Dynastia Zhou

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Historia Chin
Historia Chin
Prehistoria i starożytność
Neolit w Chinach
ok. 8000–2000 p.n.e.
Trzech Dostojnych i Pięciu Cesarzy
wg tradycji 2850−2205 p.n.e.
Dynastia Xia 2100–1600 p.n.e.
Dynastia Shang 1600–1046 p.n.e.
Dynastia Zhou 1045–256 p.n.e.
    Okres Wiosen i Jesieni
    Okres Walczących Królestw
Cesarstwo
Dynastia Qin 221 p.n.e.–206 p.n.e.
Dynastia Han 206 p.n.e.–220 n.e.
  (Dynastia Xin 9–23)
Epoka Trzech Królestw 220–280
  WeiShuWu
Dynastia Jin 265–420
Szesnaście Królestw 304–439
Dynastie Południowe i Północne 420–589
Dynastia Sui 581–618
Dynastia Tang 618–907
  (Dynastia Zhou 690–705)
Pięć Dynastii i Dziesięć Królestw
907–960
Dynastia Liao
907–1125
Dynastia Song
960–1279
Xixia 1038–1227
Jin 1115–1234
Dynastia Yuan 1271–1368
Dynastia Ming 1368–1644
Dynastia Qing 1644–1911
Współczesność
Republika Chińska 1912–1949
Chińska Republika Ludowa od 1949
Republika Chińska (Tajwan) od 1949

Dynastia Zhou (chiń.: 周朝; pinyin: Zhōu Cháo; pol.: czou) – dynastia rządząca Chinami w latach od ok. 1045 do 256 r. p.n.e., po okresie Shang, a przed powstaniem cesarstwa Qin. Była to najdłużej panująca dynastia w historii Chin, aczkolwiek realną władzę sprawowała tylko w pierwszym okresie tzw. Zachodniej Dynastii Zhou, tj. do 770 r. p.n.e. W drugim okresie, tzw. Wschodniej dynastii Zhou, jej rządy cechowała rosnąca rola feudałów, którzy w Okresie Wiosen i Jesieni doprowadzili do rozbicia dzielnicowego na ponad 100 małych państewek. W końcowych latach panowania Zhou nasiliły się tendencje unifikacyjne, które doprowadziły do zjednoczenia Chin na drodze podboju przez państwo Qin.

Okres Zhou ma fundamentalne znaczenie dla chińskiej cywilizacji. To wtedy zaczęto wytapiać żelazo[1], a technika wytopu brązu osięgnęła niespotykane w ówczesnym świecie wyżyny. Pismo przeszło ewolucję od początkowych tzw. napisów na kościach wróżebnych do bliższych współczesnym znakom tzw. napisów na brązach.

Poczynając od VI w. p.n.e., epokę cechował bezprecedensowy rozkwit filozofii, nazywany okresem Stu Szkół, który położył podwaliny pod główne kierunki - konfucjanizm, taoizm i legizm, a także pod pomniejsze i zapomniane później kierunki, jak np. szkoła nazw czy moizm[2].

Panowanie dynastii Zhou dzieli się na okresy:

  • Zachodnia Dynastia Zhou (ok. 1100-771 p.n.e.) – okres względnej stabilności politycznej;
  • Wschodnia Dynastia Zhou (770-256 p.n.e.) – słabnąca rola władców i rosnąca rola panów feudalnych;

Historia[edytuj | edytuj kod]

Cywilizacja chińska w okresie rządów Zachodniej Dynastii Zhou

Według tradycji Dynastia Zhou wywodziła się od Żółtego Cesarza, a także od Qi, który był synem dziewicy i Niebios, i za panowania Shuna zasłużył się jako minister rolnictwa i Książę Zbiorów[3].

W chińskich i zagranicznych źródłach różnie datuje się początek dynastii Zhou. Najstarsze daty, 1100 lub 1099 r. p.n.e., wskazują na narodziny założyciela dynastii Zhou, króla Wena (周文王). Rządził on wasalnym krajem Zhou nad rzeką Wei, w zachodniej części państwa Shangów i nosił tytuł Naczelnika Zachodu[4]. Urósł jednak w siłę i popadł w konflikt ze swoim suwerenem, który go więził. Konfliktu tego nie rozwiązała śmierć Wena w 1050 roku p.n.e., a data wstąpienia na tron jego syna, króla Wu, również bywa przyjmowana jako początek dynastii Zhou.

W 1045 r. p.n.e. w bitwie pod Muye król Wu pokonał armię Shangów, a ostatni władca tej dynastii Di Xin zginął w podpalonym przez siebie pałacu. Dlatego rok 1045, kiedy to władza Zhou objęła ziemie będące kolebką chińskiej cywilizacji, również jest uważany za początek dynastii. Tradycyjna chińska historiografia datuje jednak to wydarzenie na 1022 r. p.n.e i to jest kolejna data uważana otwierającą nowy okres.

