Gender

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Gender (ang. gender, czyt. dżenderpłeć, rodzaj gramatyczny), inne określenia to: płeć kulturowa, płeć psychiczna, płeć społeczna, płeć społeczno-kulturowa, tożsamość płciowa – jest to suma cech osobowości, zachowań, stereotypów i ról płciowych przyjmowanych przez kobiety i mężczyzn w ramach danej kultury w drodze socjalizacji, nie wynikających bezpośrednio z biologicznych różnic w budowie ciała pomiędzy płciami, czyli dymorfizmu płciowego. Gender, czyli kulturowy składnik tożsamości płciowej, przekazywany jest poszczególnym jednostkom w sposób performatywny, czyli poprzez uczenie się, odgrywanie i powtarzanie zachowań innych osób tej samej płci. Na płeć społeczną składać się może np. sposób ubierania się, sposób zachowania, oczekiwane funkcje w ramach społeczeństwa, sprawowana władza itp. Gender odróżnia się tym od płci biologicznej (ang. sex), czyli sumy cech fizycznych i zachowań seksualnych wynikających z odmiennych funkcji i ról obu płci w procesie rozmnażania płciowego[1].

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje gender jako stworzone przez społeczeństwo role, zachowania, aktywności i atrybuty, jakie dane społeczeństwo uznaje za odpowiednie dla mężczyzn i kobiet[2].

Studia wyższe i badania naukowe nad społeczno-kulturową tożsamością płciową prowadzi się na kierunku gender studies. Kierunek ten powstał w Stanach Zjednoczonych w latach 80. XX wieku. Obecnie można go odnaleźć również na uczelniach w Polsce.

Etymologia

Termin gender pochodzi pośrednio od łacińskiego słowa genus przez starofrancuskie gendre i angielskie gender. W języku angielskim słowo gender było i w dalszym ciągu jest powszechnie używane w dwóch znaczeniach: „rodzaj gramatyczny” (masculine, feminine i neuter – męski, żeński i nijaki) oraz „płeć” (zastępując dwuznaczne słowo sex, powszechnie używane w znaczeniu „stosunek płciowy”).

Role płciowe

Information icon.svg Osobny artykuł: Role płciowe.

Rozwój pojęcia ról płciowych

Badania nad rolami płciowymi, czyli osobnymi funkcjami, jakie w ramach społeczeństwa przeznacza się kobietom i mężczyznom, pojawiły po raz pierwszy się w latach 50. i 60. XX wieku w ramach funkcjonalistycznej szkoły socjologii. Funkcjonaliści wyobrażali społeczeństwo jako zbiór elementów powiązanych ze sobą wzajemnymi zależnościami, dążący do dynamicznej równowagi. W zbiorze tym role i pozycje społeczne odgrywały podstawową rolę. Amerykański socjolog Talcott Parsons opisywał różnice pomiędzy ekspresywnymi (emocjonalnymi) rolami kobiecymi i instrumentalnymi (planowymi) rolami męskimi, badał też sposób, w jaki dzieci uczone są tych ról. Był on pierwszym naukowcem badającym te role, jego analizy nie wykraczały jednak poza badania „idealnej rodziny” amerykańskiej z epoki powojennego dobrobytu (np. wystarczająco zasobnej, aby utrzymać się tylko z dochodu mężczyzny, co nie było możliwe gdzie indziej)[3]. Teorie funkcjonalistyczne nie kwestionowały też istnienia równowagi społecznej, przyjmowanej za pewnik, co nie pozwalało wyjaśnić np. dlaczego instrumentalne role są w społeczeństwach zachodnich traktowane jako bardziej ekonomicznie wydajne niż ekspresywne.

Badania antropologiczne nad rolami płciowymi zostały zapoczątkowane w latach 60. przez Margaret Mead. Badając społeczności plemienne Nowej Gwinei zauważyła ona, że role wykonywane przez kobiety i mężczyzn różnią się pomiędzy społeczeństwami, i to, co społeczeństwa Zachodu uważają za „męskie”, badane przez nią nowogwinejskie społeczności mogą traktować jako „kobiece”, i na odwrót. W niektórych z badanych przez nią społecznościach kobiety odgrywały role dominujące, a mężczyźni zależne, w niektórych natomiast role płciowe, łącznie z wychowywaniem dzieci, dzielone były po równo między obie płcie[4].

