Żołnierze wyklęci

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Żołnierze Wyklęci, Żołnierze Niezłomni. Polskie powojenne podziemie niepodległościowe i antykomunistyczne
Tarzan Zelazny Sokol Krzewina (VI-1947).jpg
Członkowie niepodległościowej partyzantki antykomunistycznej. Od lewej: Henryk Wybranowski „Tarzan”, Edward Taraszkiewicz „Żelazny”, Mieczysław Małecki „Sokół” i Stanisław Pakuła „Krzewina” (czerwiec 1947)
Czas 19441947 (w praktyce, ostatni ukrywający się partyzant zginął w walce w 1963 roku)
Miejsce Polska, Wileńszczyzna, Nowogródzkie i Grodzieńskie (Litewska SRR i Białoruska SRR)
Przyczyna dążenie ZSRR do sowietyzacji Polski, opór wobec tych zamiarów części uczestników podziemia antyniemieckiego
Wynik zwycięstwo sił bezpieczeństwa, umocnienie stalinizacji
Strony konfliktu
Rzeczpospolita Polska


Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich:

Wolność i Niezawisłość
Narodowe Zjednoczenie Wojskowe
Narodowe Siły Zbrojne po 1944 roku
Konspiracyjne Wojsko Polskie
Armia Krajowa Obywatelska
Historia Polski
Kotwica

Ten artykuł jest częścią cyklu:
Polskie Państwo Podziemne

Mundur ppor. Edwarda Taraszkiewicza, oficera zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, uwagę zwraca ryngraf z wizerunkiem Obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej na lewej piersi

Żołnierze Wyklęci. Polskie powojenne podziemie niepodległościowe i antykomunistyczneantykomunistyczny, niepodległościowy ruch partyzancki, stawiający opór sowietyzacji Polski i podporządkowaniu jej ZSRR, toczący walkę ze służbami bezpieczeństwa ZSRR i podporządkowanymi im służbami w Polsce.

Liczbę członków wszystkich organizacji i grup konspiracyjnych szacuje się na 120-180 tysięcy osób[1]. Ostatni członek ruchu oporu – Józef Franczak ps. „Lalek” z oddziału kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” – zginął w obławie w Majdanie Kozic Górnych pod Piaskami (woj. lubelskie) osiemnaście lat po wojnie – 21 października 1963 roku. W praktyce jednak większość organizacji zbrojnych upadła na skutek braku reakcji mocarstw zachodnich na sfałszowanie przez PPR wyborów do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 i powyborczej amnestii, po której podziemie liczyło nie więcej niż dwa tysiące osób[2][3].

Uczestnicy ruchu partyzanckiego określani są jako „żołnierze wyklęci”, „żołnierze drugiej konspiracji” czy jako „żołnierze niezłomni”. W czasach PRL ogół jednostek antykomunistycznych określany był jako reakcyjne podziemie. Określenie „żołnierze wyklęci” powstało w 1993 – użyto go pierwszy raz w tytule wystawy Żołnierze Wyklęci – antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 r., organizowanej przez Ligę Republikańską na Uniwersytecie Warszawskim[4]. Jego autorem był Leszek Żebrowski[5]. Stanowi ono bezpośrednie odwołanie do listu otrzymanego przez wdowę po jednym z żołnierzy podziemia, w którym, zawiadamiając o wykonaniu wyroku śmierci na jej mężu, dowódca jednostki wojskowej pisze o nim: wieczna hańba i nienawiść naszych żołnierzy i oficerów towarzyszy mu i poza grób. Każdy, kto czuje w sobie polską krew, przeklina go - niech więc wyrzeknie się go własna jego żona i dziecko[6]. Termin „żołnierze wyklęci” upowszechnił Jerzy Ślaski, publikując książkę o takim tytule[7].

W walkach podziemia z władzą zginęło około 15 tys. ludzi, w tym około 7 tys. członków podziemia[8].

