielone Świątki 50 dni po Zmartwychwstaniu Istnieje zwyczaj dekorowania domów i budynków gospodarskich zielonymi gałązkami, zazwyczaj brzozy.
Wniebowzięcie NMP Matki Boskiej Zielnej 15 sierpnia W kościele poświęca się wianki uplecione z ziół i kwiatów, następnie zawiesza w domach.
Narodzenie NMP Matki Boskiej Siewnej 8–15 września Rozpoczyna się 7 września od procesji z figurą zaśnięcia NMP (tzw. „pogrzeb” MB) i trwa przez oktawę (osiem dni). Pieszo przybywają pielgrzymki z okolicznych parafii, odprawiane są msze św. na placu odpustowym, w „studzience” i w lasku przy kapliczkach Siedmiu Boleści NMP.

Obecnie, w miejscowym kościele[20] znajdują się: ołtarz główny z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, ze św. Wojciechem i św. Stanisławem, ołtarze boczne z obrazami św. Katarzyny, Chrystusa Bolesnego, św. Józefa, chrzcielnica marmurowa, ambona rokokowa, organy 11-głosowe[21], stacje Męki Pańskiej, witraże wykonane w krakowskiej firmie Żeleńskich, barokowy krucyfiks. Na wprost wejścia głównego do świątyni znajduje się wolnostojąca dzwonnica, nakryta hełmem z latarnią. Zawieszony na niej dzwon został odlany w 1925 w miejscowości Udine, w północnych Włoszech. W latach 1866–1869, z zamocowanej na dzwonnicy platformy Jan Wnęk wykonywał swoje loty[22][23].

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

W roku szkolnym 1939/40 zaczął obowiązywać program nauczania narzucony przez nazistów, zimą zdarzały się częste przerwy w nauce z powodu braku opału, w styczniu 1940 okupant wydał szkołom powszechnym zakaz nauczania historii, geografii politycznej i śpiewu, zabroniono również posługiwania się podręcznikami do języka polskiego. Dozwolone były jedynie podręczniki do religii, arytmetyki i przyrody. Kierownicy szkół mieli obowiązek przekazać urzędom gminnym odebrane uczniom podręczniki. Zarządzono także usunięcie godeł państwowych, portretów, map i obrazów, uczniom wydawano świadectwa w języku niemieckim[24]. Starsza młodzież, szczególnie chłopcy, ukrywali się w lasach z obawy przed aresztowaniem i wywozem na roboty lub do obozu. W 1945, podczas nasilających się walk nad rzeką Dunajec, Niemcy nałożyli na wieś obowiązek pracy przy okopach ziemnych, dokąd dowożono mieszkańców furmankami. Za niewolniczą pracę wypłacano niewielkie wynagrodzenie, wydawano porcje żywności, a także alkohol. Niemcy wymagali od gospodarzy kontyngentów zboża i żywca, konfiskowali konie na potrzeby wojska, dlatego chłopi po kryjomu mełli ziarno, wypiekali chleb i dokonywali uboju zwierząt hodowlanych, groziła im za to surowa kara.

W lesie, przy drodze z Żabna do Dąbrowy Tarnowskiej znajdowały się magazyny broni i amunicji, a okolica była pilnie strzeżona przez wartowników w niemieckich mundurach, pochodzących z Ukrainy, Mongolii i Chorwacji, którzy po służbie zaglądali do wsi w poszukiwaniu żywności. Pewnego dnia zostali zaczepnie ostrzelani przez partyzantów, o czym natychmiast zameldowali dowództwu w Dąbrowie Tarnowskiej. Tego samego dnia zjawiły się we wsi ciężarówki pełne uzbrojonych żołnierzy z komendantem oddziału, który zarządził aresztowanie dziesięciu najbogatszych gospodarzy. Wskutek interwencji rodziny Marcina Augustyńskiego, jednego z uwięzionych, następnego dnia wszyscy zostali uwolnieni. Po ogłoszeniu kapitulacji Niemiec, przez Odporyszów przetaczali się zdemobilizowani sowieccy żołnierze. Objuczeni wojennymi łupami, konno przeganiali na wschód stada krów i plądrowali okoliczne gospodarstwa i sady[25].

