Deukalion (syn Prometeusza)
| Deukalion |
|
 Deukalion i Pyrra |
|
| mityczny król Tesalii | |
| Dane biograficzne | |
| Ojciec | Prometeusz |
| Matka | Klymene/Asja/Kelajno |
| Żona | Pyrra |
| Rodzeństwo | Lykos, Chimajreus |
| Dzieci | Hellen |
 Galeria w Wikimedia Commons |
|
Deukalion (gr. Δευκαλίων[1] Deukalíōn, łac. Deucalion) – w mitologii greckiej król Tesalii.
Spis treści |
Rodowód [edytuj]
Deukalion był synem tytana Prometeusza[2] i okeanidy Klymene[3][1] lub Kelajno[1]. Prometeusz był z kolei synem Japetosa[4] i Klymene bądź Asji[5]. Klymene podawana bywa niekiedy jako żona Japeta i matka Prometeusza, Epimeteusza i Atlasa, kiedy indziej jako żona Prometeusza, matka Deukaliona[6].
Dokładniej przodków Deukaliona prezentuje następujące drzewo[5]:
| Uranos |
|
|
|
Gaia | |||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||
| Okeanos |
|
Tetyda |
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klymene/Asja |
|
|
|
|
Japet | ||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||
| Pandora |
|
Epimeteusz | Prometeusz |
|
Kelajno | ||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||||||
| Pyrra |
|
Deukalion | Lykos | Chimajreus | |||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
Niektóre źródła wymieniają Ajtnajosa, Hellena i Tebe za dzieci Prometeusza, a więc rodzeństwo Deukaliona[7]. Graves podaje tutaj Ariadnę z Krety[8].
Deukalion poślubił Pyrrę[3][1] (Rudowłosa[9]). Kobieta ta była córką Epimeteusza i Pandory[2][1].
Syn Prometeusza osiadł w Tesalii[3]. Został królem Ftyi[8]. Wedle innej wersji razem z żoną żyli we Ftiotydzie[9]. James George Frazer podaje ateńską wersję, wedle której Deukalion paniwał w Likorei[10]. Rządził tam sprawiedliwie, cnota ta przysługiwała również jego żonie[3].
Potop [edytuj]
Postać Deukaliona wiąże się nierozerwalnie z mitem o potopie, występującym we wszystkim starożytnych religiach. Pochodzi on prawdopodobnie ze wschodu[3]. Wedle jednej z hipotez bierze on początek w Mezopotamii, a u jego źródeł leży powódź spowodowana zalewem Tygrysu bądź Eufratu[11]. Może stanowić wspomnienie potopu w Mezopotamii z trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem[8]. Potop opisany został w Biblii oraz opowieści o Gilgameszu. Grecy mogli przejąć tą opowieść od Fenicjan bądź Żydów. W mitologii greckiej potop również występuje jako kara za zło ludzkości[11]. Robert Graves używa na jego określenie słów "Potop Deukalionowy", gdyż pragnie odróżnić go od potopu ogygijskiego i innych tym podobnych wydarzeń[8]. Frazer przywołuje związanego z Kościołem historyka Euzabiusza, wedle którego wspomniany przez Gravesa potop ogygijski wydarzył się 2200 lat po potopie opisanym w Biblii i 50 lat przed potopem deukalionowym. Szkot tłumaczy to uznawaniem przez pierwszych chrześcijan potopu opisanego w ich świętej księdze za dawniejszego od powodzi podawanych przez inne teksty. Wspomina także o poglądach uczoengo biskupa Sewilli Izydora, który sporządził listę wielkich powodzi. Jako pierwszy wymienia on zgodnie z poprzednimi autorami wydarzenie, które przetrwał Noe, na kolejnych miejscach wymienia potopy Ogygesa i Deukaliona. Potop ogygijski zrównuje w czasie z życiem patriarchy Jakuba, Deukaliona sytuuje natomiast w czasach Mojżesza[10] (co wedle poglądów współczesnych przypada na XIII wiek przed naszą erą)[12].
