Małorosja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Małorosja (również Ruś Mała, Małoruś) – pierwotnie greckie, a następnie urzędowe rosyjskie określenie ziem Rusi Kijowskiej, położonych wzdłuż Dniepru (Naddnieprze) zajętych po rozejmie andruszowskim (1667) (Ukraina Lewobrzeżna) i II rozbiorze Polski (1793) (Ukraina Prawobrzeżna) przez Carstwo Rosyjskie i Imperium Rosyjskie, w przeciwieństwie do Wielkorosji, czyli ziem Carstwa Rosyjskiego, stosowane od XVIII wieku do rewolucji lutowej i upadku caratu w marcu 1917. Pojęcie "Małorosji" było w XIX wieku związane z koncepcją nacjonalistów rosyjskich trójjedynego narodu rosyjskiego: Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy)[1].

Pojęcie Małorosji w sensie ścisłym obejmowało ziemie guberni małorosyjskiej (podzielonej w 1802 na gubernie czernihowską i połtawską), natomiast w sensie szerokim pojęcie Małorosji obejmowało także Kraj Południowo-Zachodni (gubernie kijowską, podolską i wołyńską)[2].

Po raz pierwszy pojęcie "Małej Rosji" zostało użyte przez Patriarchat Konstantynopolitański, który dla odróżnienia nowej archieparchii moskiewskiej od starszej kijowskiej zastosował nazwę Mikra Rosia (Mała Rosja) w odniesieniu do ziem ukraińskich, zaś Megale Rosia (Wielka Rosja) wobec terenów należących do nowego ośrodka w Moskwie. W nazewnictwie tym można zaobserwować pewną analogię z nazwami ziem greckich w starożytności, kiedy to stara ojczyzna Greków (ziemie w przybliżeniu pokrywające się z terenem dzisiejszej Grecji) była nazywana Małą Grecją a jej zamorskie kolonie – Wielką Grecją. Analogicznie, "Mała Rosja" oznaczała więc obszar, z którego państwo ruskie wzięło swój początek, a "Wielka Rosja" nowe ziemie. Terminologii tej administracja kościelna Konstantynopola używała dla eparchii metropolii kijowskiej położonych na Naddnieprzu do czasu podporządkowania tych ziem Patriarchatowi Moskiewskiemu w 1686. Od tamtej pory Moskwa, za sprawą jej rosnących wpływów politycznych i kulturowych, odebrała naddnieprzańskiej "matce grodów ruskich" (Kijowowi) pozycję jedynego spadkobiercy Rusi Kijowskiej. Obecnie zarówno Ukraina, jak i Rosja, roszczą pretensje do politycznego i kulturowego spadku po księstwie Ruryka, wskazując siebie jako spadkobierców Rusi Kijowskiej. Z biegiem czasu dominacja Moskwy i upadek Kijowa zmieniły postrzeganie pojęć Wielkiej i Małej Rosji. Wobec rosnącego w siłę państwa rosyjskiego, termin "Mała Rosja" zaczął być stosowany jako pogardliwe i lekceważące określenie dla niedorozwiniętego politycznie i gospodarczo obszaru Ukrainy.

Po przegranej przez Karola XII i Iwana Mazepę bitwie pod Połtawą z Piotrem I car rozpoczął likwidację ostatnich objawów kozackiej autonomii. Samo używanie nazwy "Ukraina" zostało w Rosji carskiej zakazane[3], zaś w jego zastępstwie do języka wprowadzono pojęcie "Małorosja", tworząc w 1722 zamiast urzędu wybieranego hetmana kozackiego Kolegium Małorosyjskie. Celem Kolegium było "ukorzyć ich ojcowiznę" (ukr.: привести їх батьківщину до покори, wg słów hrabiego Tołstoja, doradcy Piotra Wielkiego). W jego składzie nie było żadnego Kozaka. Kolegium Małorosyjskie zarządzane było przez 6 rosyjskich oficerów sztabowych i prokuratora na czele z generałem brygady. Wprowadziła ona bardzo wysokie podatki, a sumami z nich pochodzącymi rozporządzała według własnego uznania. Pułkownicy z Wielkorosji (jak nazywano Rosję) dopuszczali się nadużyć, negatywny wpływ na stosunki społeczne miał też fakt stacjonowania w kraju wojsk rosyjskich.

Po likwidacji w 1764 urzędu hetmana z części lewobrzeżnej Ukrainy utworzono gubernię małorosyjską z siedzibą władz w Głuchowie. W 1755 gubernię małorosyjską połączono z gubernią kijowską, a siedzibę władz przeniesiono do Kijowa. Od tego roku tytuł hetmana wojsk kozackich przysługiwał panującej rodzinie carskiej. Starszyzna kozacka została zrównana w prawach z dworiaństwem rosyjskim, a wolni Kozacy – z chłopami rosyjskimi. W 1775 ostatecznie zlikwidowano autonomię Hetmańszczyzny.

W 1781 tereny guberni zostały podzielone na trzy namiestnictwa: czernihowskie, nowogrodzko-siewierskie i kijowskie. W 1796 utworzono ponownie gubernię małorosyjską, z siedzibą władz w Czernihowie, a w 1802 rozdzielono ją na dwie gubernie: połtawską i czernihowską.

Na zajętych przez Rosję ziemiach zaczęto zwalczać wszelkie przejawy istnienia małorosyjskiej odrębności, w tym kulturę i język. W 1863 wydano cyrkularz wałujewski, ograniczający wydawanie literatury ukraińskiej. W 1876 ogłoszono ukaz emski, zakazujący w ogóle publikacji w języku ukraińskim oraz wprowadzający w szkołach obowiązek nauki w języku rosyjskim.

Przypisy

  1. "Od XIX w. w rosyjskiej części Ukrainy (zw. oficjalnie Małorosją) trwała rusyfikacja, prześladowanie kultury ukraińskiej (koncepcja rosyjskich nacjonalistów trójjedynego narodu rosyjskiego: Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy)".Encyklopedia PWN[1].
  2. "Под именем Малороссии разумеются, обыкновенно, нынешняя Черниговская и Полтавская губернии, но в историческом смысле понятие Малороссии гораздо шире; она обнимала собою, сверх того, теперешний Юго-Западный край (т. е. губернии Киевскую, Подольскую и Волынскую), заходя порой и в теперешнюю Галицию, Бессарабию, Херсонщину." Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona, Petersburg 1890-1907, Hasło:Россия. История: Малороссия Энциклопедический словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона
  3. Figes O.: Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891-1924. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009, s. 95-96. ISBN 978-83-245-8764-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]