Stanisław Tym

Stanisław Tym

Stanisław Tym (2010)
Imię i nazwisko	Stanisław Aleksy Tym
Data i miejsce urodzenia	17 lipca 1937 Małkinia Górna
Data i miejsce śmierci	6 grudnia 2024 Warszawa
Zawód	aktor, felietonista, reżyser, satyryk, komediopisarz
Współmałżonek	Anna Kokozow-Tym
Lata aktywności	1958–2021
Odznaczenia

Stanisław Aleksy Tym (ur. 17 lipca 1937 w Małkini Górnej, zm. 6 grudnia 2024 w Warszawie) – polski aktor teatralny, telewizyjny i filmowy, satyryk, reżyser, scenarzysta i literat, autor scenariuszy do filmów Miś, Rozmowy Kontrolowane i Ryś.

Życiorys

W maju 1953 zdał maturę w XXVII Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Czackiego w Warszawie. Na przełomie lat 50. i 60. studiował m.in. na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej, Wydziale Przetwórstwa SGGW i – w latach 1958–1959 – Wydziale Aktorskim PWST, ale nie ukończył żadnego z tych kierunków. W 1964 zdał w Warszawie eksternistyczny egzamin aktorski u Stanisława Barei.

W wakacje 1955 znalazł zatrudnienie w Zakładach Przemysłu Cukierniczego w Warszawie. W 1956 został bramkarzem i szatniarzem w klubie „Stodoła”, a w następnym roku wystąpił w nim jako aktor kabaretowy. W tym okresie pisał swoje pierwsze teksty satyryczne. Pisał teksty m.in. dla Tadeusza Olszy i Jana Kobuszewskiego. Współtworzył scenariusze programów telewizyjnych: Poznajmy się i Wielokropek. W latach 1960–1972 współpracował z warszawskim Studenckim Teatrem Satyryków jako autor skeczy, aktor i reżyser oraz dyrektor; jako aktor zadebiutował w STS-ie 25 października 1961 rolą w spektaklu Agnieszki Osieckiej i Andrzeja Jareckiego Oskarżeni (reż. Jerzy Markuszewski), a w 1968 wyreżyserował autorską sztukę Kochany panie Ionesco!, która okazała się przebojem. Był współautorem tekstów i aktorem kabaretów: Owca, Dudek (m.in. kultowy skecz Ucz się, Jasiu z 1970), Lopek i Wagabunda. Napisał scenariusz do spektaklu Rozmowy przy wycinaniu lasu (reż. Edward Dziewoński) wystawionego prapremierowo w 1975 w Teatrze Kwadrat w Warszawie; w 1999 wyreżyserował tę sztukę dla Teatru Telewizji i zagrał w niej epizodyczną rolę kierowcy. Był współautorem (z Jerzym Dobrowolskim) satyrycznego spektaklu Ciemny grylaż z 1980. Wyreżyserował ciepło przyjęty przez krytyków spektakl satyryczny Szopka Tyma z Brodą (1998), który został zarejestrowany przez Telewizję Polską.

W 1972 został felietonistą czasopisma „Literatura”. W drugiej połowie lat 80. pisał felietony do „Tygodnika Kulturalnego”, w latach 90. przez siedem lat był felietonistą tygodnika „Wprost”, w latach 2001–2006 współpracował z redakcją dziennika „Rzeczpospolita”, a następnie został stałym felietonistą tygodnika „Polityka”. Prezentował felietony także na autorskim kanale w serwisie YouTube; na rozpoczęcie i zakończenie każdego nagrania wykonywał autorską przygrywkę na harmonijce ustnej. W 2011 został wyróżniony za „satyrę wyjątkowej bystrości” w plebiscycie czasopisma „Press”.

