Patriarcha Konstantynopola

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Hagia Sofia - była katedrą patriarchy Konstantynopola od 537 r. do 1453 r., kiedy to po zdobyciu miasta przez Turków została zamieniona na meczet. Do dziś dnia widoczne są mozaiki z postaciami świętych.

Konstantynopol stał się siedzibą patriarchy w 381, gdy do czterech dotychczasowych stolic patriarszychRzymu, Aleksandrii, Antiochii i JerozolimySobór konstantynopolitański I dodał piątą: Nowy Rzym (gr. Νέα Ῥώμη), czyli Konstantynopol, sytuując ją jako drugą w hierarchii patriarchatów. Ustanowienie stolicy patriarszej w Konstantynopolu było wynikiem zabiegów biskupów tego miasta, dotychczas skromnych sufraganów Heraklei. Wśród hierarchii, wiernych i cesarzy przeważył pogląd, że skoro dotychczasowe Bizancjum, którego znaczenie wynikało "tylko" z ruchu handlowego przez Bosfor, stało się stolicą wschodniej części Cesarstwa, to powinno zostać wyniesione do rangi równej Rzymowi – starej stolicy. Mimo przeciwdziałania papieży kolejne sobory powszechne przyznały biskupom Konstantynopola godność patriarszą i wydzieliły im kanoniczne terytorium, składające się ostatecznie z całej europejskiej części Cesarstwa Wschodniorzymskiego, diecezji Ilirii (należącej do cesarstwa zachodniorzymskiego) i całej Azji Mniejszej.

Patriarchowie Konstantynopola objęli przewodnią rolę w kościele wschodniej części cesarstwa rzymskiego, który później stał się Kościołem Prawosławnym. Na osiągnięcie tej pozycji złożyło się kilka czynników. Pierwszym (chronologicznie) było to, że cesarze bizantyjscy faworyzowali patriarchów rezydujących w ich stolicy, którzy też naturalną koleją rzeczy mieli największe możliwości działania u tronu. Dalej: pozostałe patriarsze stolice Wschodu, Aleksandria, Antiochia i Jerozolima, wcześnie znalazły się pod władzą muzułmanów, co automatycznie odebrało im wiele z ich pierwotnego znaczenia – przestały być jakakolwiek konkurencją dla Konstantynopola. Po upadku Konstantynopola znaczenie jego patriarchów, paradoksalnie, jeszcze wzrosło, ponieważ w systemie millet, zgodnie z którym Turcy osmańscy urządzili swoje państwo, patriarcha konstantynopolitański został uznany za głowę całego rum millet ("narodu rzymskiego" – wiernych Kościoła Prawosławnego), z czym wiązała się pewna władza świecka, a przede wszystkim fiskalna i finansowa. Uzależnienie patriarchów Antiochii, Aleksandrii i Jerozolimy od patriarchy Konstantynopola doszło do tego stopnia, że niektórzy z nich rezydowali w Konstantynopolu, a nie w swoich stolicach.

Wszystko to działo się w warunkach nieustannego konfliktu z Rzymem, który tlił się od początku istnienia patriarchatu, niekiedy otwarcie, innym razem tylko w formie nieprzychylnej postawy wobec "łacinników". Przejawami tego konfliktu były zwłaszcza schizmy: akacjańska (484-519), focjańska (867-893) i ostatnia, nie zakończona jak dotąd, wielka schizma wschodnia (1054). Patriarchowie Konstantynopola konsekwentnie odmawiają papieżom w Kościele prymatu innego, niż honorowy, uważając siebie, patriarchów ekumenicznych, za równych "papieżom rzymskim".

Zarówno wrogość wobec Rzymu, jak i władza nad całym prawosławiem wydają się słabnąć od początku XX wieku. Po upadku Imperium Osmańskiego upadła świecka władza patriarchów. W obecnej strukturze Kościoła prawosławnego dominują lokalne Kościoły autokefaliczne, niezależne jurysdykcyjnie od patriarchy ekumenicznego, a tylko uznające jego zwierzchnictwo duchowe. W słowiańskich Kościołach lokalnych osłabł wpływ kultury greckiej, a i Konstantynopol przestał być jej ośrodkiem. 7 grudnia 1965 papież Paweł VI i patriarcha Atenagoras I odwołali wzajemne klątwy rzucone jeszcze w 1054. Stosunki między Rzymem a Konstantynopolem uległy po tym fakcie ogólnemu ociepleniu, choć nie doszło jeszcze do interkomunii ani do wypracowania wspólnego stanowiska w sprawach wiary. Najdalszym krokiem w tym kierunku pozostaje prawosławno-katolicka Deklaracja z Balamand z 1993.

