Czarnogóra

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „Montenegro”. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy oraz szczyt Czarnogóra.
Crna Gora
Црна Гора

Czarnogóra
Flaga Czarnogóry
Godło Czarnogóry
Flaga Czarnogóry Godło Czarnogóry
Hymn: Ој свијетла мајска зоро
Oj, svijetla majska zoro

(O, jasny majowy poranku)
Położenie Czarnogóry
Konstytucja Konstytucja Czarnogóry
22 października 2007
Język urzędowy czarnogórski
Stolica Podgorica
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Filip Vujanović
Szef rządu premier Milo Đukanović
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
156. na świecie
13 812 km²
1,5%
Liczba ludności (2011)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

620 029[1]
44,89 osób/km²
Czarnogórcy: 45,0%[1]
Serbowie: 28,7%[1]
Boszniacy: 8,6%[1]
Albańczycy: 4,9%[1]
Muzułmanie: 3,3%[1]
nie podali: 4,9%
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

4,337 mld[2] USD
7026[2] USD
PKB (PPP) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

7,421 mld[2] USD
11 913[2] USD
Jednostka monetarna 1 euro = 100 centów (EUR, €)
Rozwiązanie federacji Serbii i Czarnogóry
3 czerwca 2006
Religia dominująca prawosławie
Strefa czasowa UTC +1
Kod ISO 3166 ME
Domena internetowa .me
Kod samochodowy MNE
Kod samolotowy YU
Kod telefoniczny +382
Mapa Czarnogóry
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg Czarnogóra w Wikipodróżach

Czarnogóra (czarnogórski Црна Гора/Crna Gora, do października 2007 r. – Republika Czarnogóry) – państwo w Europie Południowej powstałe po rozpadzie Serbii i Czarnogóry. Wcześniej republika związkowa Federacyjnej Republiki Jugosławii (1992-2003), i Serbii i Czarnogóry (2003-2006). Leży na wybrzeżu Morza Adriatyckiego i graniczy z Serbią, Kosowem, Chorwacją, Bośnią i Hercegowiną oraz Albanią.

W wyniku przeprowadzonego 21 maja 2006 referendum niepodległościowego zadeklarowano zerwanie dotychczas istniejącej federacji z Serbią (Serbia i Czarnogóra). Ostatecznie parlament kraju proklamował niepodległość 3 czerwca 2006. Zgodnie z umową związkową sukcesorem dotychczas istniejącego państwa Serbii i Czarnogóry została Serbia, natomiast Czarnogóra od nowa rozpoczęła procesy akcesyjne do organizacji międzynarodowych. 28 czerwca 2006 roku Czarnogóra została przyjęta do Organizacji Narodów Zjednoczonych jako 192. członek tej organizacji, a od 11 maja 2007 roku jest 47. państwem członkowskim Rady Europy[3]. Od grudnia 2009 jest kandydatem do NATO, a od 17 grudnia 2010 r. posiada status oficjalnego kandydata do Unii Europejskiej[4].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Termin Crna Gora ("Czarna Góra") był już używana jako określenie dużej części Czarnogóry w XV wieku[5]. W końcu XIV wieku odnosił się tylko do niewielkiego obszaru plemienia Paštrovići, ale ostatecznie był używany dla większego obszaru dynastii Crnojewiciów w Górnej Zecie[5].

Ten obszar był nazywany Starą Czarnogórą (Стара Црна Гора/Stara Crna Gora) w XIX wieku dla odróżnienia od nowo uzyskanych obszarów Brdy. Czarnogóra zwiększała potem swój rozmiar kilka razy do XX wieku w wyniku wojen z Otomanami, co doprowadziło do aneksji Starej Hercegowiny oraz części Metochii i południowego Sandżaku. Później granice zmieniły się nieznacznie, wyłączając Metochię i Zatokę Kotorską.

