Iwan Franko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Iwan Franko
Ivan Franko (1898).png
Iwan Franko 1898
Imiona i nazwisko Iwan Franko
Data i miejsce urodzenia 27 sierpnia 1856
Nahujowice
Data i miejsce śmierci 28 maja 1916
Lwów
Dziedzina sztuki literatura
Ważne dzieła Zachar Berkut
Grób Iwana Franki na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Pomnik dłuta S. Litwinenki

Iwan Jakowycz Franko, ukr. Іван Якович Франко [iβˈɑn ˈjɑkoβɪt͡ʃ frɑnkˈɔ] (ur. 27 sierpnia 1856 w Nahujowicach, zm. 28 maja 1916 we Lwowie) – ukraiński poeta i pisarz, slawista, tłumacz, działacz społeczny i polityczny; obok Tarasa Szewczenki uważany jest za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli ukraińskiej myśli politycznej i literatury.

Życie i działalność[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z rodziny chłopskiej. Jego ojciec Jakiw Franko był kowalem wiejskim, natomiast matka Maria Kulczycka pochodziła z zubożałej ruskiej szlachty. Uczył się w szkole powszechnej w sąsiedniej Jasienicy Solnej, następnie w gimnazjum w Drohobyczu, które ukończył w 1875, po czym rozpoczął studia na Uniwersytecie Lwowskim (filologia klasyczna, język i literatura ukraińska). Będąc na pierwszym roku studiów wydrukował na łamach studenckiego czasopisma Druh swoją pierwszą powieść Petrije i Doboszczukowie oraz wydał pierwszy tomik wierszy Ballady i opowiadania. W rok po przybyciu do Lwowa zaczął ogłaszać na łamach almanachu Dnistrianka cykl tzw. opowiadań borysławskich.

W 1877 roku został aresztowany i oskarżony o propagandę socjalistyczną. Powodem aresztowania były kontakty z Erazmem Kobylańskim (Michałem Koturnickim), delegowanym przez koło studentów polskich w Petersburgu za granicę dla zorganizowania nielegalnego przerzutu literatury socjalistycznej ze Szwajcarii do Rosji. Na ławie oskarżonych, oprócz Kobylańskiego i Franki zasiedli: Edmund Brzeziński, Bolesław Limanowski oraz Ukraińcy: Mychajło Pawłyk i Ostap Terlecki. Był to pierwszy wielki proces socjalistyczny w Galicji. Po wypuszczeniu z więzienia nawiązał bliskie kontakty z socjalistami polskimi i stał się głośnym popularyzatorem marksizmu. Tłumaczył na język ukraiński fragmenty Kapitału Marksa i Anty-Dühringa Engelsa. Współredagował miesięcznik literacko-naukowy Hromadśkyj Druh, wszedł do lwowskiego Komitetu Socjalistycznego i redakcji polskiego organu robotniczego we Lwowie Praca. W Komitecie tym współpracował z Bolesławem Czerwieńskim, Bolesławem Limanowskim, Antonim Mańkowskim i ukraińskim działaczem społecznym Mychajłą Pawłykiem. Dziełem Komitetu było przygotowanie w 1881 programu socjalistów galicyjskich, który propagował solidarność proletariatu galicyjskiego z klasą robotniczą innych krajów oraz głosił ideę walki o poprawę bytu mas pracujących kraju. W 1880 roku został ponownie skazany na trzymiesięczne uwięzienie w Kołomyi.

Jako stały współpracownik wszedł do redakcji polskiego dziennika Kurier Lwowski w 1887 roku(pracował tam dziesięć lat). Redakcją pisma kierowali Henryk Rewakowicz i Bolesław Wysłouch, uczestnik powstania styczniowego, organizator ruchu ludowego w Galicji. Franko zaprzyjaźnił się z nimi i brał czynny udział w życiu społeczno-politycznym polskich środowisk Galicji, zwłaszcza w organizowaniu ruchu socjalistycznego i ludowego. Na łamach Kuriera Lwowskiego opublikował setki artykułów na tematy społeczne, polityczne, gospodarcze, kulturalne i literackie. Swoje prace naukowe drukował nie tylko w prasie ukraińskiej i polskiej, ale także niemieckiej, czeskiej, węgierskiej, rosyjskiej i innych.