Proces socjalizacji, czyli uczenia się i poznawania samego siebie przez interakcję z innymi, został opisany przez psychologa i socjologa George’a Herberta Meada. Według badacza, proces ten rozpoczyna się niedługo po urodzeniu, gdy dziecko uczy się wykonywać czynności przez naśladowanie ruchów rodziców, i trwa przez całą młodość. Zdaniem Meada, końcowym momentem socjalizacji jest zdolność wyobrażania sobie siebie z punktu widzenia innych, wymagająca myślenia abstrakcyjnego[5]. W odniesieniu do ról płciowych zjawisko to zostało opisane przez Ann Oakley, autorkę terminu gender używanego do opisu społecznych klasyfikacji tego, co definiuje się jako męskie lub kobiece (termin został zapożyczony z pracy psychologa Roberta Stollera). Oakley twierdziła, że płeć biologiczna (różnice w budowie ciała) jest podstawą do przypisania osoby do konkretnej płci, twierdząc zarazem, że sposób rozumienia tego, czym jest płeć, zależy od kultury, w której odbywa się socjalizacja. Zdaniem Oakley nauka ról płciowych rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie poprzez wyrażane przez rodzinę oczekiwania zachowań typowych dla chłopców lub dziewczynek, a później rozwijana jest w środowisku rówieśników i w procesie edukacji[6].

Teorie dotyczące ról płciowych

Część badaczy skłania się ku poglądowi, że cechy płci są konstruowane na zasadzie kontrastu, polaryzacji „kobiece”–„męskie”. Eric Walter Rothenbuhler uważa, że cechy uznawane za genetycznie przypisane kobiecie lub mężczyźnie wynikają z uwarunkowania kulturowego lub presji społecznej. Wiele cech rzekomo „kobiecych” i „męskich” i mających pochodzić z różnic biologicznych teoria gender uważa za ukształtowane w ramach wychowania i socjalizacji[7].

Część przeciwników teorii gender dowodzi, że część uzdolnień intelektualnych i manualnych, różnych dla różnych płci, przypisywanych przez teoretyków gender uwarunkowaniom kulturowym, pojawia się już w niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie, a nawet w życiu prenatalnym, gdy nie może być mowy o kulturowych uwarunkowaniach[8]. Zwracają też uwagę, że w krajach realizujących od lat programy równościowe, m.in. w Norwegii, w praktyce zawody pojmowane tradycyjnie jako męskie, nadal zdominowane są przez mężczyzn, a kobiece – przez kobiety[8].

Według polskiego Pełnomocnika Rządu do spraw Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn pojęcie gender odnosi się głównie do równości płci, nie negując jednak różnic między kobietami i mężczyznami ani samego znaczenia płci biologicznej[9].

Ideologie gender

Jednym z obszarów badawczych jest wpływ ideologii gender na różne elementy życia społecznego. Autorzy badań wyróżniając ideologie gender: tradycyjną, przejściową i egalitarną, wykazują że poczucie uczciwości i jakości małżeństwa zależy od wyznawanej przez małżonków ideologii[10]. Od przyjmowanej ideologii gender zależy także podział obowiązków domowych i związane z nim odczucie niesprawiedliwości. Odczuwanie niesprawiedliwości jest powiązane z egalitarną ideologią gender żon[11]. Tradycyjna ideologia gender wiąże się z z wykonywaniem bezpłatnych prac domowych przez kobiety i pracy zarobkowej poza domem przez mężczyzn. Odejście od tego modelu jest powiązane ze zwiększoną częstością rozpadu małżeństw[12]. Badane są także zmiany ideologii gender w czasie[13] a także ich zróżnicowanie geograficzne[14].

Gender w antropologii

Opozycja kobieta-mężczyzna

Natura-kultura

Opozycja natura-kultura bazuje na strukturalistycznej perspektywie Claude Lévi-Straussa. Amerykańska antropolog Sherry Ortner porównała opozycję kobieta-mężczyzna do opozycji natura-kultura. Kulturę określa ona jako proces wspólnego tworzenia, a następnie podtrzymywania systemu znaków służących do komunikacji (np. słów, symboli, artefaktów itp.). Za pomocą tego systemu znaków ludzkość dąży do opisania i podporządkowania sobie przyrody, manipulując naturą dla własnych potrzeb i korzyści. Tego typu działalność opisująco-podporządkowująca identyfikowana jest z płcią męską, kojarzoną w większym stopniu z uczestnictwem w rozwoju kultury (twórczości, nauki, itp). Kobietę natomiast utożsamia się z naturą, ponieważ przez swoja fizjologię i funkcje rozrodcze jest bardziej zaangażowana w życie gatunku, czemu zmuszona jest poświęcić znacznie więcej swojego czasu. Ciało kobiety i jego funkcje pozwalają przypisać jej zatem role społeczne, które są niższe rangą. Tym samym Ortner ukazuje podrzędną rolę kulturową kobiet względem mężczyzn, w ramach której kobietom przypisywana jest podległość – tak samo jak podległa jest natura względem kultury[15].

Kobieta tworzy byt naturalny z siebie, gdy mężczyzna może lub zgoła musi tworzyć sztuczny, przyczyniając się eo ipso do podtrzymywania kultury.

— Sherry Ortner, Nikt nie rodzi się kobietą 1982: 124

Domowe-publiczne

Powyższą opozycję można również odnieść do innej – domowe („prywatne”) – publiczne, omówionej zazwyczaj w perspektywie strukturalno-funkcjonalistycznej. Według Michelle Rosaldo kobieta przyporządkowywana jest do sfery życia domowego, której głównym zadaniem jest zajmowanie się pracami domowymi: sprzątaniem, gotowaniem, wychowywaniem dzieci. Mężczyzna zaliczany jest do sfery publicznej (polityczno-prawnej), czyli do sfery społecznej; odpowiedzialny jest za kontakty ze światem i bezpieczeństwo rodziny, ponieważ z reguły zajmuje ważne funkcje rytualne bądź polityczne.

Działalność związana z domem pochłonęła kobiety ze względu na ich rolę matek. Działalność gospodarcza i działalność polityczna ograniczone przez obowiązki związane opieką nad dzieckiem; emocje i uwaga kobiet maja charakter jednostkowy i partykularny; skupiają się na dzieciach i domu.

— Michelle Z. Rosado , Women, Culture and Society 1974: 24

Reprodukcja-produkcja

Opozycja reprodukcja-produkcja czerpie swoje założenia z marksistowskiej teorii płci kulturowej, rozwijając teorie stosunków reprodukcji. Karol Marks używa tych kategorii do opisu jednolitego procesu społecznego, Friedrich Engels natomiast traktuje je jako dwa aspekty procesu produkcji społecznej – pomnażania środków materialnych i rozmnażania ludzi:

To jednak jest znowu dwojakiego rodzaju. Z jednej strony wytwarzanie środków utrzymania, środków spożycia, odzieży, mieszkania i niezbędnych do tego narzędzi; z drugiej strony wytwarzanie samych ludzi, rozmnażanie gatunku

— Karol Marks i Friedrich Engels, Dzieła t.21 1960: 29-30

Kobiety związane są z pojęciem reprodukcji: biologicznej (rozmnażanie biologiczne), społecznej (przedłużenie trwania systemów społecznych) i siły roboczej (codzienne utrzymanie siły roboczej). Wydawanie na świat potomstwa i „praca w domu” to główne czynności reprodukcyjne przypisywane kobietom, mężczyźni natomiast związani są z produkcją dóbr materialnych, czyli z wytwarzaniem towarów do obrotu ekonomicznego.

