Jerzy Wołkowicki

Jerzy Wołkowicki
generał brygady
Data i miejsce urodzenia	22 stycznia 1883 Proszew
Data i miejsce śmierci	7 stycznia 1983 Londyn
Przebieg służby
Siły zbrojne	Armia Imperium Rosyjskiego Błękitna Armia gen. Hallera Wojsko Polskie
Główne wojny i bitwy	Wojna rosyjsko-japońska I wojna światowa wojna polsko-bolszewicka II wojna światowa • kampania wrześniowa
Odznaczenia

Jerzy Wołkowicki (ur. 22 stycznia 1883 w Proszewie, zm. 7 stycznia 1983 w Londynie) – komandor porucznik rosyjskiej marynarki wojennej, generał brygady Wojska Polskiego, uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej i I wojny światowej oraz walk o niepodległość Polski w wojnie polsko-bolszewickiej i II wojnie światowej.

Jerzy Wołkowicki był jednym z dwóch generałów polskich, uratowanych od śmierci w Katyniu. Jego udział w wojnie rosyjsko-japońskiej był powodem ocalenia go od śmierci w obozie starobielskim (NKWD nie chciało rozstrzelać bohatera "pierwszej ludowej wojny proletariackiej", otwarcie zresztą w tym czasie sympatyzującego z marynarzami z Potiomkina). Przed wywiezieniem Polaków do Lasu Katyńskiego został wypchnięty z więźniarki przez enkawudzistów, którzy wiedzieli o jego przeszłości. W późniejszym okresie świadczył za uznaniem zbrodni katyńskiej za mord dokonany przez NKWD, czym zraził do siebie Sowietów.

Pochodzenie

Urodził się 22 stycznia 1883, w majątku Proszew, w powiecie węgrowskim, w rodzinie Tadeusza, agronoma, i Marii z Muchlińskich. W 1901 złożył maturę w gimnazjum klasycznym w Grodnie.

Służba wojskowa

Rosyjska Marynarka Wojenna

W latach 1901–1904 był słuchaczem Korpusu Morskiego w Sankt Petersburgu. Od 1904 w stopniu miczmana służył na pancerniku "Imperator Nikołaj I", będącym jednostką eskadry admirała Niebogatowa, która wchodziła w skład Floty Bałtyckiej, a później III Eskadry Oceanu Spokojnego. Brał udział w rejsie wokół Afryki na pomoc oblężonemu Port Arturowi podczas wojny rosyjsko-japońskiej 1905, zakończonym klęską w bitwie pod Cuszimą. Podczas narady u adm. Niebogatowa, razem z innymi młodszymi oficerami sprzeciwił się kapitulacji niedobitków Floty Rosyjskiej. Wypowiedział słowa: walczyć do końca, a potem wysadzić okręt w powietrze i ratować się. Za swoją postawę został odznaczony orderem św. Jerzego i stał się bohaterem narodowym Rosji; opisał to znany marynista Nowikow-Priboj w powieści Cuszima. Sława generała uchroniła go prawdopodobnie w roku 1940 od fizycznej likwidacji w Katyniu. Od 27 maja 1905 do stycznia 1906 przebywał w niewoli japońskiej w Kioto. W niewoli podejmował próby ucieczki, za co został skazany przez Japończyków na dwa lata więzienia. Po uwolnieniu z niewoli był słuchaczem Morskiej Szkoły Artyleryjskiej w Kronsztadzie (1907-1908) i Morskiej Szkoły Inżynieryjnej w Petersburgu (1909-1912). W latach 1914-1917 pełnił służbę we flotylli na Dunaju, a następnie we Flocie Czarnomorskiej. Po wybuchu rewolucji bolszewickiej opuścił flotę i po pięciomiesięcznej wędrówce przez Syberię i Daleki Wschód dotarł do Francji.

