Kolegiata św. Marcina w Opatowie

Kolegiata św. Marcina w Opatowie
kolegiata, kościół parafialny
289 z 18.10.1956 r., 437/A z 21.06.1967 r. oraz 147/A z 16.06.1977 r.
Państwo	Polska
Miejscowość	Opatów
Wyznanie	katolickie
Kościół	rzymskokatolicki
Parafia	św. Marcina Biskupa w Opatowie
Wezwanie	św. Marcina
Dane świątyni Świątynia • długość • szerokość 21.421119 m 50.802604 m
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego Kolegiata św. Marcina w Opatowie
Położenie na mapie Polski Kolegiata św. Marcina w Opatowie
50°48′09″N 21°25′16″E
Multimedia w Wikimedia Commons

Kolegiata św. Marcina w Opatowie – romański kościół parafialny pw. Świętego Marcina z Tours ulokowany w Opatowie, w województwie świętokrzyskim. Jest to najcenniejszy zabytek Opatowa. Posiada status kolegiaty.

Historia

Pierwsza wzmianka o kanonikach opatowskich pochodzi z roku 1206. Zaginęły ślady, kto był rzeczywistym fundatorem tej świątyni: jedni za Janem Długoszem twierdzą, że syn Bolesława Krzywoustego książę Henryk Sandomierski, krzyżowiec, wybudował tu klasztor dla sprowadzonych z Jerozolimy templariuszy, lecz pobyt templariuszy w Opatowie jest kwestionowany. Inni przypisują kościół cystersom lub benedyktynom. Świechowski zwraca uwagę, że nie zachował się żaden dokument poświadczający czas rozpoczęcia czy zakończenia budowy kolegiaty. Tylko na podstawie wprowadzenia wspólnot kolegiackich oraz w oparciu o możliwość datowania określonych form detalu architektonicznego można przypuszczać, że czas wznoszenia kolegiaty przypadł na drugą ćwierć XII w. i przeciągnął się nieco poza połowę tego stulecia. Wybudowana w stylu romańskim świątynia zawiera wiele elementów gotyku oraz późniejsze renesansowe i barokowe szczegóły.

Zygmunt Gloger w opisie diecezji lubuskiej, wspomniał również o Opatowie:

... biskupi zaś lubuscy ustąpili do Polski z zamiarem apostołowania na Rusi. Henryk Brodaty, zarządzający dzielnicą krakowską i sandomierską, osiedlił ich w Sandomierskim, gdzie dano im opactwo Opatowskie po Cystersach, dawniej zaś posiadali już dobra Biskupice (Koprzywnica?) pod Sandomierzem, których nazwa stąd właśnie pochodziła, że do biskupów (lubuskich) należały. Biskupi ci, nie posiadając potem żadnej dyecezyi ani za Odrą, ani na Rusi, byli już tylko in partibus biskupami na Lubuszu i Rusi i z tytułem tym do końca wieku XV przetrwali, lubo na początku XIV wieku biskup lubuski, Stefan II, twierdził, że poprzednicy jego rezydowali we Włodzimierzu Wołyńskim, gdzie nawet miały być ich groby.

Kościół

Kolegiata widziana od zachodu

Zdobione gotyckim szczytem skrzydło transeptu i sygnaturka

Kościół św. Marcina, wzniesiony z okolicznych ciosów piaskowca krzemienistego, otrzymał formę trójnawowej bazyliki pułapowej z transeptem, z trójapsydowym zakończeniem od wschodu oraz dwuwieżowym masywem zachodnim mieszczącym emporę. Jeszcze w ciągu XII w. wbudowana została trójnawowa kruchta międzywieżowa nakryta wspartym na gurtach sklepieniem kolebkowym (zlikwidowana w XIV w.). Bryła kolegiaty, z masywną fasadą zachodnią o dwóch, ciasno zestawionych wieżach, połączonych wysoko podciągniętą ścianą szczytową, z gzymsami dzielącymi poszczególne kondygnacje, jej prosto zamknięte prezbiterium artykułowane lizenami, wyraźnie zaakcentowany transept powtarzający w rzucie poziomym trzykrotnie kwadrat prezbiterium są wyrazem dążności do właściwie rozwiniętej, dojrzałej architektury romańskiej . Od strony zachodniej są dwie wieże, z których południowa, romańska wykonana z kamiennych ciosów, wyróżnia się romańskimi okienkami. Druga wieża, wybudowana później, ma prostszą formę. Między wieżami znajduje się portal główny, romański z osadzonym na nim gotyckim portalem. Obok ślady zamurowanego niegdyś, trójarkadowego wejścia. W fasadzie zachodniej zwracają także uwagę podziały poziome wieży południowej uzyskane za pomocą gzymsów z drobnych kostek w układzie szachownicowym, międzywieżowy fryz z reliefem zoomorficznym, a nade wszystko pozostałości narteksu – portyku kolumnowego o trzech arkadach prowadzących pierwotnie do przedsionka między wieżami. Romański portal zachował się również w kruchcie północnej, do której wejście prowadzi przez ostrołukowy portal gotycko-renesansowy z 1514 roku. Został on ozdobiony motywami roślinnymi, w które wkomponowano herby Łabędź i Odrowąż. W nawach bocznych kolegiaty są osłonięte dawne romańskie okienka. Nawa główna budowli pochodzi prawdopodobnie z XVI wieku. Pokryta jest późnogotyckim sklepieniem kolebkowym. Zastąpiło ono pierwotny drewniany strop.