Teoria patriarchatu

Koncepcja patriarchatu według Sylvii Walby ukazuje męską dominację w różnych sferach: płatnej pracy, podziału prac domowych, seksualności, państwa i innych instytucji społeczeństwa obywatelskiego, głównie związanego z kulturą i męska przemocą. Ten system patriarchalnych relacji oddziałuje w zgodny sposób z systemem stosunków kapitalistycznych, choć czasem pozostają ze sobą w konflikcie:

Na przykład kapitalistyczny trend włączania kobiet do siły roboczej, szczególnie w czasach, gdzie brakowało rąk do pracy, jak było podczas dwóch wojen światowych, ponieważ w konflikcie z męskim pragnieniem utrzymania kobiety pod kontrolą poprzez ograniczanie jej sfery działalności do prac domowych

— Bradley Harriet, Płeć 2008:60-61

Następnie wyznaczyła przejście od patriarchatu prywatnego do publicznego; pierwszy odnosi się do kontrolowania przez mężczyzn pojedynczych kobiet wewnątrz rodziny, drugi natomiast miał zaowocować równością płci, co nie do końca udało się osiągnąć. Walby wprowadza również pojęcie reżimu płci odnoszące się na początku XX wieku do socjalizacji szkolenia w zakresie wykonywania czynności domowych.

Kontrowersje w Europie Środkowo-Wschodniej

Michał Kleiber, prezes Polskiej Akademii Nauk w wywiadzie dla mediów masowych uznał, że zamiana nauki w ideologię jest szkodliwa. Zachęcając do dalszych studiów nad płcią kulturową skrytykował pochopne przenoszenie powstających teorii na grunt społeczny[16]. Krytycznie przez naukowców z PAN został także oceniony program "Równościowe przedszkole. Jak uczynić wychowanie przedszkolne wrażliwym na płeć" napisany przez Annę Dzierzgowską, Joannę Piotrowską i Ewę Rutkowską z Towarzystwa Edukacji Antydyskryminacyjnej. W opinii na temat programu stwierdzono, że badania naukowe potwierdzają umacnianie stereotypowego wizerunku kobiety i mężczyzny w kolejnych etapach edukacji, jednak opiniowany program kształtuje niechęć wobec własnej płci biologicznej i dyskryminuje głos rodziców. W liście otwartym 41 organizacji pozarządowych skierowanym do przewodniczącego Komitetu Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk opinia na temat programu zastała skrytykowana a jej autorce zarzucono nieuczciwość i manipulację. Przewodniczący Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN zwrócił uwagę, że kierowana przez niego instytucja nie zajmuje się kwestiami ideologicznymi. Opinii programu dokonano na prośbę, a przedstawiony program został sfinansowany ze środków publicznych. Profesor podkreślił także, że pracownicy KNP PAN nie sporządzają recenzji zgodnych z oczekiwaniami jakichkolwiek organizacji[17].

Środowiska prawicowe i związane z Kościołem katolickim (określane przez oponentów jako fundamentalistyczne[18]) negują teorię gender i starają się stawiać opór wobec polityki antydyskryminacyjnej Unii Europejskiej[18], przypisując teorii gender zrównywanie mężczyzn i kobiet wbrew fundamentalnym różnicom biologicznym, likwidację tożsamości płciowej, znoszenie tego, co zwolennicy teorii gender nazywają "przymusową heteroseksualnością", a także nadmierną seksualizację dzieci i młodzieży[19] oraz szkodzenie rodzinie[20]. Polski arcybiskup Józef Michalik oskarżył wszechobecną pornografię oraz promocję "ideologii gender" o powodowanie zachowań pedofilnych u dorosłych[21].

W Polsce sprzeciw części rodziców wywołał projekt "Szczęśliwa 15", realizowany w przedszkolach w Rybniku. Rodziców zaniepokoiły powtarzające się pytania dzieci powracających z przedszkoli, między innymi dotyczące ubierania się chłopców w sukienki[22]. Część rodziców zrezygnowała z udziału ich dzieci w projekcie, co spowodowało skreślenie ich dzieci z listy wychowanków przez dyrekcję przedszkola[23]. Projekt ma według zwolenników na celu uczenie dzieci, że kobiety i mężczyźni mają równe prawa[24]. Przeciwnicy oskarżają projekt o "propagowanie ideologii gender", która "podważa wartość, funkcje i prawa rodziny, stwarzając zagrożenie dla tożsamości człowieka"[25].

W liście do katolików na pierwszą niedzielę adwentu 2013 episkopat rzymskokatolicki Słowacji dokonał krytyki gender stwierdzając iż „ideologia gender jest gorsza od ateizmu”[26], natomiast w liście do wiernych na Niedzielę Świętej Rodziny 29 grudnia 2013 episkopat rzymskokatolicki Ukrainy przestrzegł przed katastrofalnymi konsekwencjami ideologii gender jako teorii sprzecznej z Bożym planem i prawem naturalnym[27][28]. Z tej samej okazji list pasterski Episkopatu Polski w Polsce dotyczył kwestii gender[29]. Biskupi są zdania, że gender jest ideologią o marksistowskich korzeniach, która "promuje zasady całkowicie sprzeczne z rzeczywistością i tradycyjnym pojmowaniem natury człowieka" i napisali, że jej niebezpieczeństwo wynika "z głęboko destrukcyjnego charakteru zarówno wobec osoby, jak i relacji międzyludzkich, a więc całego życia społecznego"[30]. W odpowiedzi na list, Barbara Limanowska, współtwórczyni La Strady i konsultantka ONZ i OBWE w dziedzinie przeciwdziałania handlowi ludźmi, praw kobiet i polityki genderowej, stwierdziła, że gender nie jest ideologią, a teorią naukową[31], a Agnieszka Kozłowska-Rajewicz, pełnomocnik rządu ds. równego traktowania, podkreśliła, że termin "ideologia gender" jest "terminem wymyślonym przez Kościół" i stanowi wroga, "który po prostu nie istnieje"[32].