Organizacje[edytuj | edytuj kod]

Już w roku 1943 w związku z niemieckimi klęskami na wschodnim froncie dowództwo AK rozpoczęło tworzenie struktur na wypadek okupacji przez ZSRR. Powstała organizacja NIE łącząca struktury cywilne i wojskowe, mająca na celu samoobronę i podtrzymywanie morale polskiego społeczeństwa w oczekiwaniu na wojnę Zachodu z ZSRR. Organizacja ta jednak została znacznie osłabiona w wyniku akcji „Burza” i powstania warszawskiego. Dodatkowym ciosem było aresztowanie dwóch najważniejszych osób w konspiracji: gen. bryg. Emila Fieldorfa i gen. bryg. Leopolda Okulickiego. 7 maja 1945 rozwiązano NIE i powołano nową organizację: Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj, która przetrwała kilka miesięcy i została zastąpiona Ruchem Oporu bez Wojny i Dywersji „Wolność i Niezawisłość”[9].

Sytuacja, w której znalazły się organizacje niepodległościowe, była skrajnie ciężka: w kraju szalał terror NKWD i polskich służb bezpieczeństwa, zachodnie mocarstwa przestały uznawać Rząd RP na uchodźstwie, a od działań Delegatury odciął się premier Stanisław Mikołajczyk szukający możliwości kompromisu z komunistami. WiN zamierzało unikać konfrontacji i walk, a skupić się na metodach politycznego i propagandowego wpływu na społeczeństwo. W zbliżających się wyborach poparto jedyną legalną opozycję: Polskie Stronnictwo Ludowe. W rzeczywistości jednak poakowskie oddziały, nastawione na walkę zbrojną, nie potrafiły i nie chciały przestawić się na działalność cywilną. W największym okresie działalności organizacja liczyła 25-30 tys. ludzi[9].

Podstawowe organizacje[edytuj | edytuj kod]

  1. Armia Krajowa Obywatelska
  2. Armia Polska w Kraju
  3. Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj
  4. Konspiracyjne Wojsko Polskie
  5. Narodowe Siły Zbrojne po 1944 roku
  6. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe
  7. NIE
  8. Ruch Oporu Armii Krajowej
  9. Wielkopolska Samodzielna Grupa Ochotnicza Warta
  10. Wolność i Niezawisłość
  11. Wolność i Sprawiedliwość

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Walki zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Akcje większości oddziałów podziemia antykomunistycznego były wymierzone w oddziały zbrojne UB, KBW, MO. Podziemie prowadziło również akcje ekspropriacyjne. Największą zorganizowaną jednostką prowadzącą na terenie powojennej Polski również regularne walki z siłami bezpieczeństwa była 6 Wileńska Brygada (WiN). Działania przeciw siłom bezpieczeństwa prowadził również m.in. wielkopolski oddział Antoniego Fryszowskiego: atak na spółdzielnię Samopomocy Chłopskiej w Wierzbinku (wrzesień 1946) i atak na spółdzielnię SCh w Mostkach (maj 1947)[10].

Żołnierze wyklęci na Kresach Wschodnich[edytuj | edytuj kod]

Podziemie niepodległościowe aktywnie działało na przedwojennych ziemiach polskich włączonych oficjalnie w 1945 do ZSRR, szczególnie na ziemi grodzieńskiej, nowogródzkiej i wileńskiej. Wśród oddziałów podziemia operujących na tym obszarze był m.in.: oddział płk. Macieja Kalenkiewicza „Kotwicz”, cichociemnego, dowódcy Okręgu Nowogródzkiego AK, oddział ppor. Czesława Zajączkowskiego „Ragnera” walczący w Nowogródzkiem, oddział por. Jana Borysewicza ps. „Krysia”, „Mściciel”, oddział ppor. Anatola Radziwonika „Olecha” operujący na ziemi lidzkiej, oddział ppor. Mieczysława Niedzińskiego „Mena” walczącego na Grodzieńszczyźnie. Jednym z ostatnich polskich żołnierzy czynnie walczących na Kresach był Hryncewicz ps. „Bogdan” pochodzący spod Lidy. Został ujęty w sierpniu 1953 i później zamordowany. Rotmistrz Zdzisław Szyłeyko w swojej pracy Lepsza strona czasu będącej wspomnieniami z walk partyzanckich na polskich Kresach podaje, że we wrześniu 1955 zginął na Wileńszczyźnie w walce z Sowietami partyzant z oddziału „Kmicica” – Franciszek Polakiewicz ps. „Ben Hur”[11].

Represje NKWD i bezpieki[edytuj | edytuj kod]

NKWD i bezpieka walczyła z konspiracją niepodległościową podstępnymi metodami. Już w 1945 roku po aresztowaniu Jana Mazurkiewicza ps. „Radosław” utworzono tzw. Centralną Komisję Likwidacyjną AK. „Radosław” zwrócił się do AK-owców z apelem o ujawnienie się i skorzystanie z amnestii. Była ona jednak podwójnym oszustwem – nie dość że obiecywała „łaskę”, mimo iż żołnierze AK nie popełnili przestępstw przeciwko narodowi, to jeszcze ubecy mieli tajną instrukcję, by ujawniających się AK-owców po ich ewidencji „internować i odosobnić”. W 1945 roku ujawniło się ok. 50 tys. żołnierzy podziemia. Taktykę tę powtórzono również w amnestii z 1947 roku, ujawniło się wtedy 76 774 osób. Zebrana w toku przesłuchań wiedza posłużyła do późniejszych represji wobec ujawnionych i dotarcia do osób nadal prowadzących walkę[9].

Wiarołomne obietnice, groźby i tortury bezpieki okazały się główną bronią w walce z dowództwem antykomunistycznego podziemia. I Zarząd WiN pojmano, gdy szef Departamentu Śledczego MBP Józef Różański obiecał aresztowanej kurierce Emilii Malessie, że nikomu nic się nie stanie. Kurierka natychmiast podjęła próby interwencji, domagając się dotrzymania umowy i uwolnienia ujawnionych przez nią żołnierzy podziemia, ale nie przyniosło to żadnego skutku. W 1949 roku w akcie protestu i rozpaczy popełniła samobójstwo. Aresztowany prezes I Zarządu WiN Jan Rzepecki, mimo iż krytykował Jana Mazurkiewicza, zawierzywszy gwarancjom śledczych MBP o nierepresjonowaniu ujawnił wszystkich swoich współpracowników i nawoływał do ujawnienia się pozostałych członków WiN-u[9].

Również szef IV Zarządu WiN podpułkownik Łukasz Ciepliński został zmuszony torturami i obietnicami do zdekonspirowania współpracowników. Po likwidacji IV zarządu UB utworzyło w ramach operacji Cezary fikcyjny V Zarząd WiN, którego głównym celem była dezinformacja wywiadów zachodnich[9].

W sumie zdaniem prof. Jana Żaryna ponad 20 tysięcy żołnierzy zginęło bądź zostało zamordowanych skrytobójczo lub w więzieniach NKWD i UB, część wywieziono na Wschód, wielu skazano na kary pozbawienia wolności. W końcu lat 40. i na początku 50. ponad 250 tys. ludzi więziono i przetrzymywano w obozach pracy[12].

Kwestia antysemityzmu i akcje przeciwko mniejszościom[edytuj | edytuj kod]

Część badaczy żydowskich i przedstawicieli tej społeczności reprezentuje pogląd głoszący, że podziemie antykomunistyczne było antysemickie i odpowiedzialne jest za mordy na Żydach. Podnoszona przez organizacje żydowskie kwestia antysemityzmu wśród Żołnierzy Wyklętych mogła być związana z dużym udziałem Żydów i osób pochodzenia żydowskiego w kierownictwie UB, co potwierdził w swoich badaniach Instytut Pamięci Narodowej[13]. Zdaniem socjolog Barbary Engelking-Boni podziemie antykomunistyczne w swojej propagandzie często posługiwało się przedwojennymi wątkami antysemickimi i stereotypem żydokomuny[14].