Nazwy kraju typu Montenegro w większości zachodnioeuropejskich języków pochodzą od włosko-weneckiej kalki monte negro (we współczesnym włoskim byłoby monte nero), która pochodzi prawdopodobnie z czasów hegemonii Wenecji na tym obszarze w średniowieczu. Inne języki, zwłaszcza pobliskie, używają bezpośredniego tłumaczenia wyrażenia "czarna góra".

Rząd i politycy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ustrój polityczny Czarnogóry.

Obecnie w skład rządu Czarnogóry (Vlada Crne Gore) wchodzą: premier, wicepremier oraz ministrowie. Premierem i szefem rządu Czarnogóry jest Milo Đukanović. Rządzące stronnictwo to tkwiąca korzeniami w dawnej partii komunistycznej Demokratyczna Partia Socjalistów Czarnogóry (Demokratska Partija Socialista Crna Gore), która pod koniec lat 90. zmieniła orientację z proserbskiej na niepodległościową. Największą siłą opozycyjną jest Ruch dla Zmian (Pokret za Promjene) – ugrupowanie liberalnej centroprawicy, powstałe po ogłoszeniu niepodległości w 2006 r. z przekształcenia istniejącej wcześniej proniepodległościowej, ale zarazem niechętnej postkomunistom organizacji skupiającej uczonych, ekonomistów, intelektualistów i polityków – Grupy dla Zmian (Grupa za Promjene). Istnieją także partie mniejszości narodowych – serbskiej, albańskiej i bośniackiej, ugrupowania wyrosłe ze sprzeciwiającego się czarnogórskiej niepodległości ruchu unionistycznego oraz marginalna dziś (dysponuje jednym mandatem w parlamencie) Liberalna Partia Czarnogóry (Liberalna Partija Crne Gore), będąca pozostałością po Liberalnym Związku Czarnogóry (Liberalni Savez Crne Gore) – antykomunistycznej, proniepodległościowej i sprzeciwiającej się wojnie bałkańskiej formacji założonej przez grupę dysydentów w 1990 r. i istniejącej do 2005 r.

Parlament[edytuj | edytuj kod]

Parlament Czarnogóry (Skupština Crne Gore) uchwala wszystkie ustawy, ratyfikuje umowy międzynarodowe, mianuje premiera, ministrów oraz sędziów wszystkich sądów, zatwierdza budżet i wykonuje wszystkie inne zadania ustalone przez konstytucję. Parlament może udzielić wotum nieufności rządowi większością głosów. Każdy poseł jest wybierany ponad 6 tysiącami głosów; od osiągnięcia tego wyniku zależy liczba posłów w parlamencie Czarnogóry (aktualnie zgromadzenie liczy 78 posłów, natomiast poprzednie liczyło 71). Obecnie przewodniczącym parlamentu jest Ranko Krivokapić.

Prezydent[edytuj | edytuj kod]

Prezydent Czarnogóry (Predsjednik Crne Gore) jest wybierany na okres pięciu lat w wyborach bezpośrednich, w głosowaniu tajnym. Prezydent:

  • reprezentuje Czarnogórę w kraju i zagranicą
  • ogłasza ustawy
  • ma prawo inicjatywy ustawodawczej
  • zwołuje wybory parlamentarne
  • przedstawia parlamentowi kandydata na premiera, a także kandydatów na prezesa i sędziów trybunału konstytucyjnego
  • proponuje termin referendum
  • ułaskawia więźniów
  • wypowiada wojnę.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Geografia Czarnogóry.

Długość granic lądowych Czarnogóry wynosi 614 km. Dalsze 293,5 km przypada na granicę morską (linia wybrzeża Morza Adriatyckiego). Czarnogóra graniczy z następującymi państwami:

Czarnogóra zajmuje:

  • pod względem powierzchni: 39. miejsce w Europie i 157. miejsce na świecie
  • pod względem ludności: 38. miejsce w Europie i 164. miejsce na świecie

Rozciągłość południkowa Czarnogóry wynosi 1° 42', to jest ok. 189 km. Powoduje to różnicę w długości trwania dnia między północną i południową częścią Czarnogóry. Latem na północy dzień jest dłuższy o ok. 10 min niż na południu, zimą – odwrotnie. Rozciągłość równoleżnikowa wynosi 1° 55', czyli ok. 155 km.