Tworzył rysunek satyryczny. Jako rysownik zadebiutował w 1955 w gazetce Zakładów Przemysłu Cukierniczego 22 Lipca w Warszawie, a w kolejnych latach jego rysunki ukazywały się m.in. w „Tygodniku Kulturalnym”, „Rzeczpospolitej”, „Fotelu” i „Polityce”.

Jako aktor zadebiutował epizodyczną rolą powstańca w komedii obyczajowej Bronisława Broka Cafe pod Minogą (1959). Popularność zyskał dzięki roli pasażera bez biletu, mylnie uznanego za kaowca, w filmie Marka Piwowskiego Rejs (1970). Następnie wystąpił w roli Zenka w kasowej komedii Stanisława Barei Nie ma róży bez ognia (1974) oraz współtworzył (pod pseudonimem Andrzej Kill) scenariusz komedii Barei: Brunet wieczorową porą (1976) i Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (1978). Powszechne uznanie widzów zyskał dzięki roli Ryszarda Ochódzkiego w filmach: Miś (1980), Rozmowy kontrolowane (1991) i Ryś (2007), do których napisał scenariusz (do Misia razem ze Stanisławem Bareją). Szeroką popularność przyniosły mu również telewizyjne transmisje jego występów kabaretowych. Rysiem zadebiutował jako reżyser filmowy.

W styczniu 1976 podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, przez co trafił pod szczególny nadzór peerelowskiej cenzury, w czego efekcie m.in. wszystkie spektakle Tyma zostały zdjęte z afisza.

W latach 1983–1986 był dyrektorem Teatru Dramatycznego w Elblągu, w którym zagrał także rolę Koczkariewa w spektaklu Nikołaja Gogola Ożenek (1985; reż. Łukasz Ratajczak). Od 1987 pracował jako reżyser teatralny: wyreżyserował autorski spektakl Jaja jak berety (1987) w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu, w latach 1987–1994 współpracował z Teatrem Rampa, a w latach 1994–2006 – z Teatrem Powszechnym.

W 2005 ukazał się zbiór jego tekstów i rysunków pod palindromowym tytułem Mamuta tu mam. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i członkiem honorowym Stowarzyszenia Autorów ZAiKS.

W 2012 wystąpił podczas benefisu Kabaret – TYM i Super Team, który został zrealizowany z okazji jego 75. urodzin w ramach 49. Krajowego Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu. Po raz ostatni pokazał się publicznie 17 marca 2024, uczestnicząc w premierze spektaklu Ciemny grylaż (reż. Cezary Żak) w Och-Teatrze w Warszawie.

Choroba i śmierć

Grób Stanisława Tyma w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Most Tyma w Kutnie na rzece Ochni.

W 2008 przeszedł operację po zdiagnozowaniu u niego nowotworu żołądka. w ostatnim miesiącach życia chorował na amyloidozę. Zmarł 6 grudnia 2024 w wieku 87 lat. Jego pogrzeb miał charakter świeckiej ceremonii. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

Życie prywatne

Wedle jego własnych słów, jego praprapradziadek – Daniel Tym – był ludwisarzem królewskim, który na zamówienie Władysława IV Wazy wykonał odlew posągu Zygmunta III Wazy. Miał młodszego brata, Antoniego, który zagrał epizodyczne role w filmach Miś (1980) i Ryś (2007).

Był zaręczony z Marią Kowalczyk. Ożenił się ze scenografką Anną Kokozow (ur. 13 sierpnia 1943, zm. 4 lipca 2023), która zagrała epizodyczną rolę pasażerki samolotu w filmie Miś. Po rozwodzie związał się z Anną Nastulanką. Od 1978 mieszkał w Zakątach nad jeziorem Wigry.

Był wegetarianinem. Od dzieciństwa trenował tenisa. Interesował się astronomią, przyrodą, historią i architekturą. Opiekował się potrzebującymi zwierzętami (bywało, że w jego domu przebywało 16 psów). Był ateistą, mimo to miał sentyment do tradycji katolickiej.

