Tadeusz Boy-Żeleński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tadeusz Boy-Żeleński
Tadeusz Boy-Żeleński
Imiona i nazwisko Tadeusz Kamil Marcjan Żeleński
Pseudonim Boy
Data i miejsce urodzenia 21 grudnia 1874, Warszawa
Data i miejsce śmierci 4 lipca 1941, Lwów
Narodowość Polska polska
Język Polski
Alma Mater Uniwersytet Jagielloński
Okres Młoda Polska
Gatunki Esej, Felieton, Publicystyka
Ważne dzieła Nasi okupanci, Piekło kobiet, Brązownicy
Odznaczenia
Legia Honorowa IV kl. Legia Honorowa V kl.
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Tadeusz Boy-Żeleński w Wikiźródłach
Wikicytaty Tadeusz Boy-Żeleński w Wikicytatach
Tadeusz Boy-Żeleński na portrecie Witkacego, 1928?
Popiersie Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Kraków – Planty
Tablica pamiątkowa przy ul.Smolnej 11 w Warszawie
Tablica nad wejściem do siedziby Wydawnictwa Iskry przy ul. Smolnej 11, w którym mieści się Salon Boya-Żeleńskiego

Tadeusz Kamil Marcjan Żeleński, pseud. Boy (ur. 21 grudnia 1874 w Warszawie, zm. 4 lipca 1941 we Lwowie) – polski lekarz, krytyk literacki i teatralny, pisarz, poeta-satyryk, kronikarz, eseista, tłumacz literatury francuskiej, działacz społeczny. Współpracownik i partner Ireny Krzywickiej, propagował świadome macierzyństwo, antykoncepcję i edukację seksualną.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był synem Wandy z Grabowskich[1] i Władysława Żeleńskiego, kompozytora. Rodzina pieczętowała się herbem Ciołek.

Tadeusz Żeleński w latach 1892–1900 studiował medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wcześniej uczęszczał do Nowodworka. Uczył się wprawdzie, ale jednocześnie prowadził hulaszczy tryb życia, nie stroniąc od alkoholu i gry w karty. Na rok przerwał studia, wpadł w nałóg karciarstwa hazardowego i najważniejszą kwestią życiową stały się dla niego pieniądze. Zdecydował się na stypendium wojskowe (50 guldenów rocznie), które musiał następnie odsłużyć w armii austro-węgierskiej po ukończeniu studiów[2]. Kiedy w 1898 z Berlina do Krakowa przeprowadził się Stanisław Przybyszewski, Żeleński stał się jego nieodłącznym towarzyszem, zafascynowany pisarzem i zakochany w jego żonie, przybyłej do Krakowa niedługo później Dagny[3]. Kiedy w 1901 otrzymał ostatecznie dyplom medyczny, rozpoczął pracę w Szpitalu św. Ludwika. Jego tryb życia niewiele się przez to zmienił; nadal często przebywał w krakowskich kawiarniach, m.in. "U Turlińskiego" (w hotelu Pod Różą), czy w "Jamie Michalika"[4].

W 1904 ożenił się z Zofią Pareńską – piękną Zosią z Wesela Wyspiańskiego. Żeleński był obecny na uroczystości stanowiącej pierwowzór tego dramatu[5]. Małżeństwo to zostało zaprojektowane przez rodziców Tadeusza i Zofii (Eliza Pareńska i Wanda Żeleńska były ze sobą zaprzyjaźnione, natomiast Stanisław Pareński uczył Tadeusza na Uniwersytecie i pomógł mu zdobyć pracę w szpitalu). Swoją przyszłą żonę poznał w willi Pareńskich w Tenczynku.

Z tego związku małżeńskiego przyszedł na świat Stanisław Żeleński, późniejszy aktor (jako niemowlę sportretowany wraz z matką przez Stanisława Wyspiańskiego na obrazie Macierzyństwo (Zofia Żeleńska karmiąca) z 1905).

Pracując jako lekarz pediatra w Szpitalu św. Ludwika w Krakowie (1901–1906), Żeleński zainicjował powstanie organizacji "Kropla mleka", której był kierownikiem i gdzie pracował jako doradca lekarski[6]. Rozpoczął nawet pisanie pracy habilitacyjnej, jednak wysłany na stypendium do Paryża zainteresował się literaturą francuską i pozostał jej wierny do końca życia, przekładając na język polski jej kanon niemal w całości (za przekład dzieł Moliera otrzymał w 1914 palmy Akademii Francuskiej, w 1927 Krzyż Oficerski Legii Honorowej, a w 1934 Krzyż Komandorski Legii Honorowej). Po powrocie do kraju, od 1906 współtworzył kabaret Zielony Balonik, pisząc do niego teksty satyryczne.

W czasie I wojny światowej jako lekarz kolejowy służył w armii austriackiej. W 1919 zakończył pracę lekarza i został zatrudniony jako recenzent teatralny w krakowskim magazynie "Czas". Od 1922 zamieszkał w Warszawie, gdzie jego pierwszym zajęciem było kierownictwo literackie w Teatrze Polskim. W 1928 otrzymał nagrodę Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek jako jeden z najwybitniejszych krytyków (wraz z Wacławem Borowym i Karolem Irzykowskim). Przed II wojną światową był ostro zwalczany przez środowiska konserwatywne za głoszenie liberalnych poglądów, krytykę udziału Kościoła w życiu społecznym i politycznym Polski oraz szarganie świętości narodowych, w szczególności za odbrązawianie Mickiewicza i Fredry. W środowisku literackim krytykowany był przez Karola Irzykowskiego (m.in. w książce Beniaminek). W 1933 został wybrany do grona członków Polskiej Akademii Literatury.

Wspólnie z Ireną Krzywicką, z którą był związany uczuciowo, kierował w latach 30. XX w. prywatną kliniką warszawską promującą świadome macierzyństwo. Poradnia Świadomego Macierzyństwa w Warszawie została otwarta 27 października 1931 roku, w roku następnym przyjęła 4096 pacjentek. Podobne placówki powstały następnie w Łodzi, Krakowie, Przemyślu, Gorlicach[7]. W zainicjowanym przez siebie dodatku do "Wiadomości Literackich" pt. Życie Świadome propagował antykoncepcję i edukację seksualną. Domagał się legalizacji aborcji, by zlikwidować groźne dla życia kobiet "podziemie aborcyjne".

Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Lwowa. Zamieszkał u szwagra żony – prof. Jana Greka. W październiku 1939 sowieckie kierownictwo Uniwersytetu Lwowskiego powołało go na kierownika katedry historii literatury francuskiej. Działał w lwowskim oddziale Związku Literatów Polskich, wszedł w skład kolegium redakcyjnego pisma Związku Pisarzy Sowieckich "Nowe Widnokręgi", publikował artykuły w "Czerwonym Sztandarze", uczestniczył w imprezach propagandowych[8]. 19 listopada 1939 roku podpisał oświadczenie pisarzy polskich witające przyłączenie Zachodniej Ukrainy do Ukrainy Radzieckiej[9]. W styczniu 1940 wszedł w skład 16 osobowej brygady autorów, powołanej za zgodą Ministerstwa Oświaty Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej dla zredagowania 3-tomowego podręcznika historii literatury polskiej. [10] W sierpniu 1940 był gościem Wszechzwiązkowego Komitetu ds. Nauki ZSRR w Moskwie[11].

Wykorzystując swoją pozycję, Boy przynajmniej dwukrotnie próbował interweniować u władz sowieckich w obronie osób deportowanych (chodziło o prawnika Wiktora Turka i prawdopodobnie o Annę Tetmajerową, wdowę po Włodzimierzu)[12].

Wkrótce po zajęciu Lwowa przez Niemców, w nocy z 3 na 4 lipca 1941, został aresztowany wraz z prof. Grekiem i jego żoną, Marią Pareńską-Grekową przez Einsatzkommando zur besonderen Verwendung pod dowództwem Brigadeführera dr Karla Eberharda Schöngartha i zamordowany tej samej nocy na stoku Góry Kadeckiej[13]. w grupie polskich profesorów lwowskich uczelni. Miejsce jego pochówku jest nieznane.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Wstępy pisane przezeń do tych książek zostały wydane w trzech tomach pod tytułem Mózg i płeć (seria 1-3, Warszawa, 1926-1928) i stanowią krótki kurs literatury francuskiej.

Boy-Żeleński podzielił Młodą Polskę na "tatrzańską" i "szatańską" wskazując w ten sposób dwa najważniejsze obszary zainteresowań artystów współczesnej mu epoki. Był także autorem licznych felietonów społeczno-obyczajowych oraz teatralnych (przez wiele lat pracował jako krytyk teatralny) a także książek z zakresu historii literatury, wydanych jeszcze za jego życia[14]:

  • Flirt z Melpomeną (Wieczór pierwszy, Warszawa, 1920, kolejne tomy: 1921, 1922, 1924, 1925, 1926, 1927, 1929, 1932)
  • Nasi okupanci (Warszawa, 1932),
  • Piekło kobiet (Warszawa, 1930),
  • Jak skończyć z piekłem kobiet? (Warszawa, 1932),
  • Murzyn zrobił swoje (Warszawa, 1938),
  • Balzac (Lwów, 1934),
  • Reflektorem w serce (Wrażenia teatralne) (Warszawa 1934)[15]
  • Słowa grube i cienkie (Warszawa, 1931),
  • Nieco mitologii (Warszawa, 1935),
  • Obrachunki fredrowskie (Warszawa, 1934),
  • Marysieńka Sobieska (Lwów, 1937),
  • Brązownicy (Warszawa, 1930),
  • Ludzie żywi (Warszawa, 1929),
  • Znasz-li ten kraj? (Warszawa, 1932),
  • Markiza i inne drobiazgi (Kraków, 1914),
  • Słońce jesienne (tryptyk) (Kraków, 1915),
  • Z mojego dzienniczka. Akord smutku (Kraków – Warszawa 1917),
  • Antologia literatury francuskiej (Kraków, 1922),
  • Brewerie (Warszawa, 1926),
  • Marzenie i pysk (Warszawa, 1930),
  • Molier (Warszawa, 1924),
  • Pani Hańska (Lwów, 1925),
  • Pijane dziecko we mgle (Warszawa, 1929),
  • Wakacje z prydumką (Warszawa, 1933).

Dzieła zebrane Boya Żeleńskiego zostały wydane po wojnie w serii PIW-u pod redakcją Henryka Markiewicza.

W 2006 roku Wydawnictwo Iskry wydało niepublikowaną wcześniej książkę W perspektywie czasu, na podstawie odnalezionego maszynopisu, złożonego przez Boya we lwowskim Wydawnictwie Mniejszości Narodowych na dwa tygodnie przed śmiercią.

Przekłady (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Przełożył na język polski wiele dzieł literatury francuskiej:

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • Imię Tadeusza Boya-Żeleńskiego od 1972 nosi krakowski Teatr Bagatela.
  • Przy ul. Smolnej 11 w Warszawie, w siedzibie Wydawnictwa Iskry mieszczącym się w dawnym mieszkaniu pisarza, w którym mieszkał w latach 1922–1936, znajduje się jego niewielkie muzeum biograficzne (Salon Boya-Żeleńskiego)[16][17].
  • Tablica pamiątkowa z piaskowca umieszczona w latach 50. na frontowej ścianie kamienicy przy ul. Smolnej 11[18].
  • Gimnazjum nr 21 w Krakowie nosi jego imię.

Biografie[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Hen, Błazen – wielki mąż. Opowieść o Tadeuszu Boyu-Żeleńskim, wyd. Iskry.
  • Boy we Lwowie, red. Barbara Winklowa, Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 1992.Fragmenty w wersji elektronicznej
  • Henryk Markiewicz, Boy-Żeleński, wyd. Wydawnictwo Dolnośląskie, 2001, seria A to Polska właśnie.
  • Wojciech Natanson, Boy-Żeleński , Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983.
  • S. Sterkowicz, Boy (dr Tadeusz Żeleński). Lekarz, pisarz, społecznik, Warszawa 1960, wyd. 2, 1974.
  • B. Winklowa, Tadeusz Żeleński (Boy). Twórczość i życie, Warszawa 1967.
  • S. Sterkowicz, Po prostu Boy. Kronika życia i twórczości Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Toruń 1994.
  • B. Winklowa, Nad Wisłą i nad Sekwaną. Biografia Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Warszawa 1998.
  • Wacław Borowy, Boy jako tłumacz, 1922.
  • Prawdziwa historia Polaków : ilustrowane wypisy źródłowe 1939-194. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 1999. ISBN 83-87893-33-1.
  • B. Winklowa, Boyowie. Zofia i Tadeusz Żeleńscy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001.

Przypisy

  1. Według badacza Mateusza Miesesa Wanda była jedną z czterech córek Jana Andrzeja Grabowskiego, jednego z czterech synów Franciszki z Piaseckich i Mikołaja Grabowskiego, obojga będących pierwszym pokoleniem ochrzczonych frankistów.
  2. Barbara Winklowa, "Boyowie, Losy Zofii i Tadeusza Żeleńskich" (fragmenty)
  3. Józef Hen, Tadeusz, Stachu i Dagny, "Gazeta Wyborcza", 19/06/1998
  4. Anna Czabanowska-Wróbel, DWA MIASTA. KRAKÓW I LWÓW W EPOCE MŁODEJ POLSKI
  5. Józef Hen, Zagadka Boya, Miesięcznik "Znak", luty 2001, nr 549
  6. Stefan Henel, Godziny zwierzeń, Wyd. Iskry 1983 ISBN 83-207-0500-2
  7. Stanisław Sterkowicz: Tadeusz Boy-Żeleński lekarz - pisarz społecznik. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1974, s. 203.
  8. Barbara Winklowa, Boy we Lwowie
  9. Prawdziwa historia Polaków. s. 168.
  10. Bohdan Urbankowski, Czerwona msza czyli uśmiech Stalina, t. 1, Warszawa 1998, s. 180.
  11. Dzieje najnowsze: Tom 14, PAN, 1983
  12. H. Markiewicz, "Boy-Żeleński", Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2001, s. 212
  13. Tadeusz Żeleński, Dziewice konsystorskie.Piekło kobiet, Poznań 1992, s.24,
  14. H. Markiewicz, "Boy-Żeleński", Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2001, s. 224-225
  15. Tadeusz Żeleński (Boy): Reflektorem w serce (Wrażenia teatralne). Warszawa: Bibljoteka Boya (w zbiorach CBN Polona), 1934. [dostęp 2013-01-08].
  16. Salon Boya. W: Wydawnictwo Iskry [on-line]. iskry.com.pl. [dostęp 2014-03-22].
  17. Dariusz Bartoszewicz: Kamienica sprzedana. Co dalej z muzeum Boya-Żeleńskiego?. warszawa.gazeta.pl, 9 marca 2014. [dostęp 2014-03-22].
  18. Stanisław Ciepłowski: Napisy pamiątkowe w Warszawie XVII-XX w.. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 202. ISBN 83-01-06109-X.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Tadeusza Boya-Żeleńskiego