Rejs (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy filmu „Rejs” z 1970. Zobacz też: inne znaczenia słowa „Rejs”.
Rejs
Tablica pamiątkowa filmu „Rejs” na Bulwarze Filadelfijskim w Toruniu od strony starówki
Tablica pamiątkowa filmu „Rejs” na Bulwarze Filadelfijskim w Toruniu od strony starówki
Gatunek komedia
Rok produkcji 1970
Data premiery 19 października 1970
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 66 minut
Reżyseria Marek Piwowski
Scenariusz Janusz Głowacki
Marek Piwowski
Jerzy Karaszkiewicz
Główne role Stanisław Tym
Zdzisław Maklakiewicz
Jan Himilsbach
Muzyka Wojciech Kilar
Zdjęcia Marek Nowicki
Scenografia Wiesław Śniadecki
Montaż Lidia Racewicz
Produkcja Zespół Filmowy „Tor”
Kwestie z filmu okazane podczas promocji 33. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (2008)
Quotation from Cruise1.jpg
Quotation from Cruise.jpg

Rejs – polska czarno-biała komedia filmowa z 1970 roku w reżyserii Marka Piwowskiego. Tematem filmu jest rejs statkiem wycieczkowym Wisłą na trasie WarszawaPłock. Podczas rejsu osobnik podający się za instruktora kulturalno-oświatowego (Stanisław Tym) stopniowo podporządkowuje sobie pasażerów, organizując szereg różnorodnych gier i zabaw, które wprawiają wycieczkowiczów w niedający się pohamować entuzjazm.

Rejs, zrealizowany przez Piwowskiego do spółki z Januszem Głowackim, zasłynął jako jeden z pierwszych polskich filmów pełnometrażowych zrealizowanych metodą improwizacji. Brawurowo wyreżyserowany film, który okazał się gorzką satyrą na społeczeństwo polskie po wydarzeniach marcowych 1968 roku, został brutalnie potraktowany przez cenzurę komunistyczną. Otrzymawszy najniższą kategorię artystyczną, Rejs był dystrybuowany jedynie w kinach studenckich, w których jednak natychmiast odniósł ogromną popularność. Współcześnie Rejs funkcjonuje w społecznym obiegu jako film kultowy, który pomógł zaistnieć aktorsko nie tylko Tymowi, ale również duetowi Zdzisław MaklakiewiczJan Himilsbach.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Na pokład statku wycieczkowego, który odbywa rejs pomiędzy Warszawą a Płockiem, dostaje się pasażer na gapę. Kapitan bierze go za instruktora kulturalno-oświatowego. Zdezorientowany gapowicz, wcielając się w kaowca, zaczyna wczuwać się w rolę. Organizuje wydarzenia kulturalne na pokładzie, do uczestnictwa w których zmusza pasażerów. Fałszywy kaowiec szybko zdobywa sojuszników, a pasażerowie licytują się na pomysły organizacji życia kulturalnego na statku. Pogrążoną w marazmie wycieczkową mikrospołeczność ogarnia entuzjazm do wspólnej zabawy. Organizują więc bal maskowy (salonowca), na którym tężyzna fizyczna ma odgrywać obok kultury i sztuki najważniejszą rolę. Wydarzenia przybierają niebezpieczny obrót, ale organizatorzy nie są w stanie powstrzymać przebiegu zdarzeń, a fałszywy kaowiec upaja się coraz większą władzą nad wycieczkowiczami[1].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Źródło: Filmpolski.pl[2]

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Na pomysł nakręcenia Rejsu wpadli dwaj przyjaciele, reżyser Marek Piwowski i scenarzysta Janusz Głowacki. Pierwotny scenariusz, jaki wysłali do Komisji Ocen Scenariuszy, znany jest w kilku wersjach, zachowana jednak wersja licząca 52 strony maszynopisu nie ma wiele wspólnego z filmem w ostatecznej postaci. Scenariusz miał uśpić czujność cenzury, toteż pierwsze słowa maszynopisu brzmią następująco: „Letni słoneczny poranek nad Wisłą. Brygada złożona z czterech spawaczy kończy nocną zmianę”[3]. W istocie celem Piwowskiego i Głowackiego było nakręcenie komedii rozgrywającej się na statku wycieczkowym płynącym Wisłą (dopiero w fazie kręcenia został on nazwany „Neptunem”)[4]. Scenariusz, oprócz Piwowskiego i Głowackiego, podpisali również Andrzej Barszczyński i Jerzy Karaszkiewicz[5]. Zamykała go scena zabawy w salonowca, kończąca się tymi słowy: „W ostrym świetle groteskowo rysuje się postać wypiętego kaowca”[6].

Cenzura łagodnie obeszła się ze scenariuszem: zarekomendowano szereg poprawek z wyłączeniem sceny zabawy w salonowca, na której sfilmowanie zezwolił sam minister kultury i sztuki[6]. Zespół Filmowy „Tor” pod kierownictwem Antoniego Bohdziewicza, debatując nad projektem między połową czerwca 1968 roku a wiosną 1969 roku, potraktował go jako łagodną groteskę z elementami satyrycznymi, nie zaś jako ostry pamflet, którym Rejs miał być w przyszłości[7].

Zdjęcia do Rejsu rozpoczęły się 10 lipca 1969 roku na parostatku „F. Dzierżyński”, który był ruchomym planem zdjęciowym. Ekipa filmowa otrzymała do dyspozycji kamerę Arriflex 35 mm, zamocowaną na statywie i umieszczoną w dźwiękochłonnej obudowie. Ze względu na niewielki budżet zdjęcia kręcono na taśmie czarno-białej[8]. Zdjęcia na statku musiały odbywać się przy wyłączonych maszynach statku ze względu na wywoływany przez nie hałas[9]. Piwowski, mimo skromnego budżetu, nie zamierzał jednak realizować scenariusza zgodnie z wytycznymi. Spora część scen została więc zaimprowizowana[10].

