Cyceron

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Marek Tuliiusz Cyceron – replika rzeźby w marmurze z I wieku przed Chrystusem. Muzeum Kapitolińskie, Rzym.

Marek Tulliusz Cyceron (łac. Marcus Tullius Cicero), inaczej Marek Tulliusz Cycero (ur. 3 stycznia 106 p.n.e., zm. 7 grudnia 43 p.n.e.) – pisarz, mówca, polityk, dowódca wojskowy, filozof, prawnik i kapłan rzymski. Jako polityk i wódz stojący na czele stronnictwa broniącego dawnego ustroju Republiki Rzymskiej przeciw Cezarowi, Antoniuszowi i Oktawianowi – poniósł klęskę. Jako mówca i pisarz, podziwiany nawet przez wrogów, już za życia odniósł wielki tryumf. Współcześnie uważany za jedną z najważniejszych postaci w dziejach światowej literatury[1]. Podkreślał, że większa jest trwałość dowcipu niż siły, więc chętnie oddałby dwa militarne triumfy za dobrze ułożoną mowę. Zajmując się literackimi i filozoficznymi studiami miał poczucie, że tworzy dzieła daleko ważniejsze, niż gdy siedział w krześle kurulnym[2].

Już w starożytności sposób, w jaki posługiwał się językiem łacińskim, był uznawany za ideał, do którego powinni dążyć mówcy i pisarze. W średniowieczu na podstawie jego dzieł nauczano retoryki a autorytet Cycerona w tej dziedzinie był uważany za niepodważalny. Dla humanistów stał się pisarzem wzorcowym, którego styl należało naśladować[3]. Jego mowy, listy oraz teksty na temat retoryki i filozofii, uważane są za normę językową prozy łacińskiej. Cyceroński model używania języka przez wieki wpływał na rozwój kultur, które czerpały wzorce z klasycznej łaciny. Cyceron jest prawdopodobnie bardziej odpowiedzialny, niż jakikolwiek inny człowiek w historii, za obecny kształt języków literackich używanych na całym świecie[4].

Od starożytności aż do XIX wieku, w kulturze europejskiej jego utwory były podstawą programu szkolnego a ich znajomość niezbędnym elementem wykształcenia. Uczono się na pamięć mów Cycerona, aby potem w praktyce stosować jego sposób wysławiania się, argumenty i figury retoryczne. Z jego prac czerpano sposoby umożliwiające przekonanie słuchaczy do własnych racji, które tak mocno zakorzeniły się w europejskiej kulturze, że są nadal wykorzystywane – przez duchownych, prawników czy polityków[5].

Dzieła Cycerona były wielką pochwałą ustroju republikańskiego. To jedyna forma państwa, w której – jego zdaniem – warto żyć. Z wielką mocą swojego talentu przeciwstawiał się przez całe życie monarchii i dyktaturze; za swoje ideały oddał życie. Nazwisko jego stało się symbolem republiki, która wraz z nim zginęła[6]. Dzięki jego pracom republikańskie, demokratyczne idee zostały przekazane średniowiecznej i nowożytnej Europie, a założyciele współczesnych demokracji często się na Cycerona powoływali[7].

Życie[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Czytający młody Cyceron. Fresk Vincenzo Foppa z 1464 roku. Wallace Collection, Londyn.

Cyceron urodził się w roku 106 przed Chrystusem w Arpinum, położonym w górach mieście w krainie Wolsków, około 100 kilometrów na południowy wschód od Rzymu. Mieszkańcy Arpinum od 188 roku posiadali obywatelstwo rzymskie a rodzina Tulliuszów przez kilka pokoleń uczestniczyła w zarządzaniu rodzinnym miastem. Ojciec Marka należał do stanu ekwitów, natomiast matka pochodziła z rzymskiego rodu senatorskiego.[8]

Z domem rodzinnym w Arpinum był Cyceron związany emocjonalnie do końca życia. Często tam wracał, a pytany o przyczynę, odpowiedział: jeśli mam prawdę powiedzieć, to są to moje i brata mego rodzinne strony; tutaj urodziliśmy się z prastarego rodu, tutaj są nasze świętości, tutaj ród, tutaj przodków naszych liczne wspomnienia. Willa, na którą patrzysz, tak jak obecnie się przedstawia, została rozbudowana staraniem mojego ojca; ów, będąc słabego zdrowia, niemal całe życie tu spędził, zajmując się literaturą. Ale wiedz, że w tym samym miejscu jeszcze za życia mego dziadka stała willa tak staroświecka i mała, jak willa Kuriuszów w Sabinum; w niej się urodziłem. Dlatego w mej duszy i uczuciach tkwi i kryje się coś, co sprawia, że miejsce to szczególną daje mi radość; przecież i Odyseusz, ów mąż mądrością sławny, odrzucił - jak powiadają - propozycję nieśmiertelności, aby tylko ujrzeć Itakę[9].