Przemiany kulturowe w XX w.[edytuj | edytuj kod]

Budowa linii kolejowej Tarnów-Szczucin, popularnie zwanej Szczucinką, z przystankiem kolejowym Fiuk (2 km[26] od Odporyszowa), której oficjalne otwarcie nastąpiło 15 października 1906 zwiększyła dostępność infrastruktury miejskiej dla mieszkańców Odporyszowa[27]. Z kolei dzięki inwestycjom przemysłowym zrealizowanym w okresie międzywojennym, tj. Zakładom Celulozy w Niedomicach[28] i Zakładom Azotowym w Tarnowie[29] wielu mieszkańców znajdowało zatrudnienie i nowe źródło utrzymania, a w konsekwencji porzucało uprawę roli jako podstawowe zajęcie. Niektórzy przenosili się do okolicznych miast w poszukiwaniu lepszego życia.

Emigracja[edytuj | edytuj kod]

Na przestrzeni XX w. przeważały trudne warunki bytowe, do tego dwie wojny światowe, przeludnienie i brak swobód obywatelskich stanowiły przyczynę kilku fal emigracji z Odporyszowa. Głównym kierunkiem „wyjazdów za wolnością i chlebem” były Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Część emigrantów zarobkowych po kilku latach powracała w rodzinne strony z wyższym statusem materialnym, inni osiedlali się na stałe, najczęściej w Chicago, z czasem przyjmując obywatelstwo amerykańskie. Wielu angażowało się w działalność organizacji polonijnych, np. klubu „Odporyszów”, organizując pomoc dla rodaków w Polsce, szczególnie w okresie stanu wojennego i trudnych latach 80-tych.

Współczesny Odporyszów[edytuj | edytuj kod]

Siemacha Spot w Odporyszowie: dom dziecka, placówka dzienna, centrum sportowe

W okresie 2002-2016, na terenie dawnego gospodarstwa Wojciecha Augustyńskiego[30][31] Fundacja Demos stworzyła kompleks edukacyjno-sportowy dla dzieci. Jest to największa inwestycja zrealizowana w całej historii Odporyszowa, obejmuje obszar ok. 7,5 ha wraz z drogami dojazdowymi i parkingami. We wrześniu 2014 r. Stowarzyszenie Siemacha uruchomiło tutaj dom dziecka[32][33][34], placówkę wsparcia dziennego[35][36], ośrodek wakacyjny i centrum sportowe[37][38]. Do kompleksu należy Centrum Sportów Konnych[39][40] z nowoczesną stajnią, krytą i otwartą ujeżdżalnią, padokami dla koni[41]. Corocznie w czerwcu odbywa się tutaj rajd konny szlakiem Jana Wnęka[42].

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Parafia Księży Misjonarzy Ośrodek Fundacji Demos
1. XVIII wieczny kościół 1. stajnia z ujeżdżalnią otwartą i krytą
2. muzeum i pomnik Jana Wnęka 2. oświetlone boisko ze sztuczną trawą
3. kapliczki Siedmiu Boleści 3. kryta pływalnia 10x6 m i fitness
4. studzienka 4. siłownia na otwartym terenie

Ludzie związani z Odporyszowem[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Moskal Krzysztof, „Kalendarium dziejów sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej w Odporyszowie”, Wydawca: Gmina Żabno 2013, ​ISBN 978-83937891-0-8
  • Magdalena Dziura, „Ziemia żabieńska”, Wydawca: Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Żabnie 2011, ​ISBN 978-83-932484-0-7
  • Kołodziej Stanisław ks., „Parafia Odporyszów. Zarys dziejów.”, ​ISBN 83-86744-08-1