Poza patriarchą prawosławnym, od 1461 w Konstantynopolu rezyduje jeszcze ormiański patriarcha Konstantynopola, jeden ze zwierzchników Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego. Nie ma natomiast w Konstantynopolu patriarchy łacińskiego (katolickiego). Jedynym okresem w dziejach, gdy w Konstantynopolu rezydowali patriarchowie łacińscy, pozostaje okres Cesarstwa Łacińskiego (1204-1261) (prawosławni patriarchowie konstantynopolitańscy rezydowali wtedy, wraz z dworem cesarskim, w Nicei). Później był to urząd tytularny, sprawowany przez jednego z urzędników Kurii Rzymskiej, zniesiony w 1964. Obecnie patriarcha Konstantynopola sprawuje zwierzchnictwo nad prawosławnymi w Turcji oraz na niektórych wyspach nie należących do jurysdykcji Cerkwi w Grecji.

Lista biskupów Bizancjum i patriarchów Konstantynopola[edytuj | edytuj kod]

Biskupi Bizancjum do 337 roku[edytuj | edytuj kod]

święty Andrzej Apostoł założyciel, przed r. 38
Stachys 38-54
Onezym 54-68
Polikarp I 69-89
Plutarch 89-105
Sedecjon 105-114
Diogenes 114-129
Eleuteriusz 129-136
Feliks 136-141
Polikarp II 141-144
Atenodor 144-148
Euzois 148-154
Wawrzyniec 154-166
Alipiusz 166-169
Pertinaks 169-187
Olimpian 187-198
Marek I 198-211
Filadelfus 211-217
Cyriak I 217-230
Kastyn 230-237
Eugeniusz I 237-242
Tytus 242-272
Domecjusz 272-284
Rufin I 284-293
Probus 293-306
Metrofan 306-314
Aleksander 314-337

Arcybiskupi Konstantynopola do 458 roku[edytuj | edytuj kod]

Paweł I 337-339, 342-342, 346-351
Euzebiusz z Nikomedii 339-341
Macedoniusz I 342-346, 351-360
Eudoksjusz z Antiochii 360-370
Demofil 370-379
Ewagriusz 379
Grzegorz z Nazjanzu 379-381
Maksym I Cynik 380
Nektariusz 381-397
Jan Chryzostom 398-404
Arsacjusz z Tarsu 404-405
Attyk 406-425
Syzyniusz I 426-427
Nestoriusz 428-431
Maksymian 431-434
Proklos 434-446
Flawian 446-449
Anatoliusz 449-458

Patriarchowie ekumeniczni Konstantynopola do 1054 roku[edytuj | edytuj kod]

Gennadiusz I 458-471
Akacjusz 471-488
Frawitas 488-489
Eufemiusz 489-495
Macedoniusz II 495-511
Tymoteusz I 511-518
Jan II Kapadocki 518-520
Epifaniusz 520-535
Antym I 535-536
św. Menas 536-552
Eutychiusz 552-565, 577-582
Jan III Scholastyk 565-577
Jan IV Postnik 582-595
Cyriak II 596-606
Tomasz I 607-610
Sergiusz I 610-638
Pyrrus I 638-641, 654
Paweł II 642-653
Piotr 654-666
Tomasz II 667-669
Jan V 669-675
Konstantyn I 675-677
Teodor I 677-679, 686-687
Jerzy I 679-686
Paweł III 687-693
Kallinik I 693-705
Cyrus 705-711
Jan VI 712-715
German I 715-730
Anastazy 730-754
Konstantyn II 754-766
Nicetas I 766-780
Paweł IV 780-784
Tarazjusz 784-806
Nicefor I 806-815
Teodot I Kassiteras 815-821
Antoni I Kassimates 821-836
Jan VII Gramatyk 836-843
Metody I 843-847
Ignacy I 847-858, 867-877
Focjusz I Wielki 858-867, 877-886
Stefan I 886-893
Antoni II Kauleas 893-901
Mikołaj I Mistyk 901-907, 912-925
Eutymiusz I Synkellos 907-912
Stefan II z Amasei 925-928
Tryfon 928-931
Teofilakt 933-956
Polieuktos 956-970
Bazyli I Skamandrenos 970-974
Antoni III Studyta 974-980
Mikołaj II Chryzoberges 984-996
Syzyniusz II 996-998
Sergiusz II 999-1019
Eustacjusz 1019-1025
Aleksy I Studyta 1025-1043
Michał I Cerulariusz 1043-1058