Czarnogóra leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego (jest to czas słoneczny południka 15°), czyli w tej samej strefie co Polska.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów Czarnogóry:

W Czarnogórze przeważającą część powierzchni zajmują tereny górzyste m.in.: Durmitor, Lovćen i Góry Północnoalbańskie (Prokletije). W tym ostatnim znajduje się najwyższy szczyt Zla Kolata o wysokości 2534 m n.p.m. Niewielkie skrawki terenów nizinnych są u wybrzeży i nad Jeziorem Szkoderskim. Najniższym punktem Czarnogóry jest wybrzeże Adriatyku (0 m n.p.m.).

Widok na starą Budvę od strony morza (Adriatyk)[6]

W tym nadmorskim państwie znajduje się kilka parków narodowych:

W centralnej części Czarnogóry występuje klimat podzwrotnikowy kontynentalny. Na wybrzeżach klimat śródziemnomorski, przez co rocznie notuje się tu 5300 mm opadów (najwięcej w Europie).

Ze względu na górzystość terenu grunty orne zajmują zaledwie 5% powierzchni.

Liczba mieszkańców w czarnogórskich miastach nie jest duża. Przykładem może być stolica Podgorica zamieszkiwana przez ok. 137 tys. mieszkańców. Wiele większych miejscowości takich jak Kotor czy Budva ma charakter głównie turystyczny.

Information icon.svg Osobny artykuł: Miasta Czarnogóry.

Hydrografia[edytuj | edytuj kod]

Rzeki[edytuj | edytuj kod]

Sieć rzeczna Czarnogóry należy do zlewisk dwóch mórz – Adriatyckiego i Czarnego. Główny dział wodny tworzą wysokie grzbiety Gór Dynarskich. Tara, Piva, Lim oraz ich dopływy spływają do Morza Czarnego. Do Adriatyku wody swe kierują Morača, Zeta (przez Jezioro Szkoderskie i rzekę Buna) oraz wiele krótkich i górskich rzek zasilanych przeważnie ze źródeł podziemnych. Najdłuższą przepływającą przez Czarnogórę rzeką jest Tara, która zmierza w kierunku północnozachodnim, niemal równolegle do brzegu morskiego oraz grzbietów Gór Dynarskich. Płynące głębokimi kanionami Tara i Piva łączą się, dając początek Drinie. Odmienny bieg mają Morača i Zeta, dwie główne rzeki czarnogórskiego zlewiska Adriatyku. Zeta wpadająca do Moračy, w przeciwieństwie do Tary i Pivy, spływa na południowy wschód. Dolina Moračy położona jest prostopadle do linii brzegowej Adriatyku. Wpadająca do Jeziora Szkoderskiego Morača ma w górnym biegu bardzo duży spadek. Miejscami na odcinku 1 km poziom wód obniża się aż o 19,7%. Do Adriatyku wpływa też wiele potoków, które są końcowymi odcinkami tzw. ponornic – rzek, które na znacznej długości płyną podziemnymi korytarzami.

Jeziora[edytuj | edytuj kod]

Największym zbiornikiem wodnym w Czarnogórze jest Jezioro Szkoderskie (Škadarsko jezero). Powstałe w wyniku procesów krasowych zajmuje dno wielkiego polja. Wiosną, gdy okalające je niziny ulegają zalewaniu, jezioro osiąga maksymalną powierzchnię 530 km². Jezioro to jest kryptodepresją, co oznacza, że jego dno znajduje się poniżej poziomu morza.

W Durmitorze, Bjelaśnicy i Górach Północnoalbańskich spotyka się liczne jeziora polodowcowe, z których największe, Plavsko jezero, ma powierzchnię 1,99 km². Próbując wykorzystać potencjał energetyczny górskich rzek, utworzono także kilka jezior zaporowych. Największe z nich, Pivsko jezero, ma powierzchnię 112 km².