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-08-16].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. s. według wyboru. [dostęp 2014-03-09].
  3. Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej – Kolejna witryna oparta na WordPressie, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  4. Author’s Name, e-Kurier Dąbrowski – niezależny portal internetowy » Blog Archive » Szkoła Podstawowa imienia J. Wnęka w Odporyszowie, www.kurierdabrowski.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  5. Nasze dziedzictwo – Jan Wnęk, lotnik z Odporyszowa. Fundacja DEMOS 2015-11-18.
  6. Tarnów to Odporyszów, Tarnów to Odporyszów [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  7. Monografia geograficzna gminy Żabno, studylibpl.com [dostęp 2018-08-20] (ang.).
  8. Szunaj, Historia parafii i kościoła, www.zabno.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  9. Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, tom I: 11, 15 oraz tom II: 405.
  10. Odporyszów – Cudowne źródło. Atrakcje turystyczne Odporyszowa. Ciekawe miejsca Odporyszowa, polskaniezwykla.pl [dostęp 2018-08-19].
  11. Mistrz znad Dunajca – Małopolska, www.malopolska24.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  12. Dni Dziedzictwa, dnidziedzictwa.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  13. Jan Wnęk. Między niebem a ziemią, „Issuu” [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  14. Ikar z Odporyszowa, malopolskatogo.pl [dostęp 2018-08-19] (ang.).
  15. Błoński, Paweł, Wydawnictwo Regis., Legendy znad Dunajca i Białej, Łapczyca: Wydawnictwo "Regis", [cop. 2016], ISBN 978-83-63827-99-1, OCLC 968514478 [dostęp 2018-09-15].
  16. Studzienka – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-22] (pol.).
  17. Cudowny Obraz – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  18. Buchtini, Odkryj Polskę. Przyrodą zainspirowani – Jan Wnęk, www.national-geographic.pl [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  19. Odpusty – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-22] (pol.).
  20. O Sanktuarium – Sanktuarium Matki Boskiej Zwycięskiej, sanktuariumodporyszow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  21. MusicamSacram.pl, Odporyszów (Sanktuarium Oczyszczenia NMP), musicamsacram.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  22. Marek Sztorc, Odporyszów, kościół Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny, www.tarnowskiekoscioly.net [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  23. Sanktuarium NMP w Odporyszowie, malopolska.szlaki.pttk.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  24. HISTORIA SZKOŁY W ODPORYSZOWIE, spodporyszow.web.prospect.pl [dostęp 2018-08-21].
  25. Kazimierz Augustyński, Tygodnik Temi, „o dzieciństwie, wojnie i koniach w Odporyszowie”, czerwiec 2018.
  26. Fiuk 104 to Odporyszów, Fiuk 104 to Odporyszów [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  27. Powisle: „Szczucinka” konczy 109 lat – Radio RDN | Radio Dobrze Nastawione, „Radio RDN | Radio Dobrze Nastawione” [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  28. Mariusz Kieć, Historia Niedomic – Historia Niedomickich Zakładów Celulozy, niedomice.cba.pl [dostęp 2018-08-20].
  29. Prof. Morawski: Zakłady w Tarnowie były wzorem dla innych inwestycji II RP, „dzieje.pl” [dostęp 2018-08-20] (pol.).
  30. Ks. Andrzej Augustyński w Radiu Kraków: żyję SIEMACHĄ – Oko w oko – Audycje – Radio Kraków, www.radiokrakow.pl [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  31. TEMI – Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Patriotyzm rodzi się w rodzinie [dostęp 2018-08-04].
  32. Nowoczesny Dom Dziecka, dziendobry.tvn.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  33. Dom dziecka inny niż wszystkie, „bryla.pl” [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  34. TEMI – Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Jest taki dom… [dostęp 2018-08-04].
  35. SIEMACHA Spot • Odporyszów Lipowa 10, siemachaspot.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  36. SIEMACHA Spot w Odporyszowie zrealizuje nasze zadanie – Powiat dąbrowski, powiatdabrowski.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  37. Wyborcza.pl, krakow.wyborcza.pl [dostęp 2018-08-04].
  38. Com-Com Zone » Odporyszow | Zona, comcomzone.pl [dostęp 2018-08-04].
  39. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Siemacha ma stadninę koni » Małopolska, www.malopolska.pl [dostęp 2018-08-04] (pol.).
  40. Centrum Sportów Konnych Odporyszów – Wielofunkcyjny Avant w codziennych obowiązkach. Serafin Maszyny AVANT i narzędzia 2017-11-28.
  41. TEMI – Galicyjski Tygodnik Informacyjny, Czas na konną przejażdżkę [dostęp 2018-08-04].
  42. Zawody w Rajdach Konnych i Skokach przez Przeszkody w CSK. Stowarzyszenie SIEMACHA 2017-08-11.
  43. Marek Jerzy Minakowski, Kazimierz Marian Habicht, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2018-09-25].