Zachodnia Dynastia Zhou (ok. 1100-771 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Po zdobyciu władzy, królowie nowej dynastii dokonali podziału lennego, zachowując dla siebie państwo Zhou, obejmujące tereny nad rzeką Wei oraz skrawek nad środkowym biegiem Rzeki Żółtej. Okres ten cechował się ekspansją terytorialną cywilizacji chińskiej oraz rozwojem technicznym i kulturalnym.

Wschodnia Dynastia Zhou (770-256 p.n.e.)[edytuj | edytuj kod]

Zasięg Wschodniej Dynastii Zhou

W 770 roku pod naciskiem barbarzyńskich plemion z Zachodu, władcy Zhou musieli przenieść swą stolicę na wschód, do Luoyangu. Centralne położenie uniemożliwiło im jednak rozwój swej dziedziny, podczas gdy kraje na Zachodzie, choć musiały stawiać czoła barbarzyńcom, mogły poszerzać swój zasięg terytorialny. Władcy Zhou stawali się coraz bardziej zależni od swoich wasali, aż w końcu stali się figurantami bez politycznego znaczenia[5]. Ostatni z władców, Nanwang został zdetronizowany przez króla Qin, Zhaoxianga, a datę jego śmierci w roku 256 p.n.e., przyjmuje się za koniec dynastii.

W czasach tych, obejmujących tzw. Epokę Wiosen i Jesieni oraz Epokę Walczących Królestw, trwały nieustanne waśnie i wojny domowe. Mimo to nadal rozwijały się gospodarka rolna oraz miasta, jako ośrodki władzy administracyjnej, handlu i rzemiosła. Około 600 p.n.e. zostało w Chinach wprowadzone do użytku żelazo, którego zastosowanie do wyrobu narzędzi rolniczych pozwoliło na dalsze rozwinięcie produkcji żywności.

Państwa wasalne wybiły się na niezależność i zaczęły toczyć wojny o supremację. Ostatecznie latach 230 - 221 p.n.e. władca państwa Qin podbił wszystkie państwa chińskie i zjednoczył po raz pierwszy kraj w jednolity organizm państwowy, mianując się Pierwszym Cesarzem dynastii Qin.

Rozwój filozofii[edytuj | edytuj kod]

Chaos panujący w ówczesnych Chinach doprowadził do tego, że jednym z głównych problemów, na których koncentrowała się ówczesnach chińśka filozofia były sprawiedliwie i skuteczne rządy. Na gruncie sprzeciwu wobec nietolerancyjnych stosunków społecznych, często cechujących się przemocą i okrucieństwem, na początku V wiek p.n.e. powstała nauka filozoficzna, zwana od imienia twórcy, konfucjanizmem, która głosiła humanitaryzm, poszanowanie tradycji i hierarchii w społeczeństwie, sprawiedliwość społeczną, idee zjednoczenia państwa. Głosiła też, że człowiek jest z natury dobry i że społeczeństwo powinno być rządzone przez mędrców.

Przez prawie trzy stulecia konfucjanizm nie zyskał jednakże szerszego uznania, a nawet był okresowo ostro potępiany (palenie ksiąg konfucjańskich w czasie dynastii Qin). Dopiero za dynastii Han, to jest od 206 p.n.e. stał się on doktryną filozoficzną i religią państwową Chin feudalnych, a do dziś stanowi ważny element chińskiej kultury duchowej.

Ważniejsze wynalazki i odkrycia[edytuj | edytuj kod]

Okres Wschodniej Dynastii Zhou, w którym prowadzono intensywne działania wojnenne, przyczynił się do powstania wielu wynalazków, nie tylko militarnych, z których część - jak np. kusza czy chomąto - dotarła do Europy dopiero wiele wieków później.

  • W VI w. p.n.e. wynaleziono żelazny pług oraz uprawę szeregową (W Europie stosowana dopiero od XVIII w. ne.); odlewano dzwony strojone;
  • Między VI a V w. p.n.e. zaczęto konstruować pierwsze latawce; wynalazek dotarł do Europy w XVI wieku.
  • W V w. p.n.e. prowadzono tzw. poszukiwania geobotaniczne, tj. wykorzystanie roślin do wykrywania złóż minerałów;
  • W IV w. p.n.e. wytapiano żeliwo; stosowano miech tłokowy obustronnego działania, który przyspieszył rozwój metalurgii; używano ropy naftowej i gazu ziemnego w charakterze paliwa (do surowców dowiercano się kiedy szukano solanek); budowano już pierwsze kompasy; w dziele Mocjusza zostaje sformułowana pierwsza zasada dynamiki newtonowskiej: Zatrzymanie ruchu jest spowodowane przeciwną siłą [...] Jeśli nie ma przeciwnej siły [...] ruch nigdy nie zostanie zatrzymany. Jest to tak pewne, jak to, że wół nie jest koniem; stosowano już trujące gazy bojowe; pojawiła się kusza;
  • W IV-III w. p.n.e. wynaleziono uprząż szorową, dużo efektywniejszą niż stosowana wówczas na Zachodzie uprząż podgardlnikowo-popręgowa; uprząż szorowa przyczyniła się do wynalezienia w Chinach chomąta

a w III w. p.n.e. budowano przyrządy tarczowe i wskazówkowe, m.in. kompas geomantyczny i tworzono pierwsze mapy plastyczne