Patriarchowie prawosławni Konstantynopola[edytuj | edytuj kod]

Patriarchowie Konstantynopola do 1204[edytuj | edytuj kod]

Michał III z Anchialos
Lp. Imię Okres Uwagi Przyp.
1 Konstantyn III Lichudes 1059-1063
2 Jan VIII Ksifilinos 1064-1075
3 Kosma I Jerozolimski 1075-1081
4 Eustracjusz Garidas 1081-1084
5 Mikołaj III Gramatyk 1084-1111
6 Jan IX Agapet 1111-1134
7 Leon Styppes 1134-1143
8 Michał II Kurkuas 1143-1146
9 Kosma II Attykos 1146-1147
10 Mikołaj IV Muzalon 1147-1151
11 Teodot II 1151-1153
12 Neofit I 1153
13 Konstantyn IV Chliaren 1154-1156
14 Łukasz Chryzoberges 1156-1169 Zwołał synody w 1156 i 1166 potępiające błędy chrystologiczne. Zakazał duchownym wykonywania świeckich zawodów.
15 Michał III z Anchialos 1170-1177 Na synodzie w 1170 r. potępił błędy Konstantyna z Korkyry. Zainicjował uzgodnienie prawodawstwa kościelnego i cesarskiego przez Teodora Balsamona. [1]
16 Charyton Eugeniota 1177-1178 Sprawował rządy patriarsze przez 11 miesięcy.
17 Teodozjusz I Boradiota 1179-1183 Złożony z urzędu za odmowę udzielenia ślubu córce cesarskiej Irenie Komnenie.
18 Bazyli II Kamater 1183-1186 Złożony z urzędu za udzielenie ślubu Irenie i Aleksemu Komnenom.
19 Nicetas II Muntanes 1186-1189 powołany i odwołany przez cesarza Izaaka II Angelosa
21 Dozyteusz 1189 Wybrany dzięki poparciu cesarza Izaaka II Angelosa, utrzymał się na stolicy 9 dni [2]
20 Leoncjusz Teotokita 1189 [2]
21 Dozyteusz powt. 1189-1190 Objąwszy ponownie tron patriarszy został zmuszony do rezygnacji z powodu protestów kleru i ludu [2]
22 Jerzy II Ksyfilin 1191-1198 Powiększył liczbę exocatacoeli do sześciu
23 Jan X Kamater 1198-1206

Patriarchowie Konstantynopola w Nicei 1204-1261[edytuj | edytuj kod]

Teodor II Irenik
Lp. Imię Okres Uwagi Przyp.
24 Michał IV Autorejan 1206-1213
25 Teodor II Irenik 1213-1215
26 Maksymus II 1215
27 Manuel I Charitopul 1215-1222
28 German II 1222-1240
29 Metody II 1240
30 Manuel II 1244-1255
31 Arseniusz Autorejan 1255-1259 Usunięty z powodu obrony interesów małoletniego Jana IV [3]
32 Nicefor II 1260-1261 Został wybrany po wygnaniu patriarchy Arseniusza [4]

Patriarchowie Konstantynopola 1261-1453[edytuj | edytuj kod]