Interesował się polityką. Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 był członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności. Został członkiem komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010. Krytycznie oceniał działalność polityków Prawa i Sprawiedliwości, w tym rządy PiS w latach 2015–2023. Za swoje autorytety w świecie polityki uznawał Tadeusza Mazowieckiego i Władysława Bartoszewskiego, cenił także Bronisława Geremka i Jacka Kuronia.

Filmografia

Stanisław Tym w trakcie występu podczas trzeciego dnia Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze (2007)

Stanisław Tym i Zofia Merle w Loży Ekspertów Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze (2007)

(Od lewej:) Dariusz Kamys, Stanisław Tym, Zofia Merle i Joanna Kołaczkowska na scenie podczas piątego dnia Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze (2007)

Stanisław Tym – odcisk dłoni i podpis w Alei Gwiazd w Międzyzdrojach

Filmy fabularne
Rok	Tytuł	Reżyser	Rola
1959	Cafe pod Minogą	Bronisław Brok	powstaniec lejący zupę
1960	Nikt nie woła	Kazimierz Kutz
1961	Kwiecień	Witold Lesiewicz	sanitariusz
1962	Jutro premiera	Janusz Morgenstern	aktor
1964	Pingwin	Jerzy Stefan Stawiński	Osetnik
1965	Walkower	Jerzy Skolimowski	pracownik
1966	Bariera		kelner
1967	Paryż – Warszawa bez wizy	Hieronim Przybył	żołnierz
1970	Rejs	Marek Piwowski	kaowiec
	Dziura w ziemi	Andrzej Kondratiuk	uczestnik narady
1972	Poszukiwany, poszukiwana	Stanisław Bareja	urzędnik
1974	Nie ma róży bez ognia		Zenek
1975	Niespotykanie spokojny człowiek		kapitan Tadeusz Zwoźniak
1976	Brunet wieczorową porą		lakiernik Lucek (głos)
	Smuga cienia	Andrzej Wajda	kupiec Jacobus
1978	Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz	Stanisław Bareja	dwie role: Tadeusz Dudała; Szymek
1980	Miś		dwie role: Ryszard Ochódzki; węglarz Stanisław Paluch
1981	Wojna światów – następne stulecie	Piotr Szulkin	cenzor
1991	Rozmowy kontrolowane	Sylwester Chęciński	Ryszard Ochódzki
1993	Uprowadzenie Agaty	Marek Piwowski	bezdomny
1999	Czy można się przysiąść	Tomasz Tryzna	mecenas
2003	Baśń o ludziach stąd	Władysław Sikora	prezes (plecy prezesa)
2004	Iniemamocni	Waldemar Modestowicz	Gilbert Huph (dubbing)
2007	Ryś	on sam	Ryszard Ochódzki
2012	Renifer Niko ratuje brata	Dariusz Błażejewski	renifer Tobiasz (dubbing)
2021	Miasto	Marcin Sauter	Pijak (ostatnia rola)
Seriale telewizyjne
1970	Przygody psa Cywila	Krzysztof Szmagier	zbieg (odc.5)
1975	40-latek	Jerzy Gruza	Stasiek (odc.4-6)
1993	40-latek. 20 lat później		ekspert (odc.3-4,6)
1994	Bank nie z tej ziemi	Waldemar Dziki	mężczyzna
1995	Z pianką czy bez	Sylwester Chęciński; Grzegorz Warchoł	Arden (odc.2-3)
2008–2009	Tylko miłość	różni	Sztern, ojciec Doroty i Sylwii
2008	Niania	Jerzy Bogajewicz	Czesław (odc.98, 107, 109)
2010	Spadkobiercy	Dariusz Kamys	pastor Bishop
2013	Lekarze	Marcin Wrona	Walery (odc.25)

Reżyseria

• 1998: Rozmowy przy wycinaniu lasu
• 2007: Ryś

Scenarzysta

• 1976: Brunet wieczorową porą (pod pseudonimem Andrzej Kill)
• 1978: Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz?
• 1980: Ciemny grylaż (utwór sceniczny, wspólnie z Jerzym Dobrowolskim)
• 1981: Miś
• 1991: Rozmowy kontrolowane
• 1998: Rozmowy przy wycinaniu lasu
• 2007: Ryś

Nagrody i odznaczenia

• 1969 – Nagroda na 5. Łódzkich Spotkaniach Teatralnych za sztukę Kochany panie Ionesco!
• 1992 – Nagroda na 17. FPFF w Gdańsku za scenariusz filmu Rozmowy kontrolowane
• 1998 – Odciśnięcie dłoni na 3. Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd
• 1998 – Nagroda Kisiela dla najlepszego publicysty
• 1999 – Nagroda Eryk ’98 – za nowatorskie ujęcie tradycyjnej formuły szopki satyrycznej w przedstawieniu Szopka Tyma z Brodą (Teatr Powszechny i dziennik „Rzeczpospolita”)
• 2001 – I Nagroda na gdańskim Festiwalu Dobrego Humoru za program rozrywkowy „Jujka wg Tyma”
• 2002 – Nagroda Pegaz, przyznawana przez program telewizyjny „Pegaz” za „poczucie humoru i przenikliwość umysłu”
• 2004 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
• 2005 – Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
• 2005 – Nagroda za całokształt twórczości na Festiwalu Dobrego Humoru w Gdańsku
• 2007 – Nagroda Honorowa 14. Ogólnopolskiego Festiwalu Sztuki Filmowej „Prowincjonalia” we Wrześni
• 2007 – Nagroda Honorowa Specjalny Miś na 5. Festiwalu Filmów Komediowych i Niezależnych „Barejada” w Jeleniej Górze, za kontynuację dzieła Stanisława Barei
• 2009 – Odznaka Honorowa ZAiKS-u
• 2010 – Mistrz Mowy Polskiej (wraz z Arturem Andrusem, Jerzym Trelą, Ryszardem Kaczorowskim i Beatą Tadlą)
• 2017 – nagroda specjalna ZAiKS-u
• 2018 – nagroda specjalna i członkostwo honorowe ZAiKS-u
• 2021 – Nagroda 100-lecia ZAiKS-u
• 2022 – Medal Wolności Słowa Fundacji Grand Press

Upamiętnienie

Od 2015 roku, z inicjatywy Renaty Kaznowskiej, w Warszawie ma miejsce Bieg im. Stanisława Tyma, polegający na pokonaniu 793 stopni i dotarcie na 30 piętro Pałacu Kultury i Nauki. Jest to nawiązanie do sceny z filmu Miś, w którym Ryszard Ochódzki (grany przez Tyma) pokonuje tę trasę. Główną nagrodą w Biegu jest Puchar Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy.

Imię Stanisława Tyma nosi jeden z mostów w Kutnie, znajdujący się na ulicy Stanisława Barei. Z okazji 14 Majówki z Bareją, w dniu 1 maja 2025 roku wstęgę przecięli wiceprezydent Kutna Zbigniew Wdowiak oraz aktorka Krystyna Tkacz.

Bibliografia

• TomaszT. Strzyżewski TomaszT., Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa: Prohibita, 2015, ISBN 978-83-61344-70-4 .
• Katarzyna Stoparczyk: Tym. Człowiek szczery na trzy litery. Wydawnictwo Otwarte, 2025. ISBN 978-83-8399-002-6.

Linki zewnętrzne

• Stanisław Tym w bazie IMDb (ang.)
• Stanisław Tym w bazie Filmweb
• Stanisław Tym w bazie filmpolski.pl [dostęp 2026-01-12].
• Stanisław Tym (osoba), [w:] Encyklopedia teatru polskiego [dostęp 2026-01-12] .
• Stanisław Tym na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”