Brygady kawalerii narodowej (I RP)
.JPG)
Brygady kawalerii narodowej – oddziały jazdy wojska I Rzeczypospolitej w jej schyłkowym okresie.
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Brygady brygady kawalerii narodowej powstały w wyniku reorganizacji jazdy wojska I Rzeczypospolitej z chorągwi husarskich i pancernych (na Litwie petryhorskich)[1]. W myśl obowiązujących w latach 1776–1792 regulaminów, miały być formacjami liniowymi, przeznaczonymi w okresie pokoju do strzeżenia granic, a w trakcie wojny przede wszystkim do udziału w walnych bitwach[a][2]. W kawalerii narodowej zachowano system towarzyski[3].
Zgodnie z nowym etatem brygady miały składać się ze sztabu oraz 24 chorągwi zgrupowanych w sześciu szwadronach. Sztab wyższy składał się z komendanta i wicekomendanta. Natomiast sztab niższy obejmował kwatermistrza, adiutanta i audytora, a także felczera, puszkarza (rusznikarz), profosa podprofosa i dwóch woźniców. W chorągwi powinno służyć dwóch oficerów, 12 towarzyszy, dwóch podoficerów i 12 szeregowych. Razem stanowiło to 29 „szabel”. Etat brygady uzupełniało 24 rotmistrzów tytularnych, niepełniących służby, jedynie wystawiających chorągwie. W sumie tak zorganizowana brygada posiadała 737 ludzi, z czego do boju mogła wystawić 704 „szable”[4].
Ostateczny etat został przedstawiony w Regulamenie Exercerunku dla Brygad y Pułków Przedniej Straży Woyska Oboyga Narodów z 1786. Brygadę tworzyło odtąd sześć szwadronów[b], każdy szwadron składał się z czterech chorągwi, które w szyku bojowym przeformowywano w cztery cugi (plutony), a jeden cug składał się z 14 rot[6]. W ramach brygady poszczególnym chorągwiom nadano numery i przydział do konkretnego szwadronu. Szwadronem dowodził szwadronista[c]. Chorągwiami zaś komenderowali porucznicy bądź chorążowie. Ustalono też, że 7 towarzyszy musi pełnić w chorągwi służbę osobiście. Poza tym w brygadzie wojska koronnego miało znajdować się sześciu towarzyszy sztandarowych, a w brygadzie wojska litewskiego czterech. Odpowiadało to liczbie szwadronów w brygadach[7].
| Szwadron | Chorągwie | |
|---|---|---|
| koronne | litewskie | |
| 1 | 1., 7., 13., 19. | 1., 5., 9.,13. |
| 2 | 2., 8., 14., 20. | 2.,6.,10.,14. |
| 3 | 3., 9., 15., 21. | 3.,7.,11.,15. |
| 4 | 4., 10., 16., 22. | 4., 8., 12.,16. |
| 5 | 5., 11., 17., 23. | |
| 6 | 6., 12., 18., 24. | |
Nieco inaczej wyglądała sytuacja w wojsku litewskim. W październiku 1789 w etacie chorągwi brygad litewskich zwiększono liczbę towarzyszy i szeregowych. Miały one składać się z rotmistrza tytularnego, dwóch oficerów, jednego namiestnika, 46 (w czterech chorągwiach) lub 47 towarzyszy oraz jednego podoficera, jednego trębacza (w ośmiu chorągwiach) i 47 pocztowych. Łącznie tak zorganizowana litewska brygada kawalerii narodowej miała liczyć 1606 ludzi i 1423 konie[8]. Właściwe zmiany zaczęto wprowadzać od marca 1790. Brygady nadal składały się ze sztabu i 16 chorągwi, jednak pod względem taktycznym dzieliły się na cztery bataliony i osiem szwadronów. Odmiennie od wojska koronnego, litewski szwadron formowano z dwóch chorągwi. Sztab wyższy obejmował brygadiera, wicebrygadiera i trzech majorów, sztab średni dwóch adiutantów, kwatermistrza, audytora i felczera, a sztab niższy furiera, wagenmaistra, paukera, trębacza sztabowego, profosa, podprofosa, rusznikarza i konowała. Łącznie brygada litewska powinna liczyć 1435 ludzi. Jednakże 3 lutego 1790 Komisja Wojskowa zmniejszyła liczbę towarzyszy do 22, zwiększając zarazem liczbę szeregowych do 66[9].