Improwizacji sprzyjał dobór aktorów. Piwowski w większości ról obsadził naturszczyków lub aktorów profesjonalnych nieznanych szerokiej publiczności. Wyeksponowaniu uległy szczególnie role Ryszarda Pietruskiego (kapitana statku), Stanisława Tyma, Jana Himilsbacha oraz Zdzisława Maklakiewicza[11]. Rolę instruktora kulturalno-oświatowego miał zagrać Bogumił Kobiela, lecz pierwszego dnia zdjęć zmarł w wyniku wypadku samochodowego[12]. Zdjęcia zakończyły się wczesną jesienią 1969 roku[13].

Z olbrzymiego materiału filmowego, liczącego 34 tysiące metrów, reżyser w ostatecznej fazie montażu wykorzystał jedynie 1855 metrów, czyli 65 minut projekcji. Ostateczną wersję filmu poprzedził montaż dwóch poprzednich wersji – liczących odpowiednio 3 godziny oraz 1,5 godziny, z których jednak Piwowski nie był zadowolony[13]. Do tego doszły naciski ze strony władz, które zrozumiały potencjalnie wywrotowy charakter filmu; cenzura wycięła część scen, a obecnie znanej wersji Rejsu przyznano najniższą, czwartą kategorię artystyczną. Tytuł został skierowany do studyjnego obiegu, a wykonano jedynie dwie kopie projekcyjne[14]. Premiera filmu odbyła się 19 października 1970 roku[15].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Rejs w chwili premiery nie został zrozumiany przez krytyków. Jak pisał Krzysztof Mętrak, „w oficjalnym systemie produkcji powstał film pozbawiony zwyczajowej legitymacji prawomyślności i zarazem urągający regułom utworu «dobrze zrobionego»”[16]. Antoni Bohdziewicz już w trakcie prac zdjęciowych zrezygnował z opieki artystycznej nad filmem, z niechęcią przyjmując niefrasobliwość reżysera w odchodzeniu od pierwotnych założeń scenariusza, choć samemu filmowi w momencie premiery źle nie życzył[17]. Jednakże publiczność studenckich kół filmowych, w których dystrybuowano Rejs, nie dostrzegała w nim uchybień realizacyjnych, które często stawiano Piwowskiemu jako zarzut[16]. Tę dysproporcję pomiędzy odbiorem filmu przez krytyków a reakcją publiczności dostrzegł Andrzej Wajda:

Quote-alpha.png
Zobaczyłem kilka wspaniałych „gombrowiczowskich” scen – absolutnie oryginalnych i nowych w kinie – nie zobaczyłem filmu. Co więcej, idąc na seans w kinie „Bajka”, sądziłem, że owe sceny, które sprawiły mnie, zawodowcowi, satysfakcję, przejdą niezauważone, nie wzbudzą aplauzu widowni. Moje zaskoczenie było całkowite. Od pierwszych minut towarzyszyła projekcji spontaniczna, pełna aprobaty i zrozumienia reakcja widowni, wybuchy śmiechu, oklaski[18].

Przyczyny oddolnej popularności Rejsu krytycy upatrywali w trafnym uchwyceniu rzeczywistości Polski po wydarzeniach marcowych 1968 roku. Marek Hendrykowski nazwał Rejs „filmem pomarcowym”[19], a Maciej Pietrzak uzasadniał ów sąd obecnością w filmie Piwowskiego satyry na antyinteligencki kurs władz komunistycznych. Pietrzak przytaczał jako argument słynną scenę gry w salonowca, podczas której wywód filozofa negującego konieczność uczestnictwa w zajęciach egzaminacyjnych zostaje przerwany klapsem ze strony kaowca – osobę reprezentującą strukturę władzy[20]. Hendrykowski dodawał, że Piwowski inspirował się twórczością czechosłowackiej Nowej Fali z uwzględnieniem Miloša Formana, Jiřego Menzla oraz Jana Němca[21]. Badacz zauważył, że Rejs powinno się traktować podobnie jak filmy przytoczonych czeskich reżyserów – jako psychodramy (lub też socjodramy), nie zaś jako komedie sensu stricto[22]. Zdaniem Hendrykowskiego Rejs jest „formą zbiorowej terapii, która dawno opuściła ramy swego czasu, nie tracąc jednak swej aktualności i nie przestając działać na widza do dzisiaj”[23].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

  • Samowar – nagroda DKF '72[2]
  • I miejsce w ankiecie tygodnika „Polityka” na koniec wieku – „Najciekawsze filmy polskie XX wieku”[2]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Hendrykowski, Rejs jako gatunek, „Przestrzenie Teorii” (3/4), 2004, s. 153-173.
  • Marek Hendrykowski, Rejs, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2005.
  • Krzysztof Mętrak, Film fabularny [w:] Jerzy Toeplitz (red.), Historia filmu polskiego. T. 6, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1994, s. 15-184.
  • Maciej Pietrzak, Przełamując tabu. O najwcześniejszych filmowych echach wydarzeń marcowych, „Images”, XVIII (27), 2016, s. 123-132.
  • Jan Słodowski, Leksykon polskich filmów fabularnych, Warszawa 1996 [dostęp 2018-09-13].
  • Bogusław Żmudziński, Marek Piwowski - powaga śmiechu [w:] Grażyna Stachówna, Bogusław Żmudziński (red.), Autorzy kina polskiego. T. 3, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 53-86.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]