Wojsko Polskie

W kwietniu 1918 wstąpił do Armii Polskiej we Francji i został dowódcą batalionu w 3 Pułku Strzelców Polskich 1 Dywizji Strzelców Polskich. W drugiej dekadzie kwietnia 1919 wraz ze swoim pułkiem przybył do Polski, gdzie nastąpiło połączenie Armii Polskiej we Francji z armią krajową.

31 lipca 1919 objął stanowisko szefa Sekcji Organizacyjnej Departamentu dla Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych. 2 lipca 1920 został dowódcą Flotylli Pińskiej. Po miesiącu (2 sierpnia) objął dowództwo I batalionu Wileńskiego Pułku Strzelców, a 9 października 1920 - dowództwo tego oddziału. 1 marca 1921 został wyznaczony na stanowisko szefa sztabu 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej. W latach 1921-1922 był słuchaczem Kursu Doszkolenia Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie. Po ukończeniu kursu i uzyskaniu „pełnych kwalifikacji do pełnienia słuzby na stanowiskach Sztabu Generalnego”, został przydzielony do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr X w Przemyślu na stanowisko szefa sztabu. Następnie został przeniesiony na równorzędne stanowisko szefa sztabu w Dowództwie Okręgu Korpusu Nr VI we Lwowie. W 1924 został I oficerem sztabu Inspektora Armii Nr V we Lwowie. W 1925 został wyznaczony na stanowisko II zastępcy szefa Administracji Armii. W październiku 1925 został mianowany szefem Departamentu VII Intendentury M.S.Wojsk., w miejsce gen. bryg. Mieczysława Norwid-Neugebauera, przeniesionego na III Kurs Centrum Wyższych Studiów Wojskowych.

W maju 1926 został wyznaczony na stanowisko dowódcy piechoty dywizyjnej 11 Dywizji Piechoty w Stanisławowie, a 7 marca następnego roku dowódcą 27 Dywizji Piechoty w Kowlu.

16 marca 1927 Prezydent RP Ignacy Mościcki, na wniosek Ministra Spraw Wojskowych, Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego awansował go na generała brygady ze starszeństwem z 1 stycznia 1927 i 14. lokatą w korpusie generałów.

W 1932 został zwolniony ze stanowiska dowódcy dywizji i wyznaczony na stanowisko generała do prac specjalnych przy Ministrze Spraw Wojskowych z uprawnieniami dowódcy okręgu korpusu. W 1938 został przeniesiony w stan spoczynku.

W sierpniu 1939 został powołany do służby czynnej i wyznaczony na dowódcę Etapów Armii Odwodowej „Prusy”. 10 września gen. Dąb-Biernacki wyznaczył go na komendanta garnizonu Chełm, głównego punktu zbornego dla rozbitych jednostek armii. W Chełmie z pozostałości 13 DP i 19 DP zorganizował kombinowaną dywizję piechoty swojego imienia i w dniu 13 września objął jej dowództwo. 17 września dywizja weszła w skład Armii gen. Przedrzymirskiego. 18 września z rozkazu dowódcy Frontu dywizja przegrupowała się z rejonu Chełma w rejon Hrubieszowa. 20 września wieczorem dywizja rozpoczęła nakazany jej marsz na Łaszczów, na podstawy wyjściowe do ataku na Tomaszów Lubelski. W nocy z 21 na 22 września 43 Pułk Piechoty po krótkiej walce opanował Łaszczów. Od rana 22 września dywizja rozpoczęła natarcie na Tomaszów Lubelski. Tego dnia wieczorem 13 Brygada Piechoty zajęła Werechanie – Pawłówkę - Podhorce. O świcie 23 września dywizja wznowiła natarcie na Tomaszów. Polskie natarcie spotkało się z kontrakcją strony niemieckiej. 28 Dywizja Piechoty (niemiecka) natarła z Tomaszowa na Łaszczów, na 13 BP, a 2 Dywizja Pancerna uderzyła z Rawy Ruskiej w kierunku północnym, na lewe skrzydło i głębokie tyły dywizji gen. Wołkowickiego, niszcząc 19 Brygadę Piechoty. 13 BP wycofała się przez Werechanie na Krynice, 24 września dołączyła do 39 Dywizji Piechoty i wzięła udział w walce w rejonie Krasnobrodu. 23 września dywizja gen. Wołkowickiego przestała istnieć. 27 września. po kapitulacji oddziałów Armii gen. Przedrzymirskiego, na czele grupy około 300 żołnierzy przebijał się na wschód, lecz już następnego dnia trafił do niewoli radzieckiej.