W marcu 1794, na wniosek hetmana wielkiego koronnego Piotra Ożarowskiego, przygotowano nowy etat armii Obojga Narodów. Starał się on zachować co najmniej jednostki szkieletowe, możliwe do szybkiego uzupełnienia poprzez mobilizację szeregowych. Brygady kawalerii narodowej miały składać się ze sztabu i sześciu chorągwi. W skład sztabu wyższego brygady wchodzili: brygadier, wicebrygadier i major. Natomiast sztaby średni i niższy z kwatermistrza pełniącego jednocześnie obowiązki audytora, adiutanta, chirurga sztabowego, furiera sztabowego, trębacza sztabowego oraz konowała, siodlarza, profosa i podprofosa. Dodatkowo w brygadach służyło jeszcze trzech namiestników sztandarowych[10].
W skład chorągwi miało wchodzić 47 ludzi, w tym trzech oficerów: porucznik, podporucznik i chorąży. Poza tym także jeden namiestnik, 20 towarzyszy, dwóch kaprali, 20 szeregowych i jeden trębacz. Dodatkowo na dwie chorągwie przewidziano po jednym felczerze i kowalu. W każdej brygadzie miał znajdować się jeden wóz sztabowy i 6 wozów chorągwianych. Na utrzymanie brygady kawalerii przewidywano 245 453 zł. Ze względu na wybuch insurekcji kościuszkowskiej etat ten nie wszedł jednak w życie[11].
Uzbrojenie
[edytuj | edytuj kod]System uzbrojenia kawalerii narodowej stanowił kontynuację uzbrojenia chorągwi pancernych z poprzedniej epoki. Zgodnie z instrukcją z 1785, oficer lub namiestnik dysponował szablą i parą pistoletów, towarzysz – kopią o długości 2,87 z karmazynowym proporczykiem o długości 1,15 m[d], oraz szablą i pistoletami, a szeregowy – karabinkiem, pałaszem i parą pistoletów[13].
Podczas walki konnej podstawowym uzbrojeniem kawalerzysty stanowiła szabla lub pałasz[e]. Zgodnie z Przepisami ubioru dla Brygad Kawaleryi Narodowej i pułków przedniej straży wojska obojga narodów w kawalerii narodowej powinny mieć one mosiężną oprawę rękojeści. Tak zwana szabla kawalerii narodowej charakteryzowała się jelcem krzyżowo-kabłąkowym, z przednim ramieniem dwukrotnie załamanym pod kątem prostym i połączonym z głownią. Ochronę ręki najczęściej uzupełniała pełniała pozioma tarczka, o owalnym bądź wielokątnym kształci z brzegami prostymi lub wywiniętymi ku górze[15].
Pocztowi, obok pałaszy, dysponowali także karabinkiem. Karabinki były przeważnie importowane z Prus. Najczęściej sprowadzano karabinki dragońskie wzór 1740, 1786 i 178. W latach 1789–1790 dla potrzeb brygad kawalerii narodowej i pułków przedniej straży zakupiono 15 000 sztuk karabinków wzór 1787. Była to broń skałkowa z zamkiem bateryjnym typu francuskiego, gładkolufowa o kalibrze 17 mm, długości całkowitej około 1,2 m i wadze około 4 kg. Karabinki te miały mosiężną ziarnową muszkę i celownik szczerbinkowy. Kolba i łoże wykonywano z czernionego drewna orzechowego, a cały osprzęt z mosiądzu[16]. Na wyposażenie litewskich brygad sprowadzano austriackie karabinki model 1770/74[17].
