Zakopane
| Zakopane | |||
 Panorama Zakopanego nocą z Gubałówki |
|||
|
|||
| Państwo |  Polska |
||
| Województwo |  małopolskie |
||
| Powiat |  tatrzański |
||
| Gmina | gmina miejska | ||
| Data założenia | 1578 | ||
| Prawa miejskie | 1933 | ||
| Burmistrz | Janusz Majcher | ||
| Powierzchnia | 84,26[1] km² | ||
| Wysokość | od 750 do 2301 m n.p.m. | ||
| Populacja (2011) • liczba ludności • gęstość |
 27 857[2]315 os./km² |
||
| Strefa numeracyjna |
(+48) 18 | ||
| Kod pocztowy | 34-500 do 34-504 | ||
| Tablice rejestracyjne | KTT | ||
|
Położenie na mapie województwa małopolskiego
  Zakopane
|
|||
|
Położenie na mapie Polski
 Zakopane
|
|||
 49°18′N 19°57′E / 49.3, 19.95Na mapach: 49°18′N 19°57′E / 49.3, 19.95 |
|||
| TERC (TERYT) |
2121617011 | ||
|
Urząd miejski
ul. Kościuszki 1334-500 Zakopane |
|||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||
 Hasło Zakopane w Wikisłowniku |
|||
| Strona internetowa | |||
Zakopane – gmina miejska w województwie małopolskim, siedziba powiatu tatrzańskiego. Według danych z 31 grudnia 2010 r.[3] miasto miało 26 737 mieszkańców i było drugim co do wielkości po Nowym Targu miastem Podhala.
Zakopane jest największym ośrodkiem miejskim w bezpośrednim otoczeniu Tatr, dużym ośrodkiem sportów zimowych, od dawna nazywane nieformalnie zimową stolicą Polski. W granicach administracyjnych miasta znajduje się także znaczna część Tatrzańskiego Parku Narodowego (od Doliny Suchej Wody do Doliny Małej Łąki).
W latach 1977–1994 miejscowość była siedzibą Gminy Tatrzańskiej.
Spis treści |
Położenie [edytuj]
Miasto położone jest u stóp Tatr, w Rowie Podtatrzańskim (Kotlina Zakopiańska), nad kilkoma potokami, których wody ostatecznie wpadają do rzeki Zakopianka dopływu Białego Dunajca. Jest najwyżej położonym miastem Polski. W granicach administracyjnych miasta znajduje się część Tatr (z najwyższym punktem jakim jest wierzchołek Świnicy – 2301 m n.p.m.). Pomijając tereny TPN, miasto leży na wysokości 750–1126 m n.p.m. Centralny punkt Zakopanego – skrzyżowanie ul. Krupówki i Kościuszki znajduje się na wysokości 838 m n.p.m. Na północy rozciąga się pasmo Gubałówki, a na południu nad miastem góruje Giewont.
Według danych z roku 2005[4] Zakopane ma obszar 84,35 km², w tym: użytki rolne: 31%, użytki leśne: 57%
Miasto stanowi 17,89% powierzchni powiatu.
Sąsiednie gminy: Bukowina Tatrzańska, Kościelisko, Poronin. Gmina sąsiaduje ze Słowacją.
W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa nowosądeckiego.
Dzielnice Zakopanego [edytuj]
- Centrum
- Kasprusie
- Skibówki
- Krzeptówki
- Mraźnica
- Buńdówki
- Spadowiec
- Bogówka
- Bystre
- Jaszczurówka
- Antałówka
- Olcza
- Toporowa Cyrhla
- Gubałówka
- Harenda
- Kuźnice
- Bilinówka
- Chłabówka
Demografia [edytuj]
Dane z 30 czerwca 2004[5]:
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| populacja | 27 647 | 100 | 15 005 | 54,3 | 12 642 | 45,7 |
| gęstość zaludnienia (mieszk./km²) |
329,1 | 178,6 | 150,5 | |||
Warunki naturalne [edytuj]
Klimat [edytuj]
Średnia temperatura i opady dla  Kasprowego Wierchu  |
|||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miesiąc | Sty | Lut | Mar | Kwi | Maj | Cze | Lip | Sie | Wrz | Paź | Lis | Gru | Roczna |
| Rekordowo wysokie temperatury [°C] | 6 | 4 | 8 | 11 | 17 | 24 | 21 | 22 | 22 | 13 | 9 | 7 | 24 |
| Średnie najwyższe temperatury [°C] | -7 | -7 | -4 | -2 | 4 | 8 | 11 | 10 | 7 | 3 | -2 | -4 | 2 |
| Średