Wielkie Księstwo Moskiewskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Великое княжество Московское
Wielikoje Kniażestwo Moskowskoje

Wielkie Księstwo Moskiewskie
Ruś Włodzimiersko-Suzdalska 1263-1547 Carstwo Rosyjskie
Flaga Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Godło Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Flaga Wielkiego Księstwa Moskiewskiego Godło Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Położenie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Język urzędowy staroruski
Stolica Moskwa
Ustrój polityczny monarchia absolutna
Typ państwa monarchia dziedziczna
Ostatnia głowa państwa wielki książę (ostatni) Iwan IV Groźny
Zależne od lenno Złotej Ordy w latach 1271-1480[1]
następca tronu książę Fiodor Rurykiewicz
Jednostka monetarna rubel
wydzielone z Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego przez wielkiego księcia Aleksandra Newskiego
1263
Koronacja wielkiego księcia Iwana IV Groźnego na cara Rusi
22 października 1547
Religia dominująca prawosławie
Mapa Wielkiego Księstwa Moskiewskiego
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Wielkie Księstwo Moskiewskie (ros. Великое княжество Московское, ukr. Велике князівство Московське, łac. Magnus Ducatus Moscuensis; potocznie pol. Moskwita, łac. Moscovia lub Muscovia) – państwo ruskie istniejące w latach 1263-1547, ze stolicą w Moskwie. Wielcy książęta moskiewscy byli od 1328 roku zarówno wielkimi książętami włodzimierskimi i z tego tytułu przysługiwała im zwierzchność nad pozostałymi książętami ruskimi.

Władcy moskiewscy rozpoczęli proces jednoczenia ziem ruskich, kończąc w XVI wieku okres rozbicia dzielnicowego Rusi, kiedy to Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się jedynym istniejącym i niepodległym państwem ruskim. W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na „cara Wszechrusi”, co dało początek Carstwu Rosyjskiemu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali (do 1917 roku) tytułów m.in. wielkich książąt włodzimierskich, twerskich, nowogrodzkich i moskiewskich.

Po upadku Bizancjum i podboju Bałkanów oraz Kaukazu przez Turków Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się także jedynym niepodległym państwem prawosławnym. Moskwa, jako spadkobierczyni Bizancjum aspirowała wówczas do roli stolicy świata prawosławnego, co wyrażono m.in. w teorii trzech Rzymów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kniaź nowogrodzki oraz wielki książę kijowski i włodzimierski Aleksander Newski
Wielki książę włodzimierski, książę nowogrodzki i moskiewski Iwan I Kalita
Monaster Daniłowski w Moskwie ufundowany w 1300 roku.

Ruś w XII-XIV wieku[edytuj | edytuj kod]

Po 1054 r. Ruś Kijowska uległa rozbiciu dzielnicowemu dzieląc się na kilkadziesiąt księstw i dwie republiki, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W 1169 r. książę włodzimierski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów, jak stwierdzają staroruskie historyczne kroniki jego wojsko porabowało i strasznie porujnowało «matkę miast ruskich»[2]. Poza tym, ogłosił siebie niezależnym od Wielkich księciów Kijowskich właścicielem ziemi Włodzimiersko-Suzdalskiej. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy, lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.

W XIII wieku rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy tatarskiej. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką w 1223 roku Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak została zmuszona do uznania zwierzchnictwa tatarskiego i opłacania rocznego trybutu. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana.

W XIII i XIV wieku niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie podporządkowując sobie księstwa Połockie i Pińskie[3][4]. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320[5]) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 bezpośrednio do niej wcielona[6]. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340-1392) zostało zlikwidowane Księstwo Halicko-Wołyńskie a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

Utworzenie księstwa[edytuj | edytuj kod]

Księstwo moskiewskie zostało po raz pierwszy wydzielone w 1213 r. przez Włodzimierza Wsiewołodowica, syna Wsiewołoda Wielkie Gniazdo, który odebrał gród moskiewski swemu bratu, wielkiemu księciu włodzimierskiemu Jerzemu II. W 1238 r. na tronie moskiewskim zasiadł syn wielkiego księcia Jerzego II – Włodzimierz Juriewicz. Przypuszczalnie w 1248 r. książę Borys Michajłowicz wcielił Księstwo Moskiewskie ponownie w skład Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego.

W okresie panowania tatarskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się wielki książę kijowski i włodzimierski Aleksander Newski, pochodzący z Nowogrodu Wielkiego. W 1240 r. pokonał Szwedów w bitwie nad Newą, w 1242 r. rozgromił na jezorze Pejpus wojska krzyżackie oraz powstrzymał najeżdżające Ruś wojska litewskie. W 1252 r. otrzymał od chana Sartaka Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi. Po śmierci Borysa Michajłowicza w 1263 r. z woli Aleksandra Newskiego ponownie wydzielono Księstwo Moskiewskie dla jego najmłodszego syna – Daniela Aleksandrowicza.

Rządy Daniela[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Daniel Moskiewski.

Z walk o sukcesję po Aleksandrze Newskim zwycięsko wyszło niewielkie wówczas Księstwo Moskiewskie, w którym od 1263 roku na tronie zasiadał najmłodszy syn Aleksandra, Daniel, założyciel moskiewskiej linii Rurykowiczów. Od tego momentu Księstwo Moskiewskie stało się monarchią dziedziczną. Daniel mając w dniu śmierci ojca trzy lata uzyskał pełnię władzy w księstwie dopiero w 1277 lub wg innych źródeł w 1283 roku[7]. Nowy książę moskiewski odziedziczył imię po swym bliskim krewnym Danielu Halickim, zmarłym w 1264 roku lub, według innej wersji, otrzymał imię na cześć świętego Daniela Stility.

W latach 1300-1303 Daniel przyłączył do Księstwa Moskiewskiego znajdującą się tuż nad ujściem Moskwy Kołomnę, a także Peresław Zaleski i leżący na zachodzie Możajsk. Za panowania Daniela wybudowano w Moskwie Monaster Daniłowski – obecnie jedną z rezydencji patriarchów Moskwy i Wszechrusi. Na krótko przed swoją śmiercią książę przyjął śluby zakonne i kazał się pochować właśnie w tym monasterze.

Rządy Jerzego III[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Jerzy Moskiewski.

Daniel zmarł w 1303 r. pozostawiając tron swojemu najstarszemu synowi Jerzemu III. W tym samym roku zmarł także wielki książę włodzimierski Andrzej III Aleksandrowicz, brat Daniela. Fakt ten postanowił wykorzystać Jerzy i uzyskać tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego. Głównym przeciwnikiem okazał się jego kuzyn, książę twerski Michał Jarosławicz (syn Jarosława III, brata Aleksandra Newskiego). Początkowo przewagę zdobył Michał, którego chan Złotej Ordy uznał za wielkiego księcia włodzimierskiego. Polityka Michała i Jerzego doprowadziła wkrótce na Rusi do wybuchu wojny domowej, która nie przyniosła rozstrzygnięcia.

W celu uzyskania przewagi nad Michałem, Jerzy wyruszył do stolicy Złotej Ordy Saraj Batu aby zawrzeć sojusz z chanem Ozbegiem. Pobyt Jerzego na dworze chana trwał dwa lata. W tym czasie książę zacieśnił stosunki z władcą Złotej Ordy, czego wynikiem było małżeństwo z siostrą Ozbega Agafią (Konczaką) i uznanie w 1317 r. Jerzego za wielkiego księcia włodzimierskiego. Obawiając się zjednoczenia Rusi, chanowie Złotej Ordy dążyli do skłócenia księstw ruskich. Przeciwko silniejszemu księciu twerskiemu Michałowi, Ozbeg wyniósł na wielkoksiążęcy tron włodzimierski właśnie Jerzego. W kolejnych walkach została przez Michała pojmana Agafia, żona Jerzego, która wkrótce zmarła w niewoli. Śmierć Agafii dała Jerzemu powód do oskarżenia Michała o spisek przeciw Ozbegowi. Michał został wezwany do Saraj Batu i przez Ozbega zgładzony. Pozbycie się rywala, nie uchroniło jednak Jerzego od dalszych walk z jego następcami. W 1322 r. brat Michała i nowy książę twerski Dymitr Groźne Oczy uzyskał od chana Ozbega jarłyk na wielkie księstwo włodzimierskie. Po trzech latach Jerzy ponownie wyruszył do Saraj Batu aby wynegocjować nowy sojusz, jednakże na dworze chana padł ofiarą spisku Dymitra.

Jerzy III był dwukrotnie żonaty. Po raz pierwszy ożenił się w 1297 r. z księżniczką rostowską. Jego drugą żoną była Agafia. Pozostawił córkę Zofię, która w 1320 r. poślubiła Konstantego – syna największego konkurenta Jerzego, księcia twerskiego Michała[8]. Dzięki efektownym rządom Jerzego prestiż Księstwa Moskiewskiego w owym czasie nieustannie wzrastał. W 1325 r. metropolita całej Rusi Piotr przeniósł siedzibę prawosławnej metropolii kijowskiej z Włodzimierza nad Klaźmą do Moskwy.

Rządy Iwana Kality[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Iwan I Kalita.

Po śmierci Jerzego III w Saraj Batu, władzę w Księstwie Moskiewskim przejął jego brat i zarazem najmłodszy syn Daniela Iwan I Kalita, który położył podwaliny pod przyszłą potęgę Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. W 1328 r. przy pomocy Tatarów pokonał księcia twerskiego Aleksandra Michajłowicza i w tym samym roku uzyskał tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego. Iwan Kalita kontynuował politykę swego poprzednika zmierzającą do powiększania moskiewskich posiadłości książęcych, jednak uczynił to w niespotykany dotąd sposób. Udzielał pożyczek finansowych innym kniaziom, żądając w zamian zabezpieczenia na miastach i wsiach. Gdy nie mogli spłacić pożyczki odmawiał prolongowania długu i przyłączał te terytoria do Księstwa Moskiewskiego.

Księstwo Moskiewskie w 1320 roku

W 1328 r. Kalita przeniósł stolicę Wielkiego Księstwa z Włodzimierza do rodzimej Moskwy, co dało początek Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Nadal jednak wielcy książęta moskiewscy (do końca XIV wieku) najpierw obejmowali władzę we Włodzimierzu i tytułowali się wielkimi książętami włodzimierskimi. W 1335 r. Republika Nowogrodzka uznała władzę Iwana Kality jako wielkiego księcia. Moskwa stała się wówczas głównym ośrodkiem politycznym, religijnym i kulturowym Rusi. Iwan Kalita ufortyfikował Moskwę i otoczył kreml nową, dębową palisadą. Ufundował m.in. kamienny Sobór Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Skupowanie ziemi, fundowanie cerkwi i budowa fortyfikacji były jednakże kosztowne. W tym celu Iwan I skrzętnie gromadził fundusze (stąd jego przydomek "Kalita" – sakiewka) wykorzystując przy tym część trybutu przeznaczonego dla chana Złotej Ordy. Był to pierwszy przypadek, kiedy wielki książę podważył panowanie Złotej Ordy na Rusi.

Zjednoczenie ziem ruskich[edytuj | edytuj kod]

Herb z 1472 roku przedstawiający dwugłowego orła. Znak ten został przejęty przez Wielkie Księstwo Moskiewskie po upadku Bizancjum i zawarciu małżeństwa przez Iwana III Srogiego z księżniczką bizantyjską Zofią Paleolog, bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego. Od tej chwili władcy Wielkiego Księstwa stali się spadkobiercami Bizancjum i zaczęli używać tytułu władców bizantyjskich „carów-cesarzy”.
Bitwa na Kulikowym Polu – obraz pędzla Adolpha Yvona z 1850 r. upamiętniający zwycięstwo Dymitra Dońskiego nad Złotą Ordą w 1380 r. Bitwa ta stała się początkiem końca panowania Złotej Ordy na Rusi. Zbiory Pałacu Wielkiego na Kremlu

Poczynając od Iwana I Kality, władcy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zapoczątkowali długotrwały proces jednoczenia księstw ruskich, dokonywany w drodze dobrowolnych unii, zakupów terytoriów bądź podbojów. Księstwo Moskiewskie, jako pierwsze, podjęło też walkę z dominacją tatarską. Pierwsze duże zwycięstwo nad Tatarami odniosły wojska ruskie, pod wodzą Dymitra Dońskiego, w 1380 r. w bitwie na Kulikowym Polu nad Donem. Na przeszkodzie realizacji jednoczenia ziem ruskich stanęła rozwijająca się potęga Wielkiego Księstwa Litewskiego (pozostającego od 1386 w unii personalnej z Polską), pod którego wpływami znalazły się dawne zachodnie ziemie Rusi Kijowskiej (m.in. od 1362 sam Kijów).

Dzieło zjednoczenia kontynuował intensywnie książę Iwan III Srogi, przyłączając do swej domeny: Jarosław, Rostów, Twer i Nowogród Wielki. Iwan III uniezależnił się też całkowicie od dominacji tatarskiej Złotej Ordy (1480). Przestał mianowicie płacić podatki lenne chanowi tatarskiemu, a następnie odparł kilka jego odwetowych wypraw. Złota Orda upadła zresztą ostatecznie w 1502, pobita przez krymskich Tatarów. Za Iwana III Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się jednolitym państwem narodowym, została rozbudowana Moskwa, jako stolica, a także Kreml moskiewski, jako rezydencja władcy. Równocześnie państwo zaczęto z czasem nazywać grecką nazwą Rusi: Rossija – Rosja.

Sprawujący od 1505 roku rządy Wasyl III dokończył dzieło jednoczenia kraju, przyłączając do swego państwa: Psków (1510), Smoleńsk (1514) i Riazań (1521). Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się wówczas jedynym istniejącym państwem ruskim (zachodnie księstwa ruskie zostały wcześniej zajęte przez Litwę i Polskę) oraz jedynym niepodległym państwem prawosławnym na Świecie.