Zobacz też

Wikimedia Commons
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Gender
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło gender w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 2-3.
  2. Gender, women and health (ang.). WHO. [dostęp 2013-05-25].
  3. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 5.
  4. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 5.
  5. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 41-42.
  6. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 42-43.
  7. „Skoro oczekuje się od nas – przynajmniej we współczesnych kulturach Zachodu – że będziemy tacy, jak wskazuje na to nasze zachowanie, odgrywana rola nakłada na nas taki obowiązek. Jeżeli zatem nauczyciel niezmiennie oferuje dziewczętom rolę tych, które nie umieją lub nie lubią matematyki, ale są ładne, czarujące i grzeczne, chłopcom natomiast – rolę nieokrzesanych, głośnych i niegrzecznych, lecz wykazujących się bystrością – to prawdopodobnie tacy właśnie będą.”, Eric Walter Rothenbuhler: Komunikacja rytualna. Od rozmowy codziennej do ceremonii medialnej. 1998/2003.
  8. 8,0 8,1 Dagmara Kamińska, Płeć kulturowa nie istnieje!
  9. Oświadczenie w sprawie nieprawdziwych interpretacji pojęcia gender. Pełnomocnik Rządu do spraw Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn, 2013.
  10. Yoav Lavee, Ruth Katz. Divison of Labor, Perceived Fairness, and Marital Quality: The Effect of Gender Ideology. „Journal of Marriage and Family”. 64 (1), s. 27–39, 2002. doi:10.1111/j.1741-3737.2002.00027.x. ISSN 0022-2445. 
  11. T. N. Greenstein. Gender Ideology and Perceptions of the Fairness of the Division of Household Labor: Effects on Marital Quality. „Social Forces”. 74 (3), s. 1029–1042, 1996. doi:10.1093/sf/74.3.1029. ISSN 0037-7732. 
  12. Theodore N. Greenstein. Gender Ideology, Marital Disruption, and the Employment of Married Women. „Journal of Marriage and Family”. 57 (1), s. 31-42, 1995. 
  13. Karin L. Brewster, Irene Padavic. Change in Gender-Ideology, 1977-1996:The Contributions of Intracohort Change and Population Turnover. „Journal of Marriage and Family”. 62 (2), s. 477–487, 2000. doi:10.1111/j.1741-3737.2000.00477.x. ISSN 0022-2445. 
  14. Elisha P. Renne. Gender Ideology and Fertility Strategies in an Ekiti Yoruba Village. „Studies in Family Planning”. 24 (6), s. 343, 1993. doi:10.2307/2939244. ISSN 00393665. 
  15. Czy kobieta ma się tak do mężczyzny, jak „natura” do „kultury”?
  16. Szef PAN o gender: ideologizacja nauki jest szkodliwa. [dostęp 2014-02-13].
  17. Równościowe przedszkole. Jak uczynić wychowanie przedszkolne wrażliwym na płeć. [dostęp 2014-02-13].
  18. 18,0 18,1 Samson, Judith, Willy Jansen, and Catrien Notermans. (2011) "" The Gender Agenda": New Strategies in Catholic Fundamentalist Framing of Non-Heterosexuality in Europe." Journal of Religion in Europe, vol. 4.2: 273-299.
  19. Kuby, Gabriele (2009) Rewolucja genderowa, Kraków: Homo Dei
  20. Ideologia gender pod przykrywką równego traktowania radiomaryja.pl, 10.12.2013
  21. Abp Michalik: Winni rodzice, feministki i... Abp Michalik znów o pedofilii. W: Gazeta.pl [on-line]. [dostęp 12.01.2014].
  22. Gender w rybnickim przedszkolu: zbuntowani rodzice przerywają milczenie, pch24.pl, 30.11.2013
  23. Gender w rybnickim przedszkolu: zbuntowani rodzice przerywają milczenie, pch24.pl, 30.11.2013
  24. W Rybniku rodzice protestowali przeciwko gender w przedszkolu, gazeta.pl, 26.11.2013
  25. KIK o gender w przedszkolu: Ta ideologia prowadzi do deprawacji dzieci gazeta.pl, 03.12.2013
  26. Episkopat Słowacji: gender ściągnie na nas karę boską. pch24.pl, 3 grudnia 2013. [dostęp 31 grudnia 2013].
  27. Episkopat Ukrainy ostrzega przed ideologią gender. pch24.pl, 30 grudnia 2013. [dostęp 31 grudnia 2013].
  28. Biskupi Ukrainy przeciw gender. naszdziennik.pl, 31 grudnia 2013. [dostęp 31 grudnia 2013].
  29. Rodziny 2013 roku. List Pasterski Episkopatu Polski do duszpasterskiego wykorzystania w Niedzielę Świętej Rodziny 2013 roku. episkopat.pl, 30 grudnia 2013. [dostęp 31 grudnia 2013].
  30. Ideologia gender zagraża rodzinie – List pasterski biskupów dzisiaj odczytywany w kościołach niezalezna.pl, 29.12.2013
  31. Barbara Limanowska: Co to jest gender (wywiad), wysokieobcasy.pl, wywiad z M. Tutak-Goll, 27.12.2013
  32. Kozłowska-Rajewicz o liście biskupów: To zapowiedź dialogu. Cieszy mnie to wprost.pl, 29.12.2013

Bibliografia

  • gender, sex (etymologia), w: The Concise Oxford Dictionary, Eighth edition, 1990.
  • gender, sex (użycie), w: Longman Dictionary of Contemporary English, Pearson Education Limited.
  • Rothenbuhler, Eric W., Komunikacja rytualna. Od rozmowy codziennej do ceremonii medialnej (Ritual Communication. From Everyday Conversation to Mediated Ceremony, 1998), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2003.
  • Hryciuk Renata E., Kościańska Agnieszka (red.), Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1. Organizacja społeczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007.
  • Hryciuk Renata E., Kościańska Agnieszka (red.), Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2. Kobiecość, męskość, seksualność, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
  • Bradley Harriet, Płeć, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2008.
  • Sherry Ortner: Nikt nie rodzi się kobietą. Warszawa: PWN, 1982, s. 124.
  • Nowicka Magdalena, Gender a sprawa polska, w: Wiedza i Życie, marzec 2014, str. 58-62.