W czasie powstania kościuszkowskiego cześć jednostek kawalerii narodowej początkowo oddała swoje karabinki nowo formowanym oddziałom piechoty[18]. Jednak brak bagnetów wykluczający walkę wręcz i większa skuteczność tej broni w ręka obeznanych z nią kawalerzystów niż rekrutów piechoty spowodowały, że od maja 1794 już ich nie odbierano[19].
Na wyposażeniu zarówno towarzyszy jak i szeregowych znajdowały się też pistolety kawaleryjskie. Regulamin nakazywał, aby miały one (podobnie jak i karabinki) kaliber 17 mm. Była to zazwyczaj broń produkowana manufakturze poczdamskiej. Przeważały modele 1742 i 1787 (w polskiej literaturze oznaczane wzorami: 1740/8 i 1782). Oficerowie najczęściej byli uzbrojeni w pistolety krajów produkcji o kalibrze 17–20 mm[20].
Umundurowanie
[edytuj | edytuj kod]Mundur kawalerii przez cały XVIII w. utrzymywał się w formie zbliżonej do polskiego stroju szlacheckiego. W epoce saskiej jazda autoramentu polskiego przez długi czas nie siadała formalnego munduru. Żołnierze ubierali się według własnego uznania, lecz zawsze posiadali czapki, kontusze, żupany i szarawary[21].
- Po 1778
Duży wpływ na kształtowanie się polskiego munduru wojskowego wywarły formacje konfederacji barskiej. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów była sukienna czapka z kwadratowym wierzchem, bez daszka, obszyta na otoku barankiem, tzw. konfederatka[22]. Charakterystyczna była także kurtka, powstała po skróceniu kontusza do połowy uda[23].
Przepisy dotyczące umundurowania wydano 9 lutego 1778. Oficerowie i towarzysze powinni nosić czapki karmazynowe, z czarnym barankowym otokiem, ozdobione białą kokardą i kitą oraz srebrnym dla oficerów lub srebrno-karmazynowym dla towarzyszy sznurem. Kurtka miała być granatowa, z karmazynowym wykładanym kołnierzem i karmazynowymi wyłogami oraz mankietami. Pod kurtką miał być noszony biały żupan sięgający do kolan lub krótki żupanik. Szarawary miały mieć kolor granatowy, ze skórzanymi karwaszami i karmazynowymi lampasami, a białe płaszcze posiadały granatowe kołnierze. Mundur pocztowych miał różnić się czapką z palonej skóry, z szerokim włosianym otokiem, białą kitą i mosiężną kokardą z królewskim inicjałem „SAR”[23].
Pomimo wydanego ordynansu w zakresie ubioru wojskowego jazdy, nadal w oddziałach panowała duża dowolność. To dowódca pułku decydował o jego barwie, a towarzysz zaciągający się do chorągwi kupował z własnych środków mundur dla siebie i pocztowego[24].
W brygadach koronnych kawalerii narodowej oficerowie i towarzysze nosili czapki z czarnym barankowym otokiem i niskim sukiennym kolorowym wierzchem: w 1 i 4 Brygadzie Kawalerii Narodowej – karmazynowym, w 2 Brygadzie – granatowym, a w 3 Brygadzie – niebieski. Czapki pocztowych w 2 i 4 Brygadzie były tego samego koloru co u towarzyszy, lecz z dwukrotnie wyższym wierzchem, a w 1 i 3 Brygadzie miały kolor czarny i kształt kołpaka. Z lewej strony czapki miały przypięte białe kokardy oraz białe, niebieskie lub czerwone piórawysokości 8 cali. Szeregowi w 1 Brygadzie mieli na kołpakach biało-czerwone sznury, a w 3 Brygadzie – biało-niebieskie[24][25].