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Czarnogóry.
Flaga Czarnogóry używana w bitwie na Vučji Do

Najstarszym znanym historykom ludem zamieszkującym tereny obecnej Czarnogóry było iliryjskie plemię Dokleatów, od których pochodzi rzymska nazwa Duklia, określająca obszar pomiędzy rzekami Zetą i Moracą oraz między Zatoką Kotorską a Jeziorem Szkoderskim. Po podziale cesarstwa rzymskiego dzisiejsza Czarnogóra znalazła się w strefie wpływów Bizancjum.

  • Ziemie Czarnogóry wchodziły w skład imperium rzymskiego; po podziale cesarstwa w 395 Czarnogóra znalazła się w jego wschodniej części (późniejsze Bizancjum). Zamieszkana była przez plemiona iliryjskie
  • w VI wieku w Czarnogórze osiedlili się Słowianie, kraj, zwany najpierw Duklja, potem Zeta pozostawał jednak w zależności od Bizancjum
  • od 1170 w składzie państwa serbskiego
  • w latach 1498–1499 Turcy Osmańscy podbili prawie całą Czarnogórę, z wyjątkiem trudno dostępnych, wysokogórskich terenów, gdzie powstało autonomiczne państewko pod władzą władyków, a później od XVII wieku prawosławnych, dziedzicznych biskupów z rodu Petrowić-Niegosz
  • za rządów Piotra I Petrowicia-Niegosza (1782–1830) Czarnogóra została uznana przez Turcję i powiększyła dwukrotnie swe terytorium
  • za rządów władyki Piotra II (1830–1851) nastąpił wielki rozwój kultury
  • w 1851 Daniel II Petrowić-Niegosz za zgodą Rosji i Austrii został świeckim księciem Czarnogóry i rozpoczął walkę o wolną i niepodległą Czarnogórę (rozważał ścisły związek z Serbią). Stolicą było miasteczko Cetynia.
  • 1852 Daniel Petrowić-Niegosz zaangażował się w nieudane powstanie w Hercegowinie, ale to go nie zniechęciło i przyłączył się do kolejnego (zwycięstwo w roku 1858 w bitwie w Grahov)
  • w 1855 powstała pierwsza konstytucja Czarnogóry
  • w 1860 po próbach ustalenia granic państwa i reformy jego praw Daniel II Petrowić-Niegosz został zamordowany przez członka opozycji
  • nowym władcą został Mikołaj I Petrowić-Niegosz
  • w wyniku pokoju w San Stefano w 1878 do księstwa Czarnogóry przyłączono część ziem Wielkiej Bułgarii
Montenegro1913.png
Information icon.svg Osobny artykuł: Rozpad Jugosławii.
  • w 1989 wystąpienia proniepodległościowe
  • w 1992 referendum niepodległościowe, 95,96% głosujących opowiedziało się za pozostaniem w związku z Serbią, z którą to Czarnogóra utworzyła wówczas nową Związkową Republikę Jugosławii
  • w 1999 z powodu hiperinflacji, która dotknęła jugosłowiańskiego dinara, władze Czarnogóry wprowadziły niemiecką markę jako drugą oficjalną walutę, w roku 2000 marka stała się jedyną oficjalną walutą na terytorium Czarnogóry
  • w 2002 marka niemiecka została zastąpiona przez euro
  • w 2003 Związkowa Republika Jugosławii przekształcona została w luźniejszy związek pod nazwą Serbia i Czarnogóra. Ustalono że po trzech latach każda z republik związkowych będzie miała prawo rozpisać referendum w sprawie niepodległości.
  • 21 maja 2006 odbyło się referendum niepodległościowe. Według Państwowej Komisji Wyborczej 55,5% głosujących opowiedziało się za niepodległością Czarnogóry. Liczba głosów za secesją spełniła tym samym podwyższone wymogi stawiane przez Unię Europejską, konieczne dla uznania niepodległości państwa (próg 55%).
  • 23 maja 2006 prezydent i premier Serbii uznali wynik referendum niepodległościowego. W kolejnych dniach akceptację deklaracji niepodległości zapowiedziały w specjalnych oświadczeniach Unia Europejska oraz m.in. Albania, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Macedonia, Rosja i Stany Zjednoczone.
  • 3 czerwca 2006 parlament kraju proklamował niepodległość
  • 28 czerwca 2006 Czarnogóra stała się 192. członkiem ONZ