Przebudowy

Kolegiata opatowska, zachowana w pierwotnym obrębie murów, uległa w ciągu swego istnienia kilku przebudowom. Pierwsza, znaczniejsza przebudowa obiektu miała miejsce w drugiej ćwierci XIII w., którą prawdopodobnie przeprowadził warsztat cysterskich budowniczych czynnych przy wznoszeniu zabudowań opactwa w Wąchocku. Zapewne wzniesiono nowe prezbiterium, które zamknięto ścianą prostą, a jego elewację wschodnią rozczłonkowano podziałami lizenowymi oraz fryzem arkadkowym. Przypuszczalnie w tym czasie zbudowano także w narożu pomiędzy południową wieżą i zachodnim przęsłem nawy południowej prostokątne pomieszczenie, które być może spełniało funkcję kapitularza. Najpoważniejsza przebudowa nastąpiła w pierwszej połowie XVI w., po spaleniu kościoła w 1502 r., podczas napaści Tatarów na Małopolskę. Nawa główna, pierwotnie kryta pułapem belkowym (czego dowodzą ślady otworów w murach nawy głównej ponad sklepieniem, wskazujące na przekrój belek ok. 25 X 42 cm i rozstaw w osiach ok. 110 cm) otrzymała wówczas późnogotyckie sklepienie sieciowe. Nadmurowano (względnie przemurowano) ściany prezbiterium i wymieniono koronę murów transeptu i naw bocznych, zawierającą zapewne poprzednio elementy dekoracyjne. Szczyty transeptu wybudowano na nowo, podczas gdy przy szczycie prezbiterium zadowolono się dodaniem sterczyn. Nadbudowany został również szczyt elewacji zachodniej (w partii pierwotnej zachowane okienko w kształcie krzyża). Zamknięto otwory portalowe w ścianach zachodnich północnego ramienia transeptu, wieży południowej i zapewne nawy południowej (widoczny ślad zamurowania). Okna częściowo poszerzono (w ścianie południowej transeptu i środkowe w jego ścianie wschodniej), względnie wybito na nowo zamurowując dawne (w ścianie północnej nawy głównej oraz w południowej ścianie południowego ramienia transeptu). Otwory okienne w zachodniej ścianie północnego ramienia transeptu oraz w nawach bocznych, zamurowane prawdopodobnie w czasie tej samej przebudowy, odsłonięte w 1949 r. od wewnątrz i z zewnątrz aż do najwęższego punktu ościeża. W pierwszej połowie XVI w. zakończył się proces dobudowywania po obu stronach budynku ciągów pomieszczeń, które zaczynały się przy ścianie frontowej wież zachodnich, a dochodziły do transeptu. Proces ten rozpoczął się już w drugiej połowie XV w. wybudowaniem zakrystii i kostnicy. W ciągu XV w. wybudowano też zapewne wieżę północną z kamienia łamanego po zawaleniu się dawnej. Wskazuje na to partia ściany nawy bocznej przylegająca bezpośrednio do wieży północnej wymurowana z dzikiego kamienia w przeciwieństwie do ciosowego wątku reszty, urywającego się przypadkową nieregularną krawędzią. Z dawnej wieży północnej zachowanych w najniższej partii kilka warstw ciosowych.

Wnętrze

Wnętrze kościoła pokryte jest polichromią barokową z XVIII wieku w kolorystyce błękitno - różowej i nadają wnętrzu bardzo specyficzny klimat. Na ścianach prezbiterium widnieją malowidła historyczno-batalistyczne. Z prawej strony znajduje się obraz przedstawiający "Bitwę na Psim Polu"; w której Bolesław Krzywousty w roku 1109 odniósł zwycięstwo nad Henrykiem V – cesarzem Niemiec. Po stronie lewej znajduje się malowidło ukazujące "Bitwę pod Grunwaldem" w 1410 roku i triumf wojsk Władysława Jagiełły.

W północnej części jest kolejny obraz batalistyczny "Bitwa pod Wiedniem". Przedstawia on husarię Jana III Sobieskiego, walczącą z Turkami pod Wiedniem. Mury nawy głównej, nad arkadami, pokryte zostały scenami alegorycznymi, natomiast na sklepieniu są sceny z życia św. Marcina. Wyposażenie wnętrza kolegiaty pochodzi z XVIII wieku. W ołtarzu – na przedłużeniu prawej, południowej nawy jest obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XVI wieku.