Tuż przed wyborami do sejmu galicyjskiego został aresztowany po raz trzeci. W 1890 roku wraz z Mychajłem Pawłykiem założył Rusko-Ukraińską Partię Radykalną, pierwsze w Galicji ukraińskie ugrupowanie polityczne o ideologii socjalistycznej.W 1890 wyjechał do Czerniowiec, a później do Wiednia na studia, uwieńczone w 1893 uzyskaniem stopnia doktora filozofii. Po powrocie do Lwowa rozpoczął starania o uzyskanie docentury w tamtejszym uniwersytecie. Mimo chlubnie przeprowadzonej habilitacji stanowiska tego nie otrzymał na skutek oporu reakcyjnych kół własnego społeczeństwa oraz administracji galicyjskiej. Współredagował organy prasowe partii radykalnej – Narod,Chliborob, występował na wiecach organizowanych przez radykałów, pisywał do prasy politycznej krajowej i wiedeńskiej. W latach 1895, 1897 i 1898 kandydował do sejmu krajowego Galicji, jednak bez powodzenia. Od 1894 ściśle współpracował na niwie Naukowego Towarzystwa im. Szewczenki z przybyłym do Lwowa Mychajłem Hruszewskim. Towarzystwo to stało się w przededniu I wojny światowej ukraińską akademią nauk.

Działalność polityczna Franki, zarówno na gruncie ukraińskim, jak polskim, ściągała na niego czasami nienawiść i szykany ze strony obu narodowości. Skutkowało to głównie atakami słownymi na poetę. Krąg jego ideowych wrogów poszerzał się coraz bardziej, z czasem ogarnął również koła liberalne. Do znacznego zaostrzenia w stosunkach polsko-ukraińskich doszło po ogłoszeniu drukiem przez Iwana Frankę w 1897 w czasopiśmie wiedeńskim "Die Zeit" artykułu zatytułowanego Poeta zdrady (Ein Dichter des Verrates), w którym Franko zarzucał Adamowi Mickiewiczowi kult walenrodyzmu. Wystąpienie to okazało się jedną z najbardziej przykrych i najdotkliwszych w skutkach pomyłek pisarza, tym bardziej, że zarzuty podnoszone przez niego na polskiego poetę były tym dziwniejsze, że przecież Franko był znakomitym znawcą literatury polskiej. Po ukazaniu się tego artykułu w Die Zeit zamknęły się przed nim podwoje redakcji Kuriera Lwowskiego. Równocześnie wywołało to falę krytyki i oburzenia zarówno ze strony Polaków, jak i społeczeństwa ukraińskiego[1].

Nagonka ta spowodowała, że zamykał się coraz szczelniej w pracy naukowej i literackiej. Od 1898 redagował ukraińskie czasopismo Literaturno-naukowyj Wisnyk. Na jego łamach ogłaszał przekłady wierszy i poematów Mickiewicza. Entuzjastyczne wzmianki o wartościach moralnych polskiego poety zaczęły się ukazywać także w jego pracach historyczno-literackich. Dla współczesnych był to dowód, że artykuł w Die Zeit stanowił przykrą pomyłkę i że ukraiński pisarz żywił głęboki respekt dla polskiego wieszcza narodowego jako wyraziciela najszczytniejszych dążeń narodu polskiego.

Ostatnie lata życia spędził w przygnębieniu i ciężkiej chorobie. Mimo to nie zaprzestawał pracy. Gdy nie mógł już utrzymać pióra w ręku, dyktował synom swoje utwory literackie, artykuły publicystyczne i studia naukowe. Już w czasie I wojny światowej, niedługo przed śmiercią, podyktował wiersz Nie milcz wymierzony przeciw bezsensownej rzezi i szowinistycznym nastrojom. Zmarł we Lwowie, został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim.

Dorobek pisarski[edytuj | edytuj kod]

Iwan Franko napisał przeszło 5 tysięcy pozycji bibliograficznych. Należą do nich:

  • wiersze i poematy,
  • powieści i nowele,
  • dramaty,
  • przekłady z literatur obcych na język ukraiński i z literatury ukraińskiej i rosyjskiej na języki obce,
  • studia naukowe w języku ukraińskim, polskim, rosyjskim, niemieckim, czeskim, francuskim, angielskim i węgierskim,
  • wydania tekstów literatury staroruskiej i zbiory oryginalnej twórczości poetyckiej ludu ukraińskiego,
  • tysiące artykułów publicystycznych, obejmujących najszerszy zakres zagadnień społecznych, politycznych, ekonomicznych i ogólnokulturalnych.

Poważną część prac literackich, naukowych i publicystycznych napisał Franko i ogłosił po polsku.