Ojciec Marka uważał, że kluczem do kariery dzieci będzie zapewnienie im należytego wykształcenia. Był na tyle zamożny, że kupił dom w Rzymie i zamieszkał tam z dwójką synów, gdy Marek miał około dziesięciu lat. W stolicy do przyjaciół rodziny należeli wybitni ówcześni politycy i mówcy – Marek Antoniusz Orator oraz Lucjusz Licyniusz Krassus. W ich domach bywała młodzież ze znacznych rodów, literaci i greccy retorzy. W takim otoczeniu, pod opieką Marka Antoniusza i Krassusa, jedenastoletni Cyceron rozpoczął naukę języka greckiego, filozofii oraz retoryki[10]. Jego pierwszymi nauczycielami filozofii byli epikurejczycy Fajdros i Zenon[11].

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Po osiągnięciu pełnoletności, w wieku szesnastu lat, Cyceron został uczniem znawcy prawa cywilnego, Kwintusa Mucjusza Scewoli Augura. Zgodnie ze starym rzymskim obyczajem rozpoczął tirocinium fori - naukę życia publicznego. Uczęszczał na rozprawy sądowe, gdzie przysłuchiwał się słynnym adwokatom; niemal codziennie przesiadywał na Forum Romanum, by śledzić dysputy między zwolennikami różnych stronnictw; kilkakrotnie przyglądał się obradom senatu[12]. W domu Augura narodziła się przyjaźń Marka ze starszym o trzy lata Tytusem Pomponiuszem, który później otrzymał przydomek Attyka. Przyjaźń ta miała przetrwać do śmierci Cycerona[13].

Gdy wybuchła wojna Rzymu ze sprzymierzeńcami, jako siedemnastolatek zaciągnął się na rok do wojska. Został wpierw przydzielony na staż do sztabu konsula Gnejusza Pompejusza Strabona, następnie walczył jako oficer pod rozkazami Lucjusza Korneliusza Sulli[14]. Ukończył służbę wojskową przed wybuchem wojny domowej między Mariuszem a Sullą w 88 roku, podczas której zginęło wielu jego nauczycieli i przyjaciół. Awersja do terroru i krwawych walk domowych, którą żywił zresztą przez całe życie, powodowała że patrzył z odrazą na to, co się działo wówczas w Rzymie. W konflikcie tym młody Cyceron zajął stanowisko neutralne, chociaż po zwycięstwie Sulli podejrzewano go o sprzyjanie swojemu krajanowi Mariuszowi.[15].

W 88 roku umarł Kwintus Mucjusz Scewola Augur a osiemnastoletniego Cycerona na ucznia przyjął inny znakomity prawnik – Kwintus Mucjusz Scewola Pontifeks. Szacunek dla Pontifeksa, którego nazwał człowiekiem w dziedzinie prawa cywilnego najbardziej wykształconym i odznaczającym się największym talentem i mądrością[16], wyrażał Cyceron przez całe życie[17]. W latach 88-87 słuchał w Rzymie wykładów przewodzącego Akademii ateńskiej Filona z Laryssy[18], stoika Diodotosa[19] oraz Milona, kierownika szkoły retorycznej z Rodos – wszyscy wywarli duży wpływ na poglądy Cycerona[17]. Uczył się logiki i geometrii[19]. Uczęszczając na Forum przygotowywał się bezustannie do występu w charakterze mówcy[20]. Po latach wspominał: deklamowałem – jak się to dziś mówi – codziennie; często z Markiem Pizonem i Kwintusem Pompejuszem albo też z kim innym, niejednokrotnie po łacinie, ale częściej po grecku, zarówno dlatego, że język grecki zasobniejszy w krasomówcze ozdoby przyzwyczaja do przemawiania w podobny sposób i po łacinie, jak i dlatego, że sławni nauczyciele greccy nie mogliby mnie ani poprawić, ani niczego nauczyć, gdybym nie mówił po grecku[21].