Targ w Opatowie, Jan Feliks Piwarski, 1854. W tle Kolegiata św. Marcina

Południowa wieża

Zachodni portal kolegiaty. W czasach Jana Długosza mieścił romański tympanon fundacyjny przedstawiający zakonników rycerzy

Przypuszcza się, że został on namalowany przez Włocha Timoteo Viti z Urbino. W transepcie przy lewej, północnej nawie znajduje się renesansowy nagrobek rodziny Szydłowieckich: Kanclerza Wielkiego Koronnego Krzysztofa i jego syna Zygmunta. Poniżej leżącej w zbroi postaci kanclerza znajduje się renesansowa płaskorzeźba wykonana w brązie, pochodząca z warsztatu Bartolommeo Berrecciego przedstawiająca tzw. Lament Opatowski. Płaskorzeźba ta będąca arcydziełem sztuki okresu renesansu i świadcząca zarazem o wielkim kunszcie ówczesnych polskich rzemieślników przedstawia 41 postaci opłakujących zmarłego kanclerza, właściciela miasta Opatowa i odnowiciela kolegiaty – Krzysztofa Szydłowieckiego. Wśród tych postaci jest król Zygmunt I Stary, dostojnicy państwowi, dworzanie, muzycy, śpiewacy i członkowie rodziny Szydłowieckich. Płaskorzeźba pochodzi prawdopodobnie z 1541 roku. Obok niej znajduje się nagrobek córki kanclerza Anny, wykonany z węgierskiego marmuru.

Z okresu renesansu zachował się również w kolegiacie drewniany strop pod chórem, zdobiony kasetami i polichromią. Poza wymienionymi dziełami sztuki w kolegiacie znajduje się jeszcze wiele innych cennych przedmiotów. Monstrancja w stylu regencji z ok. 1730 roku, dwa kielichy barokowe: ok. poł. w. XVII i w. XVIII gładki, z pateną, pacyfikał rokokowy z 1752 roku z herbami Odrowąż, Jastrzębiec, Łabędź, Sulima. Ornaty z tkaniny renesansowej z XVI wieku, haftowany z XVII wieku, aplikowany w bukiety kwiatowe z datą 1741 roku i wiele innych.

Aktualnie kolegiata poddawana jest gruntownemu remontowi, dzięki czemu odsłonięto szereg nowych i nieznanych wcześniej malowideł. Obok Kolegiaty stawiana jest plebania zwana "Antoniówką" od imienia pomysłodawcy księdza prałata Antoniego Gnoińskiego.

Biblioteka

W bibliotece stanowiącej archiwum znajdują się dokumenty i rękopisy m in.: akt kupna Opatowa od biskupów lubuskich przez Krzysztofa Szydłowieckiego 1514; tzw."Przywilej Opatowski" nadany kolegiacie przez Krzysztofa Szydłowieckiego 1519, w formie karty pergaminowej z miniaturami wykonanymi przez Stanisława Samostrzelnika: na lewym marginesie przedstawia klęczącego kanclerza z proporcem i herbem oraz nad nim postać Św. Marcina na koniu. Biblioteka zawiera manuskrypty, inkunabuły oraz starodruki.Niestety, obecnie księgozbiór znajduje się w bardzo złym stanie (zagrzybienie). Ważne miejsce zajmuje księgozbiór dzieł teologicznych i filozoficznych w ilości ok. 500 woluminów, m.in. dzieła Cycerona, Arystotelesa, Jana Chyzostoma, Augustyna.

Odkryty nagrobek

Podczas prac konserwatorskich prowadzonych w 2003 roku w kapitularzu Kolegiaty odkryto kamienny nagrobek. Łacińska inskrypcja informuje, iż nagrobek ufundował w 1530 roku starosta solecki Baltazar Sobek z Sulejowa swojej ukochanej żonie Marynie. Na nagrobku znajduje się herb Leliwa, którym pieczętował się ojciec Maryny Abraham Ezofowicz (nobilitowany przez Zygmunta I w Wilnie 1 lipca 1507). Baltazar Sobek i Maryna pozostawili trzech synów, Krzysztofa, Mikołaja i Stanisława. Najmłodszy syn Maryny Stanisław Sobek z Sulejowa przeszedł do historii jako podskarbi wielki koronny.

Bibliografia

• Chyła R., Sandomierz i okolice. Przewodnik regionalny, Sandomierz 2011.
• Mroczko T., Polska sztuka przedromańska i romańska, Warszawa 1988.
• Mroczko T., Sztuka romańska, w: Dzieje sztuki polskiej, red. B. Kowalska, Warszawa 1987, s. 6-21.
• Stolarski A., Legendy i ciekawostki ze świętokrzyskiego, Kielce 2008.
• Świechowski Z., Nowak L., Gumińska B., Sztuka romańska, Warszawa 1976.
• Świechowski Z., Kościelec. Kościół p.w. św. Wojciecha. Opatów. Kolegiata p.w. św. Marcina, „Pomniki Architektury Polskiej”, z. l, Warszawa 1954.
• Świechowski Z., Sztuka polska. Romanizm, Warszawa 2004,2006. ISBN 83-213-4365-1

Linki zewnętrzne

• Kolegiata pw. św. Marcina w Opatowie