Stworzeni przez Prometeusza z przesiąkłej krwią tytanów ziemi ludzie bez jego wsparcia zeszli na złą drogę, czynili zło i występek[2]. Wojny, gwałt, podłość i niesprawiedliwość pojawiły się na świecie. Odwołując się do mitu o czterech wiekach ludzkości, okres ten można utożsamić z wiekiem spiżowym[4], brązowym[1]. W końcu doszło do tego, że król Likaon poczęstował Zeusa mięsem ludzkim[2]. Wedle niektórych źródeł ludzkość również sama dokonywała aktów kanibalizmu, jak też składała bogom ofiary ludzkie[4]. Król bogów, straciwszy cierpliwość, postanowił wytępić rasę ludzi[2]. Uznał ją bowiem za źródło zniewagi i zagrożenia dla bogów[3]. Robert Graves widzi tutaj przypowieść moralną ukazującą obrzydzenie mieszkańców uchodzących za bardziej cywilizowane części Grecji spowodowane kanibalizmem religijnym ku czci Zeusa obecnym w Arkadii. Przytacza słowa Plutarcha z Żywotu Pelpidasa używające epitetów "barbarzyńskie i przeciwne naturze". Anglik uważa na tej podstawie arkadyjskiego Zeusa za pierwotnie świętego króla zaklinającego deszcz, będącego na służbie księżyca w postaci boskiej wilczycy[8].
Wysłane zostały wiatry[2] (wedle Gravesa Wiatr Południowy[8]), które zasłoniły niebo chmurami. Zagrzmiało i z chmur począł lać się wielki deszcz[2]. Wkrótce rzeki opuściły swe koryta[2], morza niezwykle szybko zalały lądy[8]. Żadna budowla ludzka nie wystawała z wód. Zwierzęta szukały schronienia i topiły się. Cisza i pustka opanowały ziemię. Tylko szczyty Olimpu i Parnasu wystawały spośród niezmierzonego morza sięgającego horyzontu[2], nie posiadającego wręcz brzegów[4].
Ludzie próbowali się ratować w różny sposób, jak to opisał Owidiusz w swych Przemianach. Uciekali na góry. Wsiadali w czółna, dobywając wioseł. Jednak dosięgła ich śmierć. Z kataklizmu uratowała się tylko jedna para ludzka[4].
Ocaleni [edytuj]
Rozważny i pobożny[10] Deukalion oraz Pyrra, para sprawiedliwych[1], byli w czasach klęski w wieku starczym. Kiepsko widzieli. Nie zginęli jednak w wodach potopu, jak reszta ludzkości[2]. Zeus postanowił bowiem, że ocaleją. Pozwolił Prometeuszowi[3], który sam przewidział zagładę[7], powiadomić wybrańców o swych planach, a także doradzić budowę schronienia na czas katastrofy[3], gdy syn odwiedził go w górach Kaukazu[8].
Wedle jednej z wersji, podawanej przez Parandowskiego, schronili się w czółnie[4]. Inna opowiada o drewnianej skrzyni, unoszącej się na powierzchni wody[4][3][1]. Pierre Grimal używa tu nawet określenia arka[1]. W każdym razie ten prymitywny "statek" wybudował za radą ojca Deukalion. Dobudowy skrzyni Deukalion (jak i Parpapisztim czy Ksisuthros) użył drewna akacjowego. Zgromadził też w nim zapasy żywności[8]. Staruszkowie drżeli ze strachu. Spędzili tak dziewięć dni i dziewięć nocy, aż ich łódka stanęła na szczycie Parnasu[2][3]. Wersja ta pochodzi z połowy drugiego wieku przed naszą erą[10]. Graves podaje jednak, że przybiła do gór Tesalii[1] (Otrys[8]). Jest to wersja starsza[10]. Podawane są również Etna i Atos[8]. Swoją wersję mitu posiadali Ateńczycy, uznając, że w czasie powodzi Deukalion popłynął (a nawet przybiegł pieszo) z Likorei właśnie do ich miasta[10].
W końcu wody zaczęły opadać, ukazując najpierw wzgórza, potem wyżyny, w końcu zaś tereny niżej położone, pełne zwłok ludzkich i zwierzęcych[2]. By upewnić się w sytuacji, syn Prometeusza wysłała gołębia na zwiady. Po wyjściu na ląd ocaleni złożyli ofiarę dla Zeusa jako obrońcy uciekinierów[8].
Prócz Deukaliona i Pyrry z potopu uratowali się Megareus (syn Zeusa) i mieszkańcy Parnasosu[8].
Frazer podaje za Lukianem nieco inną wersję, w której Deukalion zabrał ze sobą na arkę swe żony i dzieci a także zwierzęta, które uratował. Zabrał więc wszystkie zwierzęta lądowe, w tym świnie, konie, lwy i węże, po parze w każdym przypadku, a one nie uczyniły mu żadnej krzywdy, dzięki interwencji boskiej. Mieszkańcy Hierapolis twierdzili, że na ich ziemi otworzyła się wielka szczeliny, która pochłonęła wody potopu, a Deukalion zbudował nieopodal ołtarz, a potem i świątynię Hery[10].
W Babilonii, Syrii i Palestynie obchodzono niegdyś święto noworoczne powiązane z historią potopu. Odbywało się ono za ostatniego nowiu księżyca przed równonocą jesienną. Miało na celu wyproszenie obfitych opadów deszczu. Wedle wierzeń babilońskich katastrofę zesłała bogini Isztar (w której Graves widzi Pyrrę), a odpowiednikiem Deukaliona jest Parnapisztim. Uroczystość obchodzono na jego cześć, nalewającego wina budowniczym arki, na której przetrwał powódź. Jego historię opowiada wspomniany już epos o Gilgameszu. Z kolei w micie armeńskim występuje Ksisuthros, który miał zatrzymać się są arką na górze Ararat, jak pisze Berosos. Graves zauważa jeszcze jedną analogię: wszystkie wspomniane arki zbudowano z drewna akacji. Posłużyło ono również Izydzie do budowy barki pośmiertnej Ozyrysowi[8]. Graves porównuje również Deukaliona i Dionizosa, podróżującego w nowiu w księżycowej łodzi, porwanego przez piratów na ich statek[13].
Nowy świat i nowi ludzie [edytuj]
Nie wiedząc, co czynić w zaistniałej sytuacji starcy postanowili zapytać się o radę bóstwa. W jednej z wersji udali się do wyroczni delfickiej. Chcieli ponownego zaludnienia ziemi. Z groty dobiegł ich głos nakazujący iść, zakryć sobie twarz i rzucać za siebie kości swej matki[2]. Kolejna wersja podaje, że przybyli modlić się w sanktuarium Temidy w okolicy rzek Kefisos. Ujrzeli tam świątynię o dachu przystrojonym roślinnością morską i zimnym ołtarzu. Błagali tam z pokorą o odrodzenie się ludzkości. Tytanida ukazała się im i dała radę analogiczną, jak w wersji z wyrocznią delficką[8]. Inna jeszcze wersja mitu mówi, że sam Zeus zobowiązał się spełnić jedno ich życzenia[4] lub że wysłał do uratowanych Hermesa z obietnicą spełnienia jednego życzenia[3][1]. Deukalion[1], a wedle popularniejszej wersji także Pyrra nie chcieli spędzić samotnie reszty życia. Poprosili więc władcę Olimpu o towarzyszy i to on nakazał im rzucać[4] kości tej, która ich zrodziła[3].
Małżonkowie długo zastanawiali się nad sensem tych słów[3]. Różnie zinterpretowali radę wyroczni. Pyrra, będąc córką Epimeteusza, zrozumiała słowa wyroczni dosłownie. Wywołały w niej one oburzenie, szczątki swych rodziców uznawała bowiem za święte, rozrzucanie ich natomiast za niegodne[2].
Deukalion odziedziczył jednak mądrość po swym ojcu i inaczej zinterpretował słowa wyroczni. Zakładając niemożność doradzenia zła przez boga, poszukał innego wyjaśnienia[2]. Zauważył też, że on i jego żona mieli różne matki, a bóstwo wypowiedziało się o jednej[8]. Zauważył, że za wspólną matkę wszystkiego, co żywe, uznać można ziemię. Kośćmi ziemi byłyby zaś kamienie[2], między innymi głazy spoczywające u brzegu rzeki[8].
Wobec powyższego wyszli oni razem na otwarty teren. Zasłonili sobie twarze zgodnie z poleceniem bóstwa, odwiązali przepaski z szat. Poruszając się krok za krokiem[2], pochyleni[8], rzucali za siebie kamienie. Te zaś zmieniały swe własności, porzucając swój kształt czy twardość. Przeistaczały się one w ludzi. I tak z kamieni rzuconych ręką Deukaliona powstawali mężczyźni, kamienie rzucone przez Pyrrę stawały się kobietami. Gdy zmęczeni, usiedli w celu odpoczynku, ujrzeli odradzający się świat, ze zwierzętami i roślinami rodzącymi się z ziemi. Wkrótce glebę porosła bujna, zielona puszcza, nadleciała ptaki, jak skowronki, bociany, jaskółki[2].