W latach 86-84 powstały pierwsze, młodzieńcze prace literackie Cycerona. Jego starożytni biografowie wymieniają krótki wiersz Halcyona, w którym opiewał przemianę Halcyony i jej męża Keyksa w zimorodki; poematy Pontius Glaukus i O Nilu oraz elegię o zniekształconym w rękopisach tytule Thalia masta. Utwory te nie zachowały się. W krótkich cytatach przetrwały do naszych czasów fragmenty poematu Mariusz oraz tłumaczenia z greki Fenomenów Arata. Nie zachowało się natomiast tłumaczenie dzieła O gospodarstwie Ksenofonta[22].

Około roku 84 dwudziestodwuletni Cyceron napisał pracę, która przez blisko dwa tysiące lat wywierać będzie olbrzymi wpływ na europejską kulturę. Stało się tak wbrew opinii samego autora, który pod koniec życia wstydził się tego młodzieńczego pisma, które niewykończone i niedojrzałe wypadło z zapisków chłopcu lub młodzieniaszkowi[23]. Postanowił bowiem stworzyć podręcznik retoryki a zdołał napisać tylko dwie z planowanych pięciu ksiąg, które zatytułował Libri rhetorici („Księgi retoryczne“). W wiekach późniejszych nazywano je De inventione („O inwencji“). Cyceron czerpał z literatury greckiej. Opierał się na podręczniku Hermagorasa, chociaż niekiedy z nim polemizował. Miał też Cyceron w rękach świeżo napisaną, anonimową Retoryką do Hereniusza, z której przejmował łacińską terminologię. Musiał też również znać źródło, z którego korzystał autor Retoryki do Hereniusza, gdyż w wielu wypadkach pisze więcej niż anonimowy autor[24].

Pierwsze sukcesy na forum i podróż do Grecji[edytuj | edytuj kod]

XIX-wieczny pomnik Cycerona jako prawnika. Rzymski Pałac Sprawiedliwości (wł. Palazzo di Giustizia).

Cyceron rozpoczął pracę obrońcy sądowego podczas dyktatury Sulli. Jego przemówienia, wygłaszane w roku 81, nie zostały spisane. Pierwszą opublikowaną mową była obrona Publiusza Kwinkcjusza. Sama sprawa Kwinkcjusza, dość zawikłana, nie dawała szczególnej sposobności do zabłyśnięcia talentem retorycznym. Mowa, chociaż sucha – jak twierdził Tacyt – jest jednak uważana za początek krasomówczej kariery Cycerona. Pojawiły się w niej akcenty polityczne, typowe w późniejszych latach dla Cycerona. Przeciwstawił prostotę i skromność swojego klienta bogactwu i potędze wpływowych osób związanych z dyktatorem[25]. Oto z jednej strony uczciwy i oszczędny Kwinkcjusz, z drugiej - prowadzący wystawne życie, potężny, cieszący się wpływami i stosunkami Newiusz. Trzeba teraz rozstrzygnąć, czy owa wiejska, nieokrzesana prostota oszczędnego życia zdoła się obronić przeciw zbytkowi i rozpasaniu, czy też ze wszystkiego wyzuta, ze wszystkich ozdób odarta, naga, ma być wydana na łup chciwości i samowoli[26].

Następna sprawa przyniosła Cyceronowi duży rozgłos i spowodowała, że stał się jednym z najbardziej wziętych rzymskich prawników. Była to jego pierwsza sprawa karna, obrona Sekstusa Roscjusza z roku 80. Sekstus został oskarżony o ojcobójstwo przez bliskich współpracowników Sulli, którzy chcieli przejąć majątek zamordowanego. Cyceron dowiódł niewinności oskarżonego, czego nie podjął się żaden inny prawnik, wykazując się wielką odwagą wobec dyktatora[27]. Ci wszyscy, którzy są tutaj - jak widzicie - obecni, uważają, że w tej sprawie należy bronić człowieka skrzywdzonego zbrodnią nowego rodzaju; sami nie mają jednak odwagi go bronić ze względu na trudne okoliczności. Są obecni dlatego, że spełniają swój obowiązek; a milczą, ponieważ chcą uniknąć niebezpieczeństwa (...) Jakżeż to, czyż ja bym miał być ze wszystkich najśmielszy? Bynajmniej (...) Gdyby jeden z tych tak wybitnych i dostojnych mężów, których tu widzicie, zabrał głos i wspomniał o położeniu Rzeczypospolitej - czego w tej sprawie nie można pominąć - mniemano by, że daleko więcej powiedział, niż powiedział istotnie[28].