Historyk Maciej Korkuć wskazuje na fakt strzelania do kilkunastu żydowskich cywili przez podkomendnych Józefa Kurasia „Ognia” w okolicy Krościenka, jednak podkreśla że akcja określona przez niego jako zbrodnia nie była rozkazem „Ognia”[15]. Socjolog Jan Tomasz Gross podaje, że oddział Kurasia zamordował wówczas 11 osób, raniąc 7[16]. W 1946 lub 1945 (zależnie od źródeł) roku doszło do antysemickiego[17] pogromu w Parczewie, gdzie oddział WiN Leona Taraszkiewicza zabił 3 Żydów (mogli być oni pracownikami MO lub UB)[18]. Żołnierze WiN dokonali grabieży sklepów i mieszkań żydowskich. Informacje o planowaniu zbrodni pojawiają się nawet w spisanej w 1948 roku kronice oddziału, która przyznaje o istnieniu planu rozgromienia żydowskiej ludności Parczewa[19]. Do pogromu włączyła się też ludność cywilna[20]. Do pogromu dojść miało ze względów zarówno ideologicznych, jak i rabunkowych[21]. 20 czerwca 1945 roku w jednostka NSZ w Żelechowie zabiła trójkę Żydów, wcześniej 11 czerwca oddział ten zabił grupę „polskich działaczy demokratycznych”, wśród których znalazło się kilku Żydów[22][23]. Według świadka zabitych później osób szukano jako Żydów[24]. Według wyliczeń Józefa Adelsona akcja pociągowa współorganizowana przez NSZ pochłonęła życie 200 Żydów[25]. Zdaniem Marka Edelmana członkowie podziemia w czasie tej akcji wyciągali z pociągów głownie Żydów[26].

Na przełomie stycznia i lutego 1946 Romuald Rajs ps. „Bury”, stojący na czele oddziału Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS) Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, dokonał serii zbrodni na ludności białoruskiej w Zaleszanach (16 zabitych), Wólce Wygonowskiej (2 zabitych), Puchałach Starych (30 zabitych) oraz Zaniach i Szpakach (31 zabitych)[27]. Niektóre z nich IPN określił jako niosące znamiona ludobójstwa[28][29]. 30 stycznia 2011 roku na Podlasiu oddano hołd 79 ofiarom tych zbrodni[30][31]. Oficerem NZW współodpowiedzialnym za zbrodnię w Piskorowicach na ludności ukraińskiej był Józef Zadzierski. 6 czerwca 1945 roku oddział Narodowych Sił Zbrojnych pod dowództwem Mieczysława Pazderskiego dokonał zbrodni w Wierzchowinach, mordując tam 196 osób pochodzenia ukraińskiego[32].

Oceny[edytuj | edytuj kod]

Stanowisko Episkopatu Polski z 1950[edytuj | edytuj kod]

14 kwietnia 1950 roku Episkopat Polski podpisał porozumienie z władzami komunistycznymi. Punkt 8 porozumienia głosił, że Kościół katolicki, potępiając zgodnie ze swymi założeniami każdą zbrodnię, zwalczać będzie również zbrodniczą działalność band podziemia oraz będzie piętnował i karał konsekwencjami kanonicznymi duchownych, winnych udziału w jakiejkolwiek akcji podziemnej i antypaństwowej[33][34].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Żołnierzy Wyklętych w Rzeszowie
Pomnik „Bohaterskim żołnierzom ZWZ-AK-WiN” w Lublinie
Lech Kaczyński, wizyta w Lublinie. Przekazanie Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, nadanego pośmiertnie Józefowi Franczakowi – „Lalkowi”, na ręce syna – Marka Franczaka
Węzeł imienia Żołnierzy Wyklętych. Skrzyżowanie w Chyloni, dzielnicy Gdyni

Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”[edytuj | edytuj kod]

Od 2011 roku, dzień 1 marca został ustanowiony świętem państwowym, poświęconym żołnierzom zbrojnego podziemia antykomunistycznego. Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” jest obchodzony corocznie, nie jest jednak dniem wolnym od pracy. Pierwszy dzień marca jest dniem szczególnie symbolicznym dla żołnierzy antykomunistycznego podziemia, tego dnia w 1951 roku wykonany został wyrok śmierci na kierownictwie IV Komendy Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość[35].

Najwyższe odznaczenia państwowe dla „Żołnierzy Wyklętych”[edytuj | edytuj kod]

Stefan Korboński został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego w 1995 roku przez prezydenta Lecha Wałęsę.

Łukasz Ciepliński, August Emil Fieldorf, Wincenty Kwieciński, Franciszek Niepokólczycki, Witold Pilecki i Jan Rzepecki zostali pośmiertnie odznaczeni Orderem Orła Białego przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego.

Za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej zostali pośmiertnie odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski: Marian Bernaciak, Hieronim Dekutowski, Kazimierz Kamieński, Stanisław Kasznica, Władysław Łukasiuk, Stanisław Marchewka, Jan Rodowicz, Józef Rybicki, Zygmunt Szendzielarz, Jan Tabortowski, Edward Taraszkiewicz i Leon Taraszkiewicz.