Królowie Dynastii Zhou[edytuj | edytuj kod]

Imię prywatne Imię pośmiertne Lata panowania1
Ji Fa
姬發
Wuwang
武王
1046 p.n.e.-1043 p.n.e.1
Ji Song
姬誦
Chengwang
成王
1042 p.n.e.-1021 p.n.e.1
Ji Zhao
姬釗
Kangwang
康王
1020 p.n.e.-996 p.n.e.1
Ji Xia
姬瑕
Zhaowang
昭王
995 p.n.e.-977 p.n.e.1
Ji Man
姬滿
Muwang
穆王
976 p.n.e.-922 p.n.e.1
Ji Yihu
姬繄扈
Gongwang
共王
922 p.n.e.-900 p.n.e.1
Ji Jian
姬囏
Yiwang
懿王
899 p.n.e.-892 p.n.e.1
Ji Pifang
姬辟方
Xiaowang
孝王
891 p.n.e.-886 p.n.e.1
Ji Xie
姬燮
Yiwang
夷王
885 p.n.e.-878 p.n.e.1
Ji Hu
姬胡
Liwang
厲王
877 p.n.e.-841 p.n.e.1
  Gonghe (regent)
共和
841 p.n.e.-828 p.n.e.
Ji Jing
姬靜
Xuanwang
宣王
827 p.n.e.-782 p.n.e.
Ji Gongsheng
姬宮湦
Youwang
幽王
781 p.n.e.-771 p.n.e.
Ji Yijiu
姬宜臼
Pingwang
平王
770 p.n.e.-720 p.n.e.
Ji Lin
姬林
Huanwang
桓王
719 p.n.e.-697 p.n.e.
Ji Tuo
姬佗
Zhuangwang
莊王
696 p.n.e.-682 p.n.e.
Ji Huqi
姬胡齊
Xiwang
釐王
681 p.n.e.-677 p.n.e.
Ji Lang
姬閬
Huiwang
惠王
676 p.n.e.-652 p.n.e.
Ji Zheng
姬鄭
Xiangwang
襄王
651 p.n.e.-619 p.n.e.
Ji Renchen
姬壬臣
Qingwang
頃王
618 p.n.e.-613 p.n.e.
Ji Ban
姬班
Kuangwang
匡王
612 p.n.e.-607 p.n.e.
Ji Yu
姬瑜
Dingwang
定王
606 p.n.e.-586 p.n.e.
Ji Yi
姬夷
Jianwang
簡王
585 p.n.e.-572 p.n.e.
Ji Xiexin
姬泄心
Lingwang
靈王
571 p.n.e.-545 p.n.e.
Ji Gui
姬貴
Jingwang
景王
544 p.n.e.-521 p.n.e.
Ji Meng
姬猛
Daowang
悼王
520 p.n.e.
Ji Gai
姬丐
Jingwang
敬王
519 p.n.e.-476 p.n.e.
Ji Ren
姬仁
Yuanwang
元王
475 p.n.e.-469 p.n.e.
Ji Jie
姬介
Zhendingwang
貞定王
468 p.n.e.-442 p.n.e.
Ji Quji
姬去疾
Aiwang
哀王
441 p.n.e.
Ji Shu
姬叔
Siwang
思王
441 p.n.e.
Ji Wei
姬嵬
Kaowang
考王
440 p.n.e.-426 p.n.e.
Ji Wu
姬午
Weiliewang
威烈王
425 p.n.e.-402 p.n.e.
Ji Jiao
姬驕
Anwang
安王
401 p.n.e.-376 p.n.e.
Ji Xi
姬喜
Liewang
烈王
375 p.n.e.-369 p.n.e.
Ji Bian
姬扁
Xianwang
顯王
368 p.n.e.-321 p.n.e.
Ji Ding
姬定
Shenjingwang
慎靚王
320 p.n.e.-315 p.n.e.
Ji Yan
姬延
Nanwang
赧王
314 p.n.e.-256 p.n.e.
1 Pierwszą powszechnie akceptowaną datą w historii Chin jest rok 841 p.n.e..

Przypisy

  1. Suzanne M. M. Young, A. Mark Pollard, Paul Budd, Robert A. Ixer, The earliest use of iron in China, w: Metals in Antiquity, BAR international series, 792, Oxford: Archaeopress, 1999; str. 1–9
  2. Schirokauer & Brown 2006. "A Brief history of Chinese civilization: second edition". Wadsworth, Thomson Learning, str. 25–47.
  3. Granet, 1973, s. 32
  4. Granet, op. cit.
  5. M. Künstler, Pierwsze wieki cesarstwa chińskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa, 1972; str. 28

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. Granet, Cywilizacja chińska, PIW, Warszawa, 1973; str. 32-34
  • R. Temple, Geniusz Chin, Ars Polona, Warszawa, 1994; str. 110-115