Kurtki w kawalerii narodowej były identycznego kroju dla żołnierzy wszystkich stopni: w 1 i 3 Brygadzie niebieskie, a w 2. i 4. – granatowe. Posiadały karmazynowe wyłogi, kołnierze, mankiety i srebrne guziki. Komendanci nosili srebrne szlify z bulionem oraz srebrne akselbanty, towarzysze zaś naramienniki i sznury srebrne przetykane karmazynem lub błękitem. Pod rozpiętą na całej długości kurtką brygadier nosił długi do połowy łydki biały żupan, przepasany szarfą oficerską, natomiast towarzysze i szeregowi krótkie do pasa, wpuszczane w spodnie białe żupaniki[26][27].
Spodnie w 1 i 4 Brygadzie miały kolor karmazynowy, a w 2 i 3 Brygadzie niebieski. Podszyte były żółtą skórą i ozdabiane lampasem w barwach brygadowych o falistych brzegach, które to przechodziły w falistą lamówkę zarówno na dole nogawek, jak i na górze wokół pasa[28].
Oficerowie i towarzysze nosili żółte buty, a szeregowi czarne. Brygadierzy spodnie wpuszczali w buty, a pozostali żołnierze nogawki wykładali na wierzch cholew[28].
Kawaleria narodowa wojska litewskiego odróżniała się pod względem umundurowania jedynie detalami. Oficerowie i towarzysze nosili karmazynowe czapki, granatowe kurtki z karmowymi dodatkami, w tym z „polskimi mankietami”[f], białe żupany sięgające połowy łydki, u oficerów przepasane szarfą oficerską, u towarzyszy sukiennym karmazynowym pasem. Spodnie były granatowe z karmazynowym lampasem, a buty żółte. W odróżnieniu od wojska koronnego towarzysze nie nosili sznurów naramiennych i epoletów. Złote sznury i epolety posiadali tylko oficerowie. Szeregowi nosili czarne barankowe kołpaki z czerwoną flamą, czerwone spodnie bez lampasów i czarne buty. Nakrycia głowy z lewej strony miały przytwierdzone białe kokardy oraz pióra: u oficerów białe, u towarzyszy czerwone, a u pocztowych biało-czerwone[29].
- Po 1785
W 1785 Departament Wojskowy wydał Przypis ubioru dla Brygad Kawaleryi Narodowej i pułków przedniej straży wojska obojga narodów zalecając w nim ujednolicenie umundurowania i oporządzenia w kawalerii. Zachowano jednak pewne różnice pomiędzy brygadami narodowymi a pułkami straży przedniej. Niewielkie różnice pozostawiono także pomiędzy wojskami: koronnym i litewskim[30].
W brygadach kawalerii narodowej czerwone wyłogi, kołnierze, mankiety i lamówki miały odtąd mieć odcień karmazynowy. Guziki i szlify w wojsku koronnym winny być srebrne, a w litewskim złote[30].
Oficerom i towarzyszom za nakrycie głowy służyły rogatywki[g]. Z jej lewej strony przypinano białą kokardę, na którą nakładano srebrną szkofię w kształcie królewskiej cyfry. Rogatywkę ozdabiała biała włosiana kita, umocowana w szkofii, oraz karmazynowy sznur oplatający czapkę, z dwoma karmazynowymi bulionami przerabianymi srebrną nitką[30]. Nakryciem głowy szeregowych były 10-calowe giwery wykonywane z czarnego filcu, z płócienną podszewką oraz skórzanym denkiem i podpinką. Z jego lewej strony była przypięta mosiężna owalna blacha z inicjałem „SAR” i biała włosienna kita z czarną końcówką. Czapkę oplatał biały sznur. Podobnie jak rogatywka – ówczesny giwer nie posiadał daszka[31].