Przeciw potędze Sulli wystąpił jeszcze raz, w 79 roku podczas procesu kobiety, której odebrano obywatelstwo rzymskie. Cyceron odważnie zaatakował dyktatora i stanowczo stwierdził, że raz nadanego obywatelstwa nie można nikomu odebrać wbrew jego woli[29]. Gdy pod koniec 79 roku rodzina i przyjaciele zaczęli obawiać się o życie Cycerona, ten zdecydował się zrealizować swoje marzenia ujrzenia Grecji i wyjechał do Aten[30].

W Atenach Cyceron słuchał wykładów Antiocha z Askalonu, założyciela piątej Akademii, który skłaniał się w stronę stoicyzmu. Zwiedzał zabytki i miejsca wsławione czynami wielkich Greków[31]. Po sześciu miesiącach przeprawił się do rzymskiej prowincji Azji, którą przewędrował ćwicząc się w wymowie pod kierunkiem najwybitniejszych tamtejszych mówców[32]. Na Rodos słuchał stoika Pesejdonisa i uczył się od znanego sobie z Rzymu retora Molona[33]. Dołożył on starań - nie wiem, czy cel swój osiągnął - aby ukrócić u mnie zbyteczną bujność i nadmiar właściwy płochej i swawolnej młodości i ten jakby z brzegów wylewający się potok zahamować. Po dwóch latach powróciłem nie tylko doskonalszy, ale prawie odmieniony; zbytnie natężenie głosu opadło, mowa moja - że się tak wyrażę - przestała się burzyć, płuca się wzmocniły, ciało nabrało pewnej tężyzny[34].

Kwestura[edytuj | edytuj kod]

Cyceron odkrywa grób Archimedesa. Obraz olejny z XIX wieku, Paolo Barbotti.

W roku 77, po śmierci Sulli i przywrócenie praw republiki, trzydziestoletni Cyceron wrócił do Rzymu. Znany z procesów, w których występował przeciw potędze Sulli, powrócił do pracy w sądach i bronił w kolejnych głośnych sprawach. Nie zachowała się ani jedna z mów, które wygłosił w tym okresie, ale jego popularność musiała rosnąć, bo w roku 76 został wybrany na komicjach jednym z dwudziestu kwestorów. Przy losowaniu prowincji przypadła mu kwestura w Lilybeum na Sycylii[35].

Przez rok urzędował w zachodniej Sycylii a do jego zadań należało egzekwowanie przy pomocy dzierżawców podatkowych, tzw. publikanów, dziesięciny z płodów rolnych, dodatkowej dziesięciny odpłatnej oraz podatków. Byłem łagodny dla ludzi interesu, sprawiedliwy dla kupców, hojny dla dzierżawców, uczciwy wobec sprzymierzeńców, a wszystkim wydawałem się najsumienniejszy w spełnianiu obowiązków. Sycylijczycy wymyślili dla mnie jakieś niezwykłe wyróżnienia - twierdził[36]. Zajmował się tam również obroną w sądach, odszukał też i odnowił grób Archimedesa w Syrakuzach[37].

W roku 74 Cyceron powrócił do Rzymu i jako były kwestor zasiadł w senacie. Poparł w nim przywrócenie władzy trybunów ludowych, gdyż widział w tym powrót do tradycyjnych praw republiki[38]. Z wielu spraw sądowych, w jakich występował w tym okresie, zachowały się mowy z tylko trzech – obrony wyzwoleńca Skamandra oskarżonego o próbę otrucia ekwity; procesu niejakiego Tulliusza przeciw bogatemu sąsiadowi Fabiuszowi, który przy pomocy niewolników napadł na willę Tulliusza i pobił wielu jego ludzi; obrony Steniusza, który niesłusznie skazany na Sycylii zbiegł do Rzymu[39].

Mniej więcej w tym okresie ożenił się z Terencją, która przeżyła Cycerona, była trzykrotnie zamężna i zmarła dożywszy stu trzech lat. Jako pierwsza urodziła im się córka Tulia, kilka lat później syn Marek[40].

Proces Werresa[edytuj | edytuj kod]

Z początkiem roku 70 do Cycerona przybyła delegacja miast sycylijskich z prośbą o wystąpienie z oskarżeniem o zdzierstwo przeciwko namiestnikowi Sycylii Gajuszowi Werresowi, który przez lata bezlitośnie łupił tę prowincję. Werres, powiązany z najstarszymi rodami Rzymu, miał bardzo silną pozycję w senacie[41]. Cyceron zdecydował się po raz pierwszy wystąpić przed sądem jako oskarżyciel a ówczesne jego przemowy weszły do historii literatury jako tzw. Werrynki.

Obrona starała się utrącić proces ze względów formalnych i wykazywała niedostatek dowodów. Cyceron zbierał więc przez dwa miesiące na Sycylii obciążający Werresa materiał dowodowy, bo jego zdaniem podjąwszy się w tej sprawie obrony Sycylijczyków, bronię zarazem sprawy ludu rzymskiego. Zamiarem moim jest nie tylko pokonać jednego przestępcę, czego sobie życzą Sycylijczycy, ale usunąć i zlikwidować wszelkie przekupstwo, czego już od dawna domaga się głośno lud rzymski [42].

Po siedmiu dniach procesu wina Werresa stała się tak oczywista, że oskarżony nie czekając na orzeczenie trybunału dobrowolnie udał się na wygnanie. Cyceron stracił okazję do wygłoszenia mowy oskarżycielskiej, przygotowanej wielkim nakładem starań. Nie chcąc jednak, by rezultat jego trudu zaginął, opracował zebrany materiał w formie mowy Actio secunda in Verrem[43]. Stanął w tym dziele w obronie czystości republiki, a odsłaniając korupcję administracji rzymskiej uderzył w wiele rodów senatorskich, broniąc słabych i pokrzywdzonych[44].

Edylat i pretura[edytuj | edytuj kod]

Wsławiony walką z korupcją Cyceron bez problemów wygrał w roku 69 wybory na edyla. Pod swoją pieczą miał świątynie, budowle użyteczności publicznej, ulice i targowiska miejskie. Zajmował się aprowizacją ludności i organizacją igrzysk publicznych. Nie był człowiekiem ubogim, ale daleko było mu do bogactwa, więc sprawował edylat na miarę swoich możliwości – uzyskał między innymi pomoc finansową od wdzięcznych Sycylijczyków[45]. Obowiązki edyla nie przeszkadzały mu w występowaniu przed sądami – bronił namiestnika Galii Marka Fontejusza, kwestora Publiusza Oppiusza, ekwity Aulusa Cecyny i aktora Roscjusza[46].

Sytuacja materialna Cycerona poprawiła się na tyle, że w roku 68 kupił posiadłość w Tuskulum, położną nad morzem niedaleko Rzymu. Sprowadził tam wyposażenie i ozdoby z Grecji. Będzie to, po rodzinnym Arpinum, jego ulubione miejsce wypoczynku, do którego mógł przyjeżdżać częściej, gdyż leżało blisko stolicy[47].

Cyceron cieszył się tak wielką popularnością, że w roku 67 komicja wybrały go jednogłośnie na pretora – takiego zaszczytu doznało tylko kilku obywateli w wielowiekowej historii Rzymu[48]. Z racji swojego urzędu po raz pierwszy sądził oraz przewodniczył trybunałom w najważniejszych sprawach karnych[49]. Jednocześnie nadal występował jako obrońca (piastowanie godności pretora nie przeszkadzało w starożytnym Rzymie występować w roli adwokata). Bronił Aulusa Kluencjusza Habitusa, oskarżonego o otrucie ojczyma; Marka Fundaniusza, oskarżonego o wymuszenia oraz Kwintusa Galliusza, oskarżonego o nadużycia wyborcze[50].

W okresie edylatu i pretury był politycznym sojusznikiem Gajusza Pompejusza, swojego towarzysza broni z czasów wojny ze sprzymierzeńcami. Podczas obrad senatu w roku 67 rzucił jako świeżo obrany pretor cały swój autorytet na szalę, by przeforsować wniosek trybuna ludowego Maniliusza, zgodnie z którym powierzono Pompejuszowi dowództwo armii w wojnie z królem Pontu Mitrydatesem. Wygłosił wówczas w senacie mowę, która w historii literatury zwana jest Manilianą i uchodzi za jedno z najlepszych jego dzieł[51]. Upewniam was, Rzymianie, iż cokolwiek w tej sprawie podjąłem, uczyniłem to z miłości do Rzeczypospolitej i nie tylko nie myślę, że w ten sposób zyskałem czyjąś łaskę, ale przeciwnie, wiem, że ściągnąłem na siebie wiele wrogich uczuć, częścią ukrytych, częścią jawnych, dla mnie zbytecznych, lecz dla was może pożytecznych. Jednak wyniesiony na ten urząd, tyloma dobrodziejstwami przez was obsypany, sądziłem, Rzymianie, że jest moim obowiązkiem postawić wasze życzenia, godność Rzeczypospolitej, dobro sprzymierzeńców i prowincji nad wszelkie osobiste rachuby i korzyści[52].

Mowa za powierzeniem naczelnego dowództwa Pompejuszowi jest niewątpliwie jedną z najświetniejszych i najlepiej opracowanych stylistycznie dzieł Cycerona. Pisana w pełnym figur retorycznych i wspaniale dźwięczących klauzul stylu, jest pochwałą dowódcy, posiadającego cztery główne zalety znakomitego wodza: znajomość sztuki wojennej, męstwo, autorytet i szczęście[53].

Konsulat[edytuj | edytuj kod]

Oficjalne staranie o konsulat, rozpoczął Cyceron zwyczajem rzymskim na rok przed wyborami, w lipcu 65 roku. Stanął przed bardzo trudnym zadaniem. Nie był z pochodzenia Rzymianinem, nikt z jego rodu nigdy nie sprawował w republice żadnego urzędu. W Rzymie dopuszczano „ludzi nowych" najwyżej do pretury, jednak zdecydowanie sprzeciwiano się ich wyborowi do konsulatu, zarezerwowanego dla starych rodów senatorskich[54].

Jeszcze przed rozpoczęciem kampanii wyborczej Cyceron bronił w sądzie trybunów ludowych Maniusza i Korneliusza (stronników Pompejusza), terroryzowanych procesami przez przeciwników politycznych[55]. Wystąpił też po raz pierwszy przeciwko Juliuszowi Cezarowi – przekonał senat do zaniechania projektu wojny z Egiptem i wysłania tam na czele wojsk Cezara[54]. Sprzeciwił się wywołaniu konfliktu, którą określił jako zamierzoną wojnę niesprawiedliwą, mającą na celu rozbój i zagarnięcie majątku króla egipskiego[56]. Cyceron poznał Cezara w szkole retorycznej na Rodos w roku 78. Mimo stosunkowo niewielkiej różnicy wieku, były pretor Cyceron był już uznaną wielkością, gdy były kwestor Cezar stawiał pierwsze kroki na arenie politycznej[57].

17 lipca 65 roku Cyceron po raz pierwszy nałożył specjalnie kredą wybieloną, lśniącą togę (toga candida), aby wyróżnić się spośród tłumu, i obchodząc ulice - stąd nazwa ambitio - w otoczeniu orszaku przyjaciół, ujmował za rękę przechodniów prosząc o popieranie jego kandydatury. Miał przy sobie specjalnego niewolnika (nomenclatora), który podszeptywał mu nazwiska przechodzących obywateli, żeby mógł tych przechodniów imiennie pozdrowić[58]. Od września do stycznia objeżdżał miasta Italii i Galii Przedalpejskiej, aby pozyskać poparcie tamtejszych wyborców[59].

Podczas komicjów w 64 roku wybrany został głosami wszystkich centurii. Dumny z owego jednomyślnego wyboru, niejednokrotnie o tym później wspominał[60]. Mnie cała Italia, mnie wszystkie stany, mnie wszyscy obywatele (...) wybrali konsulem jako pierwszego[61]. Dumny też był Cyceron z tego, że przeszedł w wyborach jedynie dzięki własnej popularności, że nie należał do tych, którzy konsulami zostali wybrani w kołysce, lecz do tych, których wybrano na Polu Marsowym[62] Na Cycerona głosowali ekwici, publikanie i większą część nobilitas. Miał znane nazwisko jako obrońca sądowy i mówca polityczny, był popularny wśród zwykłych mieszkańców Rzymu, wspierały go miasta Italii, które uważały go za swojego reprezentanta. Z tak wielkim poparciem społecznym, w wieku 42 lat, objął najwyższy urząd Republiki[63].

