Język albański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gjuha shqipe
Obszar Albania, Kosowo, Macedonia, Czarnogóra, Włochy, Grecja, Serbia i inne
Liczba mówiących 6,2 mln
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
  • Język albański
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Albania, Kosowo
Regulowany przez Brak oficjalnej regulacji
Kody języka
ISO 639-1 sq
ISO 639-2 alb/sqi
ISO 639-3 sqi
SIL ALS/ALN/AAE/AAT
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku albańskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka albańskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-albański online
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy współczesnego języka, używanego w Albanii. Zobacz też: język albański (Kaukaz).
Mapa dialektów albańskich

Język albański (alb. Gjuha shqipe) – język indoeuropejski z grupy satem, którym posługuje się ok. 6,2 mln Albańczyków zamieszkujących Albanię (3,6 mln), Kosowo (1,7 mln), Macedonię (450 tys.), a także Włochy (Arboresze) i Grecję (Arwanici). W Albanii, Kosowie i Macedonii posiada on status języka urzędowego.

Istnieją dwie odmiany terytorialne języka, istotnie odmienne fonologicznie, gramatycznie i leksykalnie: dialekt gegijski (alb. gegë) na północy Albanii, w Kosowie i Macedonii (znacznie się różniące) oraz toskijski (alb. toskë) na południu Albanii, we Włoszech i Grecji. Granicę między nimi tworzy rzeka Shkumbin oraz 41° równoleżnik; jest to również granica kulturowa. Norma literacka języka, nauczana w szkołach w Albanii, jest oparta głównie na dialekcie toskijskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki języka sięgają VII-VIII w. n.e. Jest on prawdopodobnie spokrewniony z językami iliryjskim i mesapijskim, które występowały również nad Adriatykiem lub z trako-dackimi. Tę drugą możliwość potwierdzają między innymi pewne podobieństwa z językiem rumuńskim (około 50 słów[1]), który wg jednej z hipotez ukształtował się na trako-dackim substracie językowym, a także liczne podobieństwa pomiędzy słownictwem albańskim i trako-dackim[potrzebne źródło].

Najstarszy zapis w tym języku to formuła chrztu, zapisana przez biskupa Pala Engjëlliego w 1462 roku.

Współczesny język literacki istnieje od XIX w. Od 1908 do zapisu używa się alfabetu łacińskiego, wcześniej używano alfabetu greckiego, cyrylicy i pisma arabskiego.

Wymowa[edytuj | edytuj kod]

Alfabet języka albańskiego zawiera 36 znaków: a, b, c, ç, d, dh, e, ë, f, g, gj, h, i, j, k, l, ll, m, n, nj, o, p, q, r, rr, s, sh, t, th, u, v, x, xh, y, z, zh.

Litera IPA Opis Przykład
c [ʦ] jak c w car cigarja (papieros)
ç [ʧ] jak cz w czeski çasti (chwila)
dh [ð] jak th w ang. this dźwięczne dhoma (pokój)
ë [œ]/[ə] akcentowane: jak ö w niem. möchte; nieakcentowane: (ə) (szwa),
w wygłosie (na końcu słowa) często ledwo słyszalne
hëna (księżyc)
gj [ɟ] podobne jak dj w Nadia bądź krótkie gjithë (wszystko)
ll [ɫ] jak ł sceniczne (kresowe) w łatwo fillimi (początek)
nj [ɲ] jak ń w sanie njoh (znać)
q [c] palatalne (zmiękczone) t lub słabe cz (trochę słabsze niż ç)
podobnie jak t w pl. sympatia
wymowa alternatywna: ć lub kj, tylnojęzykowe (przede wszystkim w Macedonii)
qeni (pies)
r [ɾ] słabe r wymówione końcówką języka tre (trzy)
rr [r] wibrujące r wymówione zaokrągloną końcówką języka jak w barrakuda rruga (ulica)
sh [ʃ] jak sz shkolla (szkoła)
th [θ] jak th bezdźwięczne w ang. think thika (nóż)
x [ʣ] dz, lexoj (czytać)
xh [ʤ] jak w pl. dżungla xhaba (tani)
y [y] jak ü jak w niem. grün pylli (las)
zh [ʒ] ż, jak żurnal zhurmi (hałas)

Przypisy

  1. Alexandru Cihac Słownik Etymologiczny z połowy XIX wieku; dla zwolenników trako-dackiego pochodzenia języka rumuńskiego podobieństwo z j. albańskim jest koronnym argumentem, nikt nie udowodnił, że te 50 słów ma tracko-dackie pochodzenie

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jeziorski Marek, Wiśniewski Jerzy, Słownik minimum albańsko‑polski i polsko‑albański, Warszawa 1992.
  • Mindak Jolanta, Sawicka Irena, Zarys gramatyki języka albańskiego, Warszawa 1993.
  • Saneja Mazllum, Wójcik Alina, Mini rozmówki albańskie, Warszawa 1992.
  • Sawicka Irena, Charakterystyka fonetyki albańskiej; [w:] Albanistyka polska, red. I. Sawicka, Toruń 2007, s.183-195.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]