Lp. Imię Okres Uwagi Przyp.
33 Arseniusz Autorejan 1261-1267 Ekskomunikował cesarza Michała VIII z powodu oślepienia współcesarza Jana IV. Z woli cesarza zesłany na wyspę Proconnes. Jego wygnanie stało się początkiem schizmy arseniańskiej. [3][5]
35 German III 1267 Wybrany patriarchą po usunięciu Arseniusza Autorejana. Nie chciał odwołać nałożonej na cesarza ekskomuniki. [6]
36 Józef I Galezjota 1267-1275 Doprowadził do wygnania Arseniusza Autorejana. Sprzeciwił się planom unii lyońskiej i z tego powodu został zmuszony do ustąpienia [7]
37 Jan XI Bekkos 1275-1282 Doprowadził do zawarcia unii lyońskiej. Bronił Filioque jako zgodnego z nauką Ojców Kościoła [8]
36 Józef I Galezjota powt. 1282-1283 Powrócił na trzy miesiące po śmierci cesarza i usunięciu Jana XI Bekkosa [9]
38 Grzegorz II Cypryjczyk 1283-1289 Doprowadził do oficjalnego odrzucenia unii lyońskiej. Usunięty z powodu wcześniejszej działalności prounijnej. [10]
39 Atanazy I 1289-1293 Przeprowadził reformę dyscypliny i finansów kościelnych. Ustąpił wobec oporu duchowieństwa przeciw reformom. [11]
40 Jan XII 1294-1303 Sprzeciwił się projektom rzucenia ekskomuniki na spiskujących przeciw cesarzowi. Zwalczał symonię
39 Atanazy I powt. 1303-1309 Zabiegał o porawę prawa i moralności. Żywił tłumy uciekinierów ofiar łupiestw Kompanii Katalońskiej. Ponownie zmuszony do ustąpienia przez opozycję. [11]
41 Nifon I 1310-1314 Doprowadził do zakończenia schizmy arseniańskiej. [12]
42 Jan XIII Glykys 1315-1320 Po pięciu latach ustąpił ze względu na zły stan zdrowia. [13]
43 Gerazym I 1320-1321 W konflikcie pomiędzy cesarzem Andronikiem II, a jego wnukiem poparł tego ostatniego, gdy cesarz użył synodu do ekskomunikowania przeciwnika. [14]
44 Izajasz 1323-1334 Przebywał w areszcie klasztornym, prawdopodobnie z powodu poparcia dla Andronika III w jego konflikcie z cesarzem. Prowadził rozmowy zmierzające do porozumienia pomiędzy Kościołem Prawosławnym a Kościołem Ormiańskim [15]
45 Jan XIV Kalekas 1334-1347 Początkowo, na synodzie w 1341 roku, poparł hezychastów, później zdecydowanie przeciw nim wystąpił. Złożony z urzędu przez cesarzową Annę zagrożoną przez Jana Kantakuzena [16]
46 Izydor 1347-1350 Jako patriarcha podejmował działania dla umocnienia hezychazmu [17]
47 Kalikst I 1350-1354 Doprowadził do potępienia antypalamizmu na synodzie w 1351. Odmówił koronowania syna cesarskiego Mateusza Kantakuzena, za co został uwięziony [18]
48 Filoteusz Kokkin 1354-1355 Został zmuszony do rezygnacji po abdykacji Jana VI Kantakuzena [19]
47 Kalikst I powt. 1355-1363 Sprzeciwiał się prounijnej polityce cesarza Jana V. Zwalczał tendencje do tworzenia Kościołów narodowych [20]
48 Filoteusz Kokkin powt. 1364-1376 Przeciwstawiał się unii kościelnej z Rzymem, której zwolennikiem był cesarz Jan V Paleolog. Popierał hezychazm. W obliczu zagrożenia tureckiego wzywał władców prawosławnych do zawarcia przymierza. Zrezygnował w 1376 roku. [19]
49 Makary 1376-1379 Wyniesiony na stolicę patriarszą przez Andronika IV Paleologa, który pokonał i uwięził swego ojca i brata
50 Nil Kerameus 1379-1388 Pośredniczył w łagodzeniu konfliktu pomiędzy cesarzem Janem V, a jego synem Andronikiem IV. Przyznał Janowi V prawo do interweniowania w sprawach kościelnych [21]
51 Antoni IV 1389-1390 Ustąpił po roku w wyniku przewrotu politycznego [22]
49 Makary powt. 1390-1391 Ponownie objął tron patriarszy, gdy na kilka miesięcy władzę w Konstantynopolu zdobył Jan VII Paleolog, syn Andronika IV
51 Antoni IV powt. 1391-1397 Organizował pomoc dla Cesarstwa do walki z Turkami. Dbał o prestiż Konstantynopola. Interweniował w podległych mu prowincjach (na Rusi, Wołoszczyźnie) [22]
52 Kalikst II Ksantopul 1397 Zmarł po trzech miesiącach pełnienia urzędu [23]
53 Mateusz I 1397-1410
54 Eutymiusz II 1410-1416 Pod koniec patriarchatu Eutymiusza doszło do poważnego konfliktu patriarchy z cesarzem, dotyczącego władzy cesarza nad Kościołem
55 Józef II 1416-1439 Doprowadził do podpisania unii florenckiej
56 Metrofan II 1440-1443 Działał na rzecz unii Kościołów w warunkach jawnego oporu duchowieństwa i ludności. W 1443 roku złożył dymisję [24]
57 Grzegorz III Mammas 1443-1450 Wspierał prołacińską politykę cesarza Jana VIII. Po śmierci cesarza zmuszony przez opozycję do opuszczenia Konstantynopola [25]
58 Atanazy II 1450-1453 Ostatni bizantyński patriarcha Konstantynopola wybrany przez synod w 1450 roku. Jego istnienie jest podawane w wątpliwość [26]