Od 28 września 1939 był jeńcem radzieckim. Przebywał w obozie przejściowym w Putywlu, a od listopada 1939 w obozie w Kozielsku. Tam znany był z tego, że dość systematycznie oddawał część swojej racji chleba młodszym oficerom. Od kwietnia do czerwca 1940 przebywał w obozie Pawliszczew Bor (Juchnowo), a od czerwca 1940 do sierpnia 1941 w Griazowcu, gdzie pełnił funkcję starszego obozu. Po podpisaniu 30 lipca układu Sikorski-Majski i ogłoszeniu 12 sierpnia amnestii dla obywateli polskich w ZSRR, zwolniony z obozu. 20 sierpnia razem z generałem Przeździeckim wyjechał do Moskwy. 27 sierpnia został mianowany zastępcą dowódcy 6 Dywizji Piechoty Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. W maju 1942 po rozformowaniu dywizji przeniesiony do II grupy oficerów bez przydziału.

Po wojnie osiedlił się w osiedlu polskich oficerów w Penrhors (Walia), a następnie w polskim domu starców "Antokol" w Chislehurt (hrabstwo Kent), gdzie zmarł 7 stycznia 1983. Został pochowany na cmentarzu Elmer's End. Pozostawił wspomnienia.

Awanse

• miczman (podporucznik marynarki) - 1904
• lejtnant (porucznik marynarki) - 1907
• starszy lejtnant (kapitan marynarki) - 1913
• kapitan II rangi (komandor porucznik) - 1916
• podpułkownik -
• pułkownik - zweryfikowany ze starszeństwem 1 czerwca 1919
• generał brygady - 16 marca 1927 ze starszeństwem z 1 stycznia 1927 i 14. lokatą w korpusie generałów

Ordery i odznaczenia

• Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
• Krzyż Walecznych - czterokrotnie
• Medal Niepodległości
• Złoty Krzyż Zasługi
• Order Świętego Jerzego (rosyjski) - za postawę w bitwie pod Cuszimą w 1905

Bibliografia

• Henryk P. Kosk, Generalicja polska, t. 2, Egros, Pruszków 2001, ISBN 83-87103-81-0
• Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski, Generałowie Polski Niepodległej, Warszawa 1991, s. 184
• Piotr Stawecki, Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939, Warszawa 1994, ISBN 83-11-08262-6, ss. 353-354
• Zdzisław Nicman, Generałowie II Rzeczypospolitej. Jerzy Wołowicki, Polska Zbrojna
• Władysław Bartosz, Gen. bryg. Jerzy Wołowicki 1883-1983 w 10 rocznicę śmierci, Polska Zbrojna 1993
• Waldemar Strzałkowski, Życiorysy dowódców jednostek polskich w wojnie obronnej 1939 r., Wołkowicki Jerzy (1883-1983), w: Jurga Tadeusz, Obrona Polski 1939, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1990, wyd. I, ISBN 83-211-1096-7, ss. 835-836

Linki zewnętrzne

• Wywiad z Jerzym Wołkowickim o wojnie rosyjsko-japońskiej i bitwie pod Cuszimą przeprowadzony przez Józefa Bilińskiego
• Piotr Semka "Cuszima ratuje przed Katyniem"