Poezje[edytuj | edytuj kod]

Jego poezja odznacza się ogromnym bogactwem tematów oraz nieznaną dotychczas w literaturze ukraińskiej różnorodnością form.

  • 1887Ze szczytów i nizin jeden z najwybitniejszych zbiorków poetyckich, zawierający wiersze drukowane poprzednio w czasopismach Hromadśkyj Druh, Dzwin, Mołot, Świt; w 1893 uzupełnił ten zbiorek nowymi utworami o treści rewolucyjnej: Hymn, Kamieniarze i Dumy proletariusza
  • 1896 – zbiorek poetycki Przewiędle liście. Jest to głęboko osobista liryka, nie pozbawiona akcentów buntu
  • 1898 – tomik wierszy Mój szmaragd, utrzymany po części w stylu starych ruskich przypowieści i legend; w tomiku tym znowu zabrzmiały nuty rewolucyjne, wymierzone zwłaszcza przeciw ideologom ukraińskiego nacjonalizmu
  • 1905 – tomik wierszy Semper tiro, poświęcony liryce filozoficznej

Poematy[edytuj | edytuj kod]

  • 1887Pańskie żarty
  • 1902Iwan Wyszeński
  • 1905Mojżesz – poemat ukazujący biblijnego Mojżesza wyprowadzającego lud żydowski z krainy niewoli i przypłacającego życiem chwilę słabości i zwątpienia, odznacza się głębią, iście proroczym nastrojem i doskonałością formy

Opowiadania i powieści[edytuj | edytuj kod]

Znając życie robotników borysławskiego zagłębia naftowego, poświęcił im dwie powieści:

  • Boa constrictor
  • Borysław się śmieje.

oraz cykl opowiadań:

  • Nafciarz,
  • Przy pracy,
  • Połujka
  • Owczarz.

Napisał też powieść historyczną

  • Zachar Berkut

oraz dwie, napisane po polsku powieści, w których przedstawił życie drobnomieszczaństwa i inteligencji:

  • Lelum i Polelum (1888)
  • Dla ogniska domowego (1892)

Odrębne miejsce zajmuje w jego twórczości wielka powieść społeczna Filary społeczeństwa wymierzona przeciw ziemiaństwu i pseudodemokratom wciskającym się między lud i starającym się ubijać tam swoje interesy polityczne. Powieść tę oparł Franko na głośnym w jego czasach procesie tzw. kukizowskim, w którym na ławie oskarżonych zasiadła ziemiańsko-arystokratyczna rodzina, oskarżona o zabójstwo w celach rabunkowych greckokatolickiego proboszcza.

Dramaty[edytuj | edytuj kod]

W latach dziewięćdziesiątych zajął się Franko dramatem. Napisał wówczas sztukę Skradzione szczęście, jeden z najlepszych dramatów w literaturze ukraińskiej z życia zapadłej wsi huculskiej z jej nędzą, ciemnotą i tragicznymi powikłaniami.

Literatura dla dzieci[edytuj | edytuj kod]

Franko był też najwybitniejszym w swoim czasie przedstawicielem ukraińskiej literatury dla dzieci i młodzieży. Napisał dla nich kilka nowel (najczęściej opartych na przeżyciach z własnego dzieciństwa), wierszy, poematów o dużej wartości artystycznej i wychowawczej.

Kontakty z Polakami[edytuj | edytuj kod]

Od wczesnej młodości utrzymywał bliskie stosunki osobiste z przedstawicielami kultury polskiej. Korespondował z Elizą Orzeszkową, przez szereg lat przyjaźnił się z Janem Kasprowiczem, kilkakrotnie wypowiadał się w druku o Henryku Sienkiewiczu. Po raz pierwszy w krytyce literackiej potraktował w sposób właściwy problem chłopski w twórczości Marii Konopnickiej i Bolesława Prusa. Zajmował się też problemami polskiego pozytywizmu. Jedną z najciekawszych prac Franki na temat współczesnej literatury polskiej była jego recenzja Placówki Prusa. Z punktu widzenia tematyki chłopskiej oceniał również poezję Kasprowicza. Jako historyk literatury poświęcił wiele uwagi polskiej poezji średniowiecznej, literaturze XVI i XVII wieków, twórczości Seweryna Goszczyńskiego, Józefa Bohdana Zaleskiego, Mickiewicza, Słowackiego i Krasińskiego.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Czesław Partacz Od Badeniego do Potockiego, Toruń 1997, s. 67

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieła
  • Franko I. Utwory wybrane. Т. 1-3. − Warszawa, «Czytelnik», 1955.
Opracowania