Patriarchowie Konstantynopola po 1453 roku[edytuj | edytuj kod]

Gennadiusz II Scholar 1453-1456, 1458, 1462-1463, 1464
Izydor II Ksantopulos 1456-1457
Sofroniusz I Syropulos 1463-1464
Joazaf 1464, 1464-1466
Marek II Ksylokarawes 1466
Symeon I z Trapezuntu 1466, 1471-1474, 1481-1486
Dionizy I 1466-1471, 1489-1491
Rafał I 1475-1476
Maksym III Manasses 1476-1481
Nefon II 1486-1488, 1497-1498, 1502
Maksym IV 1491-1497
Joachim I 1498-1502, 1504
Pachomiusz I 1503-1504, 1504-1513
Teolept I 1513-1522
Jeremiasz I 1522-1545
Joannik I 1546
Dionizy II 1546-1555
Joazaf II 1555-1556
Metrofan III 1565-1572, 1579-1580
Jeremiasz II Tranos 1572-1579, 1580-1584, 1587-1595
Pachomiusz II 1584-1585
Teolept II 1585-1586
Mateusz II 1596, 1598-1602, 1603
Gabriel I 1596
Teofan I Karikes 1597
Melecjusz I Pegas 1597-1598, 1601
Neofit II 1602-1603, 1607-1612
Rafał II 1603-1607
Tymoteusz 1612-1620
Cyryl I Lukaris 1612, 1620-1623, 1623-1635, 1637-1638
Grzegorz IV z Amasei 1623
Antym II 1623
Cyryl II Kontares 1633, 1635-1636, 1638-1639
Atanazy III Patelaros 1634
Neofit III Nicejski 1636-1637
Parteniusz I 1639-1644
Parteniusz II 1644-1646, 1648-1651
Joannik II 1646-1648, 1651-1656
Cyryl III 1652, 1654
Paisjusz I 1652-1655
Parteniusz III 1656-1657
Gabriel II 1657
Parteniusz IV 1657-1662, 1665-1667, 1671, 1675-1676, 1684, 1685
Dionizy III 1662-1665
Klemens 1667
Metody III 1668-1671
Dionizy IV Muselimes 1671-1673, 1676-1679, 1682-1684, 1686, 1687, 1693-1694
Gerazym II 1673-1674
Atanazy IV 1679
Jakub 1679-1682, 1685-1688
Kallinik II 1688, 1689-1693, 1694-1702
Neofit IV 1688
Gabriel III 1702-1707
Neofit V 1707
Cyprian I 1707-1709, 1713-1714
Atanazy V 1709-1711
Cyryl IV 1711-1713
Kosma III 1714-1716
Jeremiasz III 1716-1726, 1732-1733
Paisjusz II 1726-1732, 1740-1743, 1744-1748
Serafim I 1733-1734
Neofit VI 1734-1740, 1743-1744
Cyryl V 1748-1751, 1752-1757
Kallinik III 1757
Serafim II 1757-1761
Joannik III 1761-1763
Samuel I Chaceres 1763-1768, 1773-1774
Melecjusz II 1768-1769
Teodozjusz I 1769-1773
Sofroniusz II 1774-1780
Gabriel IV 1780-1785
Prokopiusz I 1785-1789
Neofit VII 1789-1794, 1798-1801
Gerazym III 1794-1797
Grzegorz V 1797-1798, 1806-1808, 1818-1821
Kallinik IV 1801-1806, 1808-1809
Jeremiasz IV 1809-1813
Cyryl VI 1813-1818
Eugeniusz II 1821-1822
Antym III 1822-1824
Chryzant I 1824-1826
Agatangelos I 1826-1830
Konstancjusz I 1830-1834
Konstancjusz II 1834-1835
Grzegorz VI 1835-1840, 1867-1871
Antym IV 1840-1841, 1848-1852
Antym V 1841-1842
German IV 1842-1845, 1852-1853
Melecjusz III 1845
Antym VI 1845-1848, 1853-1855, 1871-1873
Cyryl VII 1855-1860
Joachim II 1860-1863, 1873-1878
Sofroniusz III 1863-1866
Joachim III 1878-1884, 1901-1912
Joachim IV 1884-1887
Dionizy V 1887-1891
Neofit VIII 1891-1894
Antym VII 1895-1897
Konstantyn V 1897-1901
German V 1913-1918
Melecjusz IV Metaksakis 1921-1923
Grzegorz VII 1923-1924
Konstantyn VI 1924-1925
Bazyli III 1925-1929
Focjusz II 1929-1935
Beniamin 1936-1946
Maksym V 1946-1948
Atenagoras I 1948-1972
Dymitr I 1972-1991
Bartłomiej I od 1991