Stworzona przez Deukaliona i Pyrrę nowa rasa ludzka pochodziła od kamieni. Wobec tego cechowała ją wytrzymałość na bóle i trudy[2], była mężniejsza[3], bardziej przystosowana do życia, niż poprzednia, ulepiona przez Prometeusza z ziemi[2]. Od tej pory w wielu językach słowa oznaczające lud i kamień określane są podobnie brzmiącymi słowami. Graves uważa, że mit ten pochodzi ze wschodu. W kulturze żydowskiej istniała bowiem legenda, jakoby Bóg miał wskrzesić dzieci patriarsze Abrahamowi, używając do tego kamieni pustynnych[8].
Powoli, nieśmiało, nowi ludzie zaczynali tworzyć osady. Deukalion zaś został ich wodzem, chodząc i nauczając ich. Uczył ich nie tylko, jak przeżyć, ale wprowadził też oddawanie bogom należnej im czci oraz budował im świątynie. Jan Parandowski przyrównuje go nawet do patriarchy[2]. Frazer ukazuje go za Lukianem jako łącznika pomiędzy starszą i nowszą rasą ludzi. Pierwsze nowe ludzkie, założone na Równinie Lokryjskiej, miasto nazwano Opus. Deukalion osiadł w porcie Cynus leżącym kilka mil dalej[10]. Być może to już po potopie osiedlił się we Ftyi w Tesalii, pomiędzy Penejosem i Asoposem. Rządził nią potem syn Deukaliona Hellen[14]. Deukaliona i Pyrrę uznawano też za założycieli sanktuarium Zeusa w Dodonie. Wedle wersji ateńskiej syn Prometeusza miał założyć w Atenach sanktuarium deszczowego Zeusa. Miał on następnie pozostać w mieście i tam też ostał się jego grób. Podejrzewanie się go również o założenie ośrodka w Olimpii. Lukian posuwa się również do stwierdzenia, jakoby Deukalion założył leżące nad Eufratem Hierapolis. Czczącą w tamtych rejonach Astarte identyfikowano z grecką Herą[10].
Zeus przyglądał się temu wszystkiemu z okien swego pałacu. Ujrzał rasę nie lepszą od poprzedniej[2], a nawet bardziej nieokrzesaną[3]. W dodatku ocaleni dawni mieszkańcy Parnasosu kontynuowali niechlubną tradycję, ze składaniem dzieci w ofierze Zeusowi włącznie[8]. Jednakże w przypadającym po potopie czasie nastał wiek herosów, półbogów, szlachetnych, o pięknym charakterze, dzięki którym ten czas miał różnić się na plus od poprzedniego[4]. Nigdy już więcej Zeus nie spróbował zniszczyć jej potopem[2]. Jednak po czasie herosów nastąpił wiek żelazny, odpowiadający czasom historycznym, związanym z ciągłym obniżaniem się poziomu moralności ludzkiej, poprzedzającej upadek, zemstę bogów i ostateczną zagładę ludzkości[4].
Wedle dawniejszej wersji mitu ludzi wskrzesza Temida bez pozwolenia Zeusa[8].
Grobowiec Pyrry jeszcze na początku naszej ery leżał w Cynus, gdzie odwiedzali go podróżni. Szczątki jej męża spoczęły natomiast w Atenach[10].
Potomkowie Deukaliona [edytuj]
Potomkowie ocalałych z potopu uchodzą wedle mitologii greckiej za przodków ludności greckiej[3].
Deukalion i Pyrra doczekali się syna imieniem Hellen, który poślubił Orseis[3]. Najstarszy z potomków ocalałej pary[8], został władcą Ftyi. Mitologia uznaje go za praojca wszystkich Greków[14]. Stanowi on również ich eponim[14]. Graves próbuje również znaleźć w jego imieniu wskazówkę co do pełnionej funkcji zastępcy kapłanki księżyca, nazywanej Helle, Heleną bądź Selene. Podaje on za Pauzaniaszem, że pierwsze plemię używające w stosunku do siebie miana Helenów przywędrowało z tereów Tesalii, gdzie czczono Helle[8]. Nimfa Orseis urodziła mu trzech synów: Dorosa (przodka ludności doryckiej), Ksutosa i Eola (protoplastę Eolów). Ksutos miał z kolei dwóch synów: Achajosa (przodka Achajów) i Iona (protoplastę ludności iońskiej)[15].