Nazwy miejsc[edytuj | edytuj kod]

  • ulica Żołnierzy Wyklętych w Płońsku
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Prudniku[36]
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Gniewkowie
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Dębicy
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Krakowie
  • wiadukt Żołnierzy Wyklętych w Opolu
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Trzebnicy
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Oleśnicy
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Oławie
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Piotrkowie Trybunalskim
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Polkowicach
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Puławach[37]
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Płocku
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Siedlcach
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Sosnowcu
  • rondo Żołnierzy Wyklętych we Wrocławiu
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Szczecinie
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Rawiczu
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Jaworznie[38]
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Gdyni
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Kraśniku
  • ulica Żołnierzy Wyklętych w Warszawie
  • aleja Żołnierzy Wyklętych w Gdańsku
  • Gimnazjum im. Żołnierzy Wyklętych w Białej
  • Muzeum Żołnierzy Wyklętych w Ostrołęce
  • rondo Żołnierzy Wyklętych w Dąbrowie Górniczej

Żołnierze i dowódcy podziemia polskiego[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Żołnierze i działacze podziemia antykomunistycznego 1944-1956.

Żołnierze wyklęci w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Film[edytuj | edytuj kod]

  • W 1995 powstał film dokumentalny Aliny Czerniakowskiej o polskim podziemiu antykomunistycznym po II wojnie światowej pt. Zwycięstwo z udziałem m.in. Leszka Żebrowskiego[39].
  • W 1996 powstał film dokumentalny Tadeusza Pawlickiego pt. My, ogniowe dzieci, przedstawiający historię majora Józefa Kurasia ps. „Ogień”.
  • W 2000 roku powstał film dokumentalny Mariusza Pietrowskiego pt. Łupaszko opisujący życie majora Zygmunta Szendzielarza ps. „Łupaszka”.
  • W 2002 roku powstał film dokumentalny Grzegorza Królikiewicza o historii majora Józefa Kurasia ps. „Ogień” pt. A potem nazwali go bandytą.
  • W 2007 roku powstał film dokumentalny Jerzego ZalewskiegoElegia na śmierć „Roja”. Opowiadający historię Mieczysława „Roja” Dziemieszkiewicza.
  • W 2008 powstał dwuczęściowy film dokumentalny W imieniu Polski Ludowej (prod. Discovery Historia)
  • W 2009 powstał serial dokumentalny Żołnierze wyklęci (prod. Discovery Historia)[40]
  • W 2013 roku powstał film Ucieczka z piekła. Śladami Witolda Pileckiego w reżyserii Dariusza Walusiaka