Zobacz też: władcy Czarnogóry

Symbole[edytuj | edytuj kod]

Nowa, oficjalna flaga Czarnogóry została przyjęta 12 lipca 2004 roku przez czarnogórskich prawodawców. Nowa flaga powstała na kanwie osobistego sztandaru króla Czarnogóry Mikołaja I. Był on czerwony, miał złote obramowanie, złotą farbę na ramionach krzyża oraz inicjały „НI” napisane cyrylicą (odpowiadające „NI” w alfabecie łacińskim) reprezentujące króla Mikołaja (Nikolę) I. Te inicjały zostały pominięte na współczesnej fladze.

Świętem narodowym w Czarnogórze jest dzień 12 lipca, upamiętniający kongres berliński z 1878 roku, podczas którego uznano Czarnogórę za dwudzieste siódme niepodległe państwo na świecie. Również tego dnia, w roku 1941, w Czarnogórze rozpoczęto pierwsze powszechne europejskie powstanie przeciwko państwom osi.

W 2004 roku czarnogórscy prawodawcy wybrali popularną ludową pieśń Oj, svijetla majska zoro na hymn narodowy. Oficjalnym hymnem Czarnogóry podczas panowania Mikołaja I była pieśń Ubavoj nam Crnoj Gori (Do naszej, pięknej Czarnogóry). Muzykę do niego skomponował syn króla, ks. Mirko Czarnogórski (1879–1918), ojciec ostatniego tytularnego króla, Michała. Popularnym czarnogórskim hymnem jest napisana przez króla Mikołaja I w latach 60. XIX wieku pieśń „Onamo, 'namo!”.

Mapa lokalizacyjna Czarnogóry
Berane
Berane
Nikšić
Nikšić
Podgorica
Podgorica
Tivat
Tivat
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Czarnogórze

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

W 2012 roku kraj ten odwiedziło 1,264 mln turystów (5,2% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 826 mln dolarów[7].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Skład etniczny[edytuj | edytuj kod]

Rozmieszczenie grup etnicznych na terenie Czarnogóry według danych z 1981...

     Czarnogórcy

     Serbowie

     Muzułmanie

     Albańczycy

...i 2003 roku.

     Czarnogórcy

     Serbowie

     Bośniacy

     Albańczycy

Według spisu powszechnego z 2011 roku[1]:

Języki Czarnogóry

Języki[edytuj | edytuj kod]

Dane według spisu powszechnego z 2011 roku[1]:

Religie[edytuj | edytuj kod]

Dane według spisu powszechnego z 2011 roku[1]:

Information icon.svg Osobny artykuł: Archidiecezja barska.
  • protestanci: 143 (0,02%)
  • pozostali: 6337 (1,02%)
  • nie podali wyznania: 16 180 (2,61%)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Wynik spisu powszechnego z 2011 roku. Statistical Office of Montenegro: Census 2011 data – Montenegro (ang.). [dostęp 22-05-2013].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-20143].
  3. default
  4. Czarnogóra oficjalnym kandydatem do Unii Europejskiej (pol.). UniaEuropejska.org, 17 grudnia 2010. [dostęp 2011-02-11].
  5. 5,0 5,1 John V.A. Fine. (1994). The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. The University of Michigan Press. ISBN 0-472-08260-4. s. 532
  6. Porady dla turystów wyjeżdżających do Czarnogóry – www.poradniki.zgora.pl (pol.). ZGORA. [dostęp 2013-10-16].
  7. UNWTO Tourism Highlights, 2013 Edition (ang.). UNWTO, 06 2013. [dostęp 2014-02-04]. s. 8.
  8. Rocznik Świadków Jehowy 2013. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2013, s. 184, 185.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]