Natomiast król Lykaon, pośredni sprawca potopu, uchodził za syna Pelasgosa[16], protoplasty Pelazgów, pierwszych wedle mieszkańców ziem greckich[17]. Miał on wprowadzić cywilizację w Arkadii[8].
Rodzeństwem Hellena byli wedle Grimala Amfiktion i Protogenea[14], wedle Gravesa zaś Oresteusz z Lokrydy ozolijskiej(także samo imię nosił również jeden z synów Likaona). Przymiotnik ozolijski bierze swój źródłsłów prawdopodobnie od ozoi, czyli winnych pędów. Amfiktion uchodzi w mitologii greckiej za pierwszego człowieka, który zmieszał wino z wodą. Jego imię to męska forma Amfiktionis, bogini, którejk poświęcono Ligę Amfiktiońską, na spotkaniach której spozywano mieszane z wodą wino, a konferencje przypadały na winobranie w Antelach w okolicy Termopil[8]. Poza tym Deukalion nazywany jest bratem Ariadny, uchodzącej za matkę plemion czczących winorośl. Także imię Deukalion można interpretować jako "żeglarz nowego wina", doszukując się w tym wyrazie słów deukos oraz halieus. Imię małżonki Deukaliona, Pyrry, tłumaczy się jako "ogniście czerwona". Epitet ten określa również wino. Z kolei najstarszy grecki mit o winie podaje, że winną latorośl powiła białego umaszczenia suka, bogini Hekate, a zdarzyć się to miało za panowania deukalionowego syna Oresteusza. Głównym bogiem wina pozostaje jednak w mitologii greckiej Dionizos. Wino występuje również w opowieści biblijnej, której bohaterem jest Noe. Również Parpapisztim w noworocznej uroczystości babilońskiej nalewa wina[8].
Córka Deukaliona miała na imię Melanto. Odbyła ona stosunek miłosny z Posejdonem, czego owocem był Delfos. Herosa tego uważa się za eponima Delf[18].
Potomków Deukaliona wedle Grimala prezentuje nastepujące drzewo[19][20][21][22]
W sztuce [edytuj]
Motyw potopu należy do często spotykanych w literaturze greckiej czy rzymskiej. Nie znane są jednak przedstawienia tego kataklizmu, Deukaliona i Pyrry w sztuce greckiej[4].
W biologii [edytuj]
Nazwę rodzajową Deucalion nadano w 1982 krasnorostom. Rodzaj ten obejmuje gatunek Deucalion levringii[23].
Przypisy
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 73. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 Jan Parandowski: Mitologia. Warszawa: czytelnik, 1979, s. 49-50. ISBN 83-07-00233-8.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 78-79, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1983, s. 19-23, seria: Mitologie Świata. ISBN 83-221-0111-2.
- ↑ 5,0 5,1 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 390. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 73. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ 7,0 7,1 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 303-304. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 8,19 8,20 8,21 8,22 8,23 8,24 8,25 Robert Graves: Mity greckie. Kraków: vis-à-vis/Etiuda, 2011, s. 120-124, seria: Meandry kultury. ISBN 978-83-61516-23-1.
- ↑ 9,0 9,1 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 308. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 10,9 [[James George Frazer|James George Frazer]]: Folklore in the Old Testament Studies in Comparative Religion Legend and Law. Kessinger Publishing, 2003, s. 67-71. [dostęp 2013-02-14].
- ↑ 11,0 11,1 Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 270, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.
- ↑ Zenon Kosidowski: Opowieści biblijne''. Warszawa: Iskry, 1983, s. 147.
- ↑ Robert Graves: Mity greckie. Kraków: vis-à-vis/Etiuda, 2011, s. 92, seria: Meandry kultury. ISBN 978-83-61516-23-1.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 126. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 134, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.
- ↑ Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 195-196, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.
- ↑ Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 251, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.
- ↑ Joël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Książnica, 2006, s. 206, seria: Słowniki Encyklopedyczne Książnicy. ISBN 978-83-7132-841-1.
- ↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 369. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 377. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 386. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo we Wrocławiu, 2008, s. 388. ISBN 978-83-04-04673-3.
- ↑ John M. Huisman & Gerald T. Kraft. Deucalion Gen. Nov. and Anisoschizus Gen. Nov. (Ceramiaceae, Ceramiales), Two New Propagule-forming Red Algae from Southern Australia. „Journal of Phycology”. 18, s. 177–192, 1982-06. doi:10.1111/j.1529-8817.1982.tb03171.x (ang.).