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

  • W 1996 roku ukazała się płyta Leszka Czajkowskiego zatytułowana Śpiewnik oszołoma, na której kilka utworów poświęconych jest pamięci Żołnierzy Wyklętych min. utwór o tytule Żołnierzom wyklętym.
  • W 2008 roku siłami różnych wykonawców (m.in. Forteca, Schmaletz, Irydion, Interzone) ukazała się płyta zatytułowana Twardzi jak stal. Muzyczny hołd dla Narodowych Sił Zbrojnych[41].
  • W 2009 roku ukazała się płyta punkrockowego zespołu De Press zatytułowana Myśmy rebelianci, poświęcona pamięci „Żołnierzy Wyklętych”.
  • W 2011 roku wokalista hip-hopowy Tadek wydał singiel pt. Żołnierze Wyklęci poświęcony zbrojnemu podziemiu antykomunistycznemu, działającemu na terenie Polski po zakończeniu II wojny światowej. Na płycie Niewygodna prawda wydanej w listopadzie 2012 roku utwór został poszerzony i ostatecznie powstały z niego dwie piosenki: Żołnierze Wyklęci i Żołnierze Wyklęci cz. 2 „Historia Roja[42]. Na kontynuacji albumu z 2014 pt. Niewygodna prawda II. Burza 2014 pojawiły się m.in. utwory „Wolność i Niezawisłość” i „Major Łupaszko cz. 1” poświęcone Zrzeszeniu WiN i majorowi Zygmuntowi Szendzielarzowi[43].
  • W 2011 roku ukazała się płyta grupy muzycznej wykonującej hip-hop Hemp Gru pt. Lojalność, na której znalazł się utwór Zapomniani bohaterowie poświęcony m.in. żołnierzom wyklętym.
  • W 2012 roku zespół Obłęd wydał płytę 100% Obłęd, na której znalazł się utwór „Żołnierze Wyklęci” ku czci ich pamięci
  • W 2013 roku na płycie NaRa rapera Ptaku ukazał się utwór „Żołnierze Wyklęci” opowiadający historię Józefa Kurasia, Ryszarda Kuklińskiego i Rafała Gan Ganowicza.
  • W 2013 roku powstał album Panny wyklęte będący wydawnictwem projektu muzycznego Dariusza Malejonka i artystek polskiej sceny muzycznej. Koncepcja płyty została zainspirowana historiami przedstawicielek Żołnierzy Wyklętych.
  • W 2013 roku raper Evtis „wypuścił” dwa single poświęcone Żołnierzom Wylkętym. Pierwszy z nich – „Ochotnik” opowiada historię życia płk. Witolda Pileckiego, drugi – „Niezłomni Bohaterowie” opowiada o: Stanisławie Sojczyńskim ps. „Warszyc”, Łukaszu Cieplińskim „Pług” i Hieronimie Dekutowskim „Zaporze”.
  • W 2013 roku zespół Forteca wydał płytę „Kto dziś upomni się o pamięć” nawiązującej tematyką do „Żołnierzy Wyklętych”.
  • W 2014 roku zespół Joined wydał piosenkę pt. „Zabrali mi ciebie Tato”[44], nawiązującej do pomordowanych na Łączce żołnierzy antykomunistycznego podziemia