Konsulat objął 1 stycznia 63 roku i jeszcze tego dnia wystąpił przeciwko projektowi ustawy agrarnej wniesionego przez trybunów ludowych[64]. Odwołał się do ludu w przemowie, w której argumentował: doszedłem do przekonania, że to piękne i cieszące się popularnością u ludu prawo rolne ludowi nic nie daje, a wszystko tylko niektórym jednostkom w darze przynosi, że mami lud nadzieją uzyskania gruntów, a wolność mu wydziera; że wzbogaca jednostki, a skarb publiczny uszczupla i że - co jest rzeczą najbardziej niegodną - trybunowie ludowi, których przodkowie nasi chcieli mieć stróżami i obrońcami wolności, królów w naszym państwie ustanawiają[65].

Oprócz czterech mów przeciw reformie rolnej, wygłosił Cyceron za konsulatu jeszcze osiem innych, wydanych później razem z owymi czterema i stanowiących całość „mów konsularnych". Wymienił je w następującej kolejności: pierwsza to mowa w senacie wygłoszona 1 stycznia; druga do ludu w sprawie prawa agrarnego; trzecia o Othonie; czwarta w obronie Rabiriusza; piąta o synach obywateli proskrybowanych; szósta, w której zrzekłem się prowincji na zebraniu ludowym; siódma, którą wypędziłem Katylinę; ósma wygłoszona do ludu nazajutrz po ucieczce Katyliny; dziewiąta na zebraniu ludowym po zeznaniach Allobrogów; dziesiąta w senacie 5 grudnia[66].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Jego ogromny dorobek literacki stanowią dzieła retoryczne: De oratore (O mówcy), Brutus, Orator, a także dzieła filozoficzne: De re publica (O państwie), De officiis (O powinnościach), De finibus bonorum et malorum (O granicach dobra i zła) i inne. Szczególną wartością odznaczają się Listy Cycerona. Najcenniejsze są jednak mowy, w tym: Mowy przeciwko Katylinie, W obronie Milona i Filipiki przeciwko Antoniuszowi oraz Mowy przeciwko Werresowi. Jego oratorską wielkość i literackie osiągnięcia doceniali późniejsi autorzy (np. Seneka, Tacyt)[67], a Kwintyliana stwierdził nawet, że słowo 'Cyceron' uważa się już nie za imię człowieka, lecz wprost za synonim mowy (Kwintylian, Kształcenie mówcy X/1:112).

Mowy[edytuj | edytuj kod]

  • De haruspicum responsis
  • Pro Cn. Plancio
  • Pro Sestio
  • In Vatinium
  • Pro Caelio
  • De provinciis consularibus
  • Pro Balbo
  • Pro Milone
  • In Pisonem
  • Pro Scauro
  • Pro Fonteio
  • Pro Rabirio Postumo
  • Pro Marcello
  • Pro Ligario
  • Pro Deiotaro
  • Philippicae

Dzieła filozoficzne i retoryczne[edytuj | edytuj kod]

Cyceron przemawiający w Senacie. Fresk Cezara Maccariego.
  • De inventione
  • De optimo genere oratorum
  • Topica
  • De oratore (O mówcy)
  • De fato
  • Paradoxa stoicorum
  • De partitione oratoria
  • Brutus
  • Orator
  • De re publica
  • De legibus
  • De finibus
  • Tusculanae disputationes (Rozmowy tuskulańskie)
  • De natura deorum
  • Academica
  • Cato Maior de senectute
  • Laelius de amicitia (Leliusz, czyli rozmowa o przyjaźni)
  • De divinatione (O wróżeniu)
  • De officiis

Listy[edytuj | edytuj kod]

Karykatura Cycerona
  • Ad Atticum
  • Ad familiares
  • Ad Quintum fratrem
  • Ad Brutum
  • Ad Strybam

Fragmenty poezji[edytuj | edytuj kod]

  • De consulatu suo
  • De temporibus suis
  • De expeditione Britannica
  • Aratea
  • Alcyones
  • Marius
  • Limon