Kurtka kawalerzysty pozostała granatowa, zapinała się z prawej strony na siedem guzików lub przez środek na haftki. W pierwszym przypadku zakrywano wyłogi, a jedyną ozdobę stanowiły dwa rzędy guzików. Po zapięciu na haftki odsłaniano karmazynową podszewkę klap, które zapinano wtedy na lewy i prawy rząd guzików. Karmazynowe był również kołnierz, mankiety, a także wypustki w szwach i obszycia kieszeni. Pod kurtkę zakładano biały żupanik[32].
W brygadach kawalerii narodowej towarzysze nosili na szlifach jedną złotą gwiazdkę, namiestnicy dwie gwiazdki, chorążowie mieli trzy gwiazdki, a porucznicy trzy ukośne paski, majorowie trzy ukośne paski i bulion, wicebrygadierzy trzy paski i dwa buliony, brygadierzy zaś szlify bez oznak. Stopień wachmistrza był oznaczony podwójnymi półcalowymi galonami nad mankietami rękawów i pojedynczymi na kołnierzu, a kaprala pojedynczymi nad mankietami i na kołnierzu[33].
Dopasowane lecz nieobcisłe karmazynowe[h] szarawary (rajtuzy) z podwójnym białym lub granatowym lampasem posiadały rozcięte u dołu nogawki i zapinane były na osiem pętelek oraz jeden guzik. Miały też strzemiączko przechodzące pod butem. Wszyscy żołnierze nosili czarne buty z cholewą przykrytą nogawkami spodni, a w czasie niepogody ubierali białe sukienne płaszcze (peleryny) z karmazynowym kołnierzem[35].
- Od 1789
Kolejne zmiany w umundurowaniu nastąpiły w trakcie obrad Sejmu Czteroletniego. 11 marca 1791 Komisja Wojskowa Obojga Narodów wydała ordynans, w którym w ubiorze jazdy wprowadzono korekty. Rogatywki oficerów i towarzyszy zostały zmniejszone do siedmiu cali, w tym wierzch do czterech cali, a barankowy otok do trzech cali. Zniknęły też kordony, a zamiast kokard wprowadzono srebrne krzyże kawalerskie[36]. Również szeregowym i podoficerom zmieniono giwery. Ich wysokość określono na osiem cali i powinny one posiadać dwa daszki, w tym składany z tyłu, a chroniący przed deszczem. Z lewego boku giwera miała być przypięta owalna blacha z cyfrą królewską oraz biała kita długości ośmiu cali. Wewnątrz giwer miał być zaopatrzony w w dwucalową wyściółkę z zamszowej skóry[37]. Przy kurtkach zlikwidowano lamówki, natomiast nowe spodnie w kawalerii narodowej winny być granatowe z karmazynowym lampasem (odwrotnie niż dotychczas). Poza tym pojawiły się czechczery, czyli spodnie płócienne na lato o kroju sukiennych szarawarów[38]. Wprowadzono także nowe modele płaszczy z rękawami: dla szeregowych płaszcz z sukna białego i zapinany na 12 guzików, a płaszcz towarzysza miał mieć dodatkowo kaptur. Szeregowi zachowali rękawiczki skórzane z mankietami, a towarzysze mieli nosić rękawiczki bez mankietów. Buty miały być czarne z jednocalowym obcasem i żelaznymi ostrogami[38].
Zmodyfikowano także dystynkcje. Odtąd towarzysze kawalerii narodowej nosili szlify gładkie, a namiestnicy z jedną gwiazdką. Dodatkowo namiestnicy mieli nosić na kołnierzu srebrny galon[36].
Sztandary
[edytuj | edytuj kod]W epoce stanisławowskiej ujednolicono sztandary używane przez kawalerię autoramentu narodowego[38].