Ustanowienie carstwa[edytuj | edytuj kod]

W 1472 roku Iwan III Srogi poślubił Zofię Paleolog, bratanicę ostatniego cesarza bizantyjskiego, Konstantyna XI Dragazesa. Po upadku Cesarstwa Bizantyjskiego Wielkie Księstwo Moskiewskie zyskało na znaczeniu jako spadkobierca Bizancjum. Jako herb państwa przejęto bizantyjskiego dwugłowego orła oraz wprowadzono bizantyjski ceremoniał dworski. Aspiracje Księstwa Moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako „trzecim Rzymie”. W 1478 Iwan III jako pierwszy władca przyjął tytuł zarówno wielkiego księcia jak i cara Wszechrusi, choć dopiero Iwan IV Groźny podniósł de facto państwo ruskie do rangi carstwa. Wielkie Księstwo Moskiewskie istniało formalnie do 1547 roku, kiedy to wielki książę moskiewski Iwan IV Groźny przybrał tytuł cara Rosji.

Godło Rosji
Historia Rosji
Monografie
Państwo rosyjskie
Pozostałe
Portale
Rosja • Historia

Rodowód książąt moskiewskich[edytuj | edytuj kod]

Przez cały czas istnienia Księstwa Wielkomoskiewskiego panowali w nim książęta dynastii Rurykowiczów wywodzący się w linii prostej od Ruryka. Byli to: Iwan III Srogi (1462-1505), Wasyl II Ślepy (1425-1462), Wasyl I (1389-1425), Dymitr Doński (1359-1389), Iwan II Piękny (1353-1359), Siemion Dumny (1340-1353) i Iwan I Kalita (1328-1340).

Iwan Kalita był synem księcia moskiewskiego Daniela, ten zaś synem wielkiego księcia włodzimierskiego, kijowskiego i nowogrodzkiego Aleksandra Newskiego, który Księstwo Moskiewskie dla swego najmłodszego syna Daniela utworzył. Aleksander Newski był zaś synem wlk. ks. włodzimierskiego i kijowskiego Jarosława II, ten zaś synem wlk. ks. włodzimierskiego Wsiewołoda III, ten z kolei był synem wlk. ks. włodzimierskiego i kijowskiego Jerzego Dołgorukiego, ten zaś synem wlk. ks. kijowskiego Włodzimierza II Monomacha, który był synem wlk. ks. kijowskiego, czernihowskiego, perejasławskiego, rostowskiego i suzdalskiego Wsiewołoda I, ten zaś synem wlk. ks. kijowskiego Jarosława I Mądrego, ten zaś synem wlk. ks. kijowskiego Włodzimierza I Wielkiego, ten zaś wlk. ks. kijowskiego Światosława I, ten zaś wlk. ks. kijowskiego Igora, który był jedynym synem Ruryka, założyciela państwa ruskiego.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Pomimo, że w 1503 r., w traktacie kończącym wojnę litewsko-rosyjską, Wielkie Księstwo Litewskie uznało cara Iwana III Srogiego za władcę całej Rusi, to Rzeczpospolita Obojga Narodów w okresie późniejszym nie uznawała tytułu cara i cesarza Rosji. W nazewnictwie nadal używano nazwy Wielkie Księstwo Moskiewskie wobec całej Rosji. Uległo to zmianie na sejmie konwokacyjnym w 1764, gdy posłowie musieli ustąpić pod naciskiem Katarzyny II[9]. W okresie rozbiorów Rosja wykorzystała uznanie tych tytułów jako pretekst, do składania żądań terytorialnych wobec ziem ruskich należących do Rzeczypospolitej.

Przypisy

  1. James Minahan, Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States, New York 2013, s. 229.
  2. L. Gumiljow, Ot Rusi k Rossiji: otczerki etniczeskoj istoriji. M.: Ekopros, 1992. http://www.e-reading.ws/book.php?book=70501
  3. V. Spečiūnas. Lietuvos valdovai (XIII-XVIII a.): enciklopedinis žinynas. Wilno, 2004. s. 15-78.
  4. Encyclopedia Lituanica. Boston, 1970-1978, Vol.5 s. 395
  5. Historians disagree on exact dating: Maciej Stryjkowski provided 1320/21, Aleksandr Ivanovich Rogov argues for 1322, C. S. Rowell for 1323, Feliks Shabul'do for 1324, Romas Batūra for 1325.
  6. Rowell, S. C. (2000). "Baltic Europe". in Michael Jones. The New Cambridge Medieval History c.1300–c.1415. VI. Cambridge University Press. p. 707. ISBN 0-521-36290-3. http://books.google.com/books?id=LOS1c0w91AcC&pg=RA1-PA707&as_brr=3.
  7. K. Ryzhkov, Vse monarkhi mira. Zapadnaia Evropa. (Moscow, 1999).
  8. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 22.
  9. Norman Davies: Boże igrzysko : historia Polski. Kraków: „Znak”, 2006, s. 363. ISBN 83-240-0654-0.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]