Zachowane w zbiorze listów Cycerona dziełko Commentariolum petitionis jest autorstwa jego brata Kwintusa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Kumaniecki 1989 ↓, s. 17-19.
  2. Kumaniecki 1989 ↓, s. 20.
  3. Curtius 1997 ↓, s. 72.
  4. Leonhardt 2013 ↓, s. 60-66.
  5. Curtius 1997 ↓, s. 68nn.
  6. Kumaniecki 1989 ↓, s. 531.
  7. Kumaniecki 1989 ↓, s. 68nn.
  8. Kumaniecki 1989 ↓, s. 23-28.
  9. Cyceron: De legibus 2, 2, 3.
  10. Kumaniecki 1989 ↓, s. 33-40.
  11. Kumaniecki 1989 ↓, s. 56.
  12. Kumaniecki 1989 ↓, s. 41.
  13. Kumaniecki 1989 ↓, s. 42.
  14. Kumaniecki 1989 ↓, s. 51.
  15. Kumaniecki 1989 ↓, s. 51-55.
  16. Cyceron: De Oratione 1, 39, 180.
  17. 17,0 17,1 Kumaniecki 1989 ↓, s. 58.
  18. Kumaniecki 1989 ↓, s. 55.
  19. 19,0 19,1 Kumaniecki 1989 ↓, s. 63.
  20. Kumaniecki 1989 ↓, s. 61.
  21. Cyceron: Brutus 90, 310.
  22. Kumaniecki 1989 ↓, s. 63-64.
  23. Cyceron: De oratione 1, 1, 5
  24. Kumaniecki 1989 ↓, s. 65.
  25. Kumaniecki 1989 ↓, s. 69.
  26. Cyceron: Pro Quinctio 30, 92.
  27. Kumaniecki 1989 ↓, s. 74.
  28. Cyceron: Pro Sexto Roscio Amerino 1, 1-2.
  29. Kumaniecki 1989 ↓, s. 80.
  30. Kumaniecki 1989 ↓, s. 83.
  31. Kumaniecki 1989 ↓, s. 86.
  32. Kumaniecki 1989 ↓, s. 90.
  33. Kumaniecki 1989 ↓, s. 93.
  34. Cyceron: Brutus 91, 316.
  35. Kumaniecki 1989 ↓, s. 98.
  36. Cyceron: Pro Piane 26, 64.
  37. Kumaniecki 1989 ↓, s. 102.
  38. Kumaniecki 1989 ↓, s. 106.
  39. Kumaniecki 1989 ↓, s. 107-108.
  40. Kumaniecki 1989 ↓, s. 136.
  41. Kumaniecki 1989 ↓, s. 109-110.
  42. Cyceron: Divinatio in Caecilium 8, 26.
  43. Kumaniecki 1989 ↓, s. 118.
  44. Kumaniecki 1989 ↓, s. 123.
  45. Kumaniecki 1989 ↓, s. 127.
  46. Kumaniecki 1989 ↓, s. 128-135.
  47. Kumaniecki 1989 ↓, s. 137.
  48. Kumaniecki 1989 ↓, s. 139.
  49. Kumaniecki 1989 ↓, s. 146.
  50. Kumaniecki 1989 ↓, s. 150-151.
  51. Kumaniecki 1989 ↓, s. 141.
  52. Cyceron: De imperio Gnaei Pompei 24, 71.
  53. Kumaniecki 1989 ↓, s. 142.
  54. 54,0 54,1 Kumaniecki 1989 ↓, s. 158.
  55. Kumaniecki 1989 ↓, s. 153.
  56. Cyceron: De lege agraria contra Rullum 1, 4.
  57. Kumaniecki 1989 ↓, s. 144.
  58. Kumaniecki 1989 ↓, s. 159.
  59. Kumaniecki 1989 ↓, s. 162.
  60. Kumaniecki 1989 ↓, s. 167.
  61. Cyceron: In Pisonem 1, 3.
  62. Cyceron: De lege agraria contra Rullum 2, 36, 100.
  63. Kumaniecki 1989 ↓, s. 168.
  64. Kumaniecki 1989 ↓, s. 174.
  65. Cyceron: De lege agraria contra Rullum 2, 6, 15.
  66. Cyceron: Ad Atticum 2, 1, 3.
  67. Por. Tacyt, Dialog o mówcach 22. Seneka, Listy do Lucyliusza 111:1nn.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]