Sztandar szwadronowy posiadał karmazynowy bławat wysokości wzdłuż drzewca 55 cm, szerokości 60 cm. Pośrodku orzeł haftowany srebrem, wysokości 23,5 cm, szerokości 21 cm; na piersi orła herb Ciołek haftowany złotem. Nad orłem korona otoczona gałęziami wawrzynowymi ze wstęgą. Na lewej stronie bławatu hafty te same, ale w miejscu orła znajduje się monogram S.A.R.
Sztandar obszyty frędzlą szerokości 6 cm, ze szychem wzdłuż szwu. Drzewce czarne z wyżłobieniem służącym do ujęcia drzewca dłonią. Z obu stron wyżłobienia znajdują się zgrubienia objęte obręczami brązowymi złoconymi w perełki. Grot mosiężny złocony w kształcie liścia bzu z grubą ością pośrodku. Drzewce obite czterema wąsami mosiężnymi, złoconymi sięgającymi od góry do punktu poniżej środka antaby[39][38].
Struktura organizacyjna
[edytuj | edytuj kod]Etat brygady wprowadzony 8 października 1789 roku dla stutysięcznego wojska Obojga Narodów wyglądał następująco[40]:
| Sztab wyższy | Sztab niższy | Chorągwie (12) |
|---|---|---|
| brygadier – komendant | kwatermistrz | 12 rotmistrzów |
| wicebrygadier | audytor | 12 poruczników |
| 3 majorów | 2 adiutantów | 12 podporuczników |
| kapelan | 12 chorążych | |
| sztabsfelczer | 60 namiestników[i] | |
| sztabsfurier | 768 towarzyszy | |
| paukier | 12 wachmistrzów | |
| sztabstrębacz | 12 furierów | |
| wagenmajster | 12 kaprali | |
| profos | 24 trębaczy | |
| podprofos | 768 szeregowych | |
| konował | 12 felczerów | |
| puszkarz | 12 kowali | |
| 12 siodlarzy | ||
| Razem:5 | Razem:14 | Razem:1800 |
| Ogłółem:1819 | ||
Brygady kawalerii narodowej
[edytuj | edytuj kod]- W 1792
Koronne[41]
- 1 Wielkopolska Brygada Kawalerii Narodowej
- 2 Wielkopolska Brygada Kawalerii Narodowej
- 1 Małopolska Brygada Kawalerii Narodowej
- 2 Małopolska Brygada Kawalerii Narodowej
- 1 Ukraińska Brygada Kawalerii Narodowej
- 2 Ukraińska Brygada Kawalerii Narodowej
- 1 Wołyńska Brygada Kawalerii Narodowej
- 2 Wołyńska Brygada Kawalerii Narodowej
Litewskie
- 1 Husarska Brygada Kawalerii Narodowej
- 2 Petyhorska Brygada Kawalerii Narodowej
- 3 Brygada Kawalerii Narodowej
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Pułki przedniej straży miały wykonywać zadania pomocnicze w stosunku do brygad kawalerii narodowej[2].
- ↑ Szwadron był podstawową jednostką taktyczną jazdy[5].
- ↑ Szwadronistą był porucznik z pierwszej chorągwi w numeracji danego szwadronu[7].
- ↑ W latach 1775–1785 kawalerii narodowej nie wyposażano w broń drzewcową. Dopiero na stanowcze żądania, zarówno dowódców dywizji i króla Stanisława Augusta, towarzysze otrzymali broń wzorowaną na proporcach przedniej straży[12].
- ↑ W ówczesnej terminologii wojskowej zarówno szabla jak i pałasz określane były mianem pałasza[14].
- ↑ „Polskie mankiety” posiadały wyskok przypięty jednym guzikiem do rękawa oraz srebrne guziki[28].
- ↑ Wysoka na 10 cali rogatywka bez daszka posiadała 6 calowy karmazynowy wierzch i 4-calowy czarny barankowy otok. Dzięki usztywnieniu drutami i wypchaniu bawełną wierzchu czapki stała się ona dobrą ochroną przed cięciem szablą[30].