Teatr[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956, Warszawa-Lublin 2007, s. XXXIII.
  2. Andrzej Leon Sowa, Historia polityczna Polski 1944-1991, Wydawnictwo Literackie, 2011, s. 78.
  3. S. Poleszak, Ostatni Niezlomni [1].
  4. Elity III RP, a nie władze PRL, zapomniały o «żołnierzach wyklętych». Stąd ten termin. „Polska The Times”, 2013-03-02. [dostęp 2013-03-04]. 
  5. Mariusz Marasek, Przedmowa, [w:] Leszek Żebrowski, Walka o prawdę. Historia i polityka, Carnet Books, Warszawa 2013, s.7
  6. Piotr Mazurek, Żołnierze Wyklęci... przez III RP, „W Sieci Historii” nr 3/2014, s. 78
  7. Jerzy Ślaski: Żołnierze wyklęci. Warszawa: Rytm, 1996. ISBN 83-86678-17-8., istnieją też późniejsze wydania.
  8. Tadeusz Łepkowski, Słownik historii Polski, Warszawa 1973, s. 323, 324.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Mateusz Zimmerman: „Wyklęci”. Mord na najlepszych synach Polski. [dostęp 12 marca 2012].
  10. Fryszkowski Antoni IPN.
  11. Zdzisław Szyłeyko, Lepsza strona czasu, Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1992.
  12. Żołnierze wyklęci: dziedzictwo, które zobowiązuje. [dostęp 12 marca 2012].
  13. Krzysztof Szwagrzyk: Żydzi w kierownictwie UB. „Biuletyn IPN” nr 58 (11) 2005.
  14. Barbara Engelking-Boni Zagłada żydów:pamięć narodowa a pisanie historii w Polsce i we Francji, s. 195.
  15. Dr Korkuć z IPN: „Ogień” walczył o Polskę niepodległą dzieje.pl [dostęp 2012-06-04].
  16. Jan Tomasz Gross, Strach. Antysemityzm w Polsce tuż po wojnie. Historia moralnej zapaści, s. 58, Wydawnictwo Znak, Kraków 2008, ISBN 978-83-240-0876-6.
  17. Jerzy Tomaszewski, Józef Adelson, Najnowsze dzieje Żydów w Polsce, w zarysie (do 1950 roku), 1993, s. 401: Skrajnymi przykładami wystąpień antysemickich były pogromy. Co najmniej kilkanaście zajść miało taki charakter, trzy z nich są powszechnie znane: w Krakowie, Parczewie i Kielcach.
  18. Andrzej Tłomacki, Radzyński Rocznik Humanistyczny, s. 194.
  19. Barbara Engelking-Boni, Zagłada żydów:pamięć narodowa a pisanie historii w Polsce i we Francji, s. 195.
  20. Natalia Aleksiun, Dokąd dalej? Ruch syjonistyczny w Polsce (1944-1950), 2002, s. 97.
  21. Andrzej Żbikowski, U genezy Jedwabnego. Żydzi na Kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej, wrzesień 1939 – lipiec 1941, s. 251.
  22. Yad Vashem Studies, Tom 26, s. 75.
  23. Alina Cała, Helena Datner-Śpiewak, Dzieje Żydów w Polsce, 1944-1968. Teksty źródłowe, Żydowski Instytut Historyczny, 1997, s. 28.
  24. Alina Cała, Helena Datner-Śpiewak, Dzieje Żydów w Polsce, 1944-1968. Teksty źródłowe, Żydowski Instytut Historyczny, 1997, s. 28.
  25. Sebastian Bojemski, Poszli w skier powodzi... Narodowe Siły Zbrojne w Powstaniu Warszawskim, s. 25.
  26. Witold Bereś, Krzysztof Brunetko, Marek Edelman. Życie. Po prostu, wyd. Świat Książki, Warszawa 2008, s. 246, ISBN 978-83-247-0892-5.
  27. Kto zapłaci za zbrodnie podziemia | Tygodnik „Przegląd”.
  28. Informacja o ustaleniach końcowych śledztwa S 28/02/Zi w sprawie pozbawienia życia 79 osób – mieszkańców powiatu Bielsk Podlaski w tym 30 osób tzw. furmanów w lesie koło Puchał Starych, dokonanych w okresie od 29 stycznia 1946 r. do 2 lutego 1946. Instytut Pamięci Narodowej.
  29. Pacyfikacja wsi koło Bielska Podlaskiego. Rocznica zbrodni. wspolczesna.pl 30.01.2011.
  30. Romuald Rajs „Bury”. Żołnierz wyklęty i morderca. wspolczesna.pl 12 marca 2011.
  31. Janusz Bakunowicz 57. rocznica pacyfikacji wsi Zanie, Nad Buhom i Narvoju.
  32. J. Wysocki, Ukraińcy na Lubelszczyźnie w latach 1944-1989, Instytut Pamięci Narodowej, Lublin 2011, s. 55, ISBN 9788376292601.
  33. Dziennik Polski, r VI, nr 104 (1874), Kraków 16 IV 1950, s. 1.
  34. Porozumienie zawarte między przedstawicielami Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Episkopatu Polski (pol.). Opoka. [dostęp 2013-11-24].
  35. Sejmowa Komisja Kultury i Środków Przekazu: Ustawa z dnia 3 lutego 2011 r. o ustanowieniu Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” (pol.). Dz.U. Nr 32 z 15 lutego 2011 r. poz. 160. [dostęp 2011-02-16].
  36. https://scontent-a-fra.xx.fbcdn.net/hphotos-xap1/t1.0-9/10489662_1449871811930133_4352004547885772201_n.jpg
  37. Puławy mają rondo „Żołnierzy Wyklętych” (pol.). Puławy naszemiasto.pl. [dostęp 2013-03-02].
  38. http://www.jaworzno.pl/pl/rada_miejska/konsultacje_spoleczne/dokument/103/rondo_zolnierzy_wykletych.html.
  39. Zwycięstwo. www.filmweb.pl. [dostęp 2014-01-27].
  40. http://media2.pl/media/58310-Zolnierze-wykleci-nowy-cykl-w-Discovery-Historia.html.
  41. Twardzi jak stal.
  42. Tadek – Niewygodna Prawda (pol.). www.hiphopedia.info. [dostęp 2012-11-15].
  43. Niewygodna Prawda 2 – Burza 2014. niewygodnaprawda.info.pl. [dostęp 26 lutego 2014].
  44. Piosenkę można wysłuchać tutaj.
  45. Śmierć rotmistrza Pileckiego. www.filmpolski.pl. [dostęp 2011-05-20].
  46. INKA 1946 (pol.). filmpolski.pl. [dostęp 2012-02-28].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]