Schizmatyckie patriarchaty konstantynopolitańskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. John Meyendorff: Teologia bizantyjska. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1984. ISBN 83-211-0451-7.
  2. 2,0 2,1 2,2 Grumel 1958 ↓, s. 436.
  3. 3,0 3,1 Adam Szafrański: Arsenios z Autorianos. W: Encyklopedia katolicka. T. 1. s. 952.
  4. Barabanow N. D.: Arsenij Awtorian.
  5. Daty według J. Bonarek, T. Czekalski, S. Sprawski, S. Turlej: Historia Grecji. s. 659.
  6. Żarworonkow P. I.: German III.
  7. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 432.
  8. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 432.
  9. G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 452.
  10. Walkusz: Grzegorz II. W: Encyklopedia katolicka. T. 6. s. 344.
  11. 11,0 11,1 Barabanow N. D.: Afanasij.
  12. Jerzy Misiurek: Arseniańska schizma. W: Encyklopedia katolicka. T. 1. s. 951-952.
  13. Bożena Modzelewska: Jan XIII Glykys. W: Encyklopedia katolicka. T. 7. s. 868.
  14. P. I. Lark: Gerasim I.
  15. Izajasz (gr.). [dostęp 2012-10-02].
  16. Bożena Modzelewska: Encyklopedia katolicka. T. 7. s. 868.
  17. M. M. Bernatsky: Grigorij Pałama.
  18. Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. s. 361 i 363.
  19. 19,0 19,1 Wacław Hryniewicz: Filoteusz Kokkinos. W: Encyklopedia katolicka. T. 5. s. 242.
  20. Wacław Hryniewicz: Kalikst I. W: Encyklopedia katolicka. T. 8. s. 383.
  21. Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. Paryż: Albin Michel, 1969.
  22. 22,0 22,1 P. I. Żaworonkow: Antonij IV (ros.). W: Prawosławnaja enciklopedia, Т. 2., s. 656 [on-line]. [dostęp 2012-12-07].
  23. Venance Grumel, Traité d'études byzantines, s. 437.
  24. Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. Paryż: Albin Michel, 1969, s. 407.
  25. Jan Walkusz: Grzegorz III. W: Encyklopedia katolicka. T. 5. s. 345.
  26. I. Popow: Afanasij II.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • V. Grumel, La chronologie, Paris 1958.
  • S. Runciman, Wielki Kościół w niewoli. Studium historyczne patriarchatu konstantynopolitańskiego od czasów bezpośrednio poprzedzających jego podbój przez Turków aż do wybuchu greckiej wojny o niepodległość, przeł. J.S. Łoś, Warszawa 1973.
  • A. Weiss: Ekumeniczny Patriarchat Prawosławny. W: Encyklopedia Katolicka. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1983.