- ↑ Chociaż wyłogi, kołnierz, mankiety oraz obszycia kurtki i żupanika, a także spodnie w brygadach kawalerii narodowej miały być dla wszystkich żołnierzy w kolorze karmazynowym, to ostateczni przyznano tę barwę tylko oficerom, namiestnikom i towarzyszom. Podoficerowie i szeregowi nosili te części umundurowania w kolorze kraprotowym (kolor gotowanego raka)[34] .
- ↑ W tym 12 namiestników sztandarowych[40].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Mała Encyklopedia Wojskowa 1970 ↓, s. II/37.
- ↑ a b Trąbski 2012 ↓, s. 178.
- ↑ Encyklopedia wojskowa 2007 ↓, s. I/424.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 106–107.
- ↑ Górski 1894 ↓, s. 159.
- ↑ a b Trąbski 2012 ↓, s. 110.
- ↑ a b Trąbski 2012 ↓, s. 111.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 128–129.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 129.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 134.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 134–135.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 137.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 136–137.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 138.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 137–138.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 140.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 141.
- ↑ Laprus (red.) 1979 ↓, s. 163.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 141–142.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 142.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 143.
- ↑ Ratajczyk 1981 ↓, s. 77.
- ↑ a b Trąbski 2012 ↓, s. 144.
- ↑ a b Trąbski 2012 ↓, s. 145.
- ↑ Górski 1894 ↓, s. 233.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 145–146.
- ↑ Górski 1894 ↓, s. 232.
- ↑ a b c Trąbski 2012 ↓, s. 146.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 147.
- ↑ a b c d Trąbski 2012 ↓, s. 150.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 150–151.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 151.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 151–152.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 152–153.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 152.
- ↑ a b Trąbski 2012 ↓, s. 154.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 154–155.
- ↑ a b c d Trąbski 2012 ↓, s. 155.
- ↑ Gembarzewski 1962 ↓, s. 384.
- ↑ a b Machynia i Srzednicki 2002 ↓, s. 51.
- ↑ Trąbski 2012 ↓, s. 194.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Bronisław Gembarzewski: Żołnierz polski. Ubiór, uzbrojenie i oporządzenie od wieku XI do roku 1960. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, 1962.
- Konstanty Górski: Historya jazdy polskiej. Kraków: Spółka wydawnicza Polska, 1894.
- Andrzej Krupa (red.): Encyklopedia wojskowa. Dowódcy i ich armie; historia wojen i bitew; technika wojskowa (A–M) i (N–Ż). T. I i II. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10727-4.
- Marian Laprus (red.): Leksykon wiedzy wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1979. ISBN 83-11-06229-3.
- Mariusz Machynia, Czesław Srzednicki: Oficerowie Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1717-1794. T.1: Oficerowie wojska koronnego, cz.1: Sztaby i kawaleria. Kraków: Księgarnia Akademicka. Wydawnictwo Naukowe, 2002. ISBN 83-71-88-500-8.
- Tomasz Ciesielski: Jazda koronna i Wielkiego Księstwa Litewskiego autoramentu narodowego armii Rzeczypospolitej Obojga Narodów w latach 1717–1776. W: Aleksander Smoliński (red.): Do szarży marsz, marsz... Studia z dziejów kawalerii. T.1. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2010. ISBN 978-83-231-2567-9.
- Leonard Ratajczyk: Historyczny rodowód polskiego ceremoniału wojskowego. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981. ISBN 83-11-06506-3.
- Maciej Trąbski: Kawaleria autoramentu narodowego Rzeczypospolitej Obojga Narodów w epoce stanisławowskiej. Lata 1775–1794. W: Aleksander Smoliński (red.): Do szarży marsz, marsz... Studia z dziejów kawalerii. T. 2. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012. ISBN 978-83-231-2783-3.
- Józef Urbanowicz (red.): Mała encyklopedia wojskowa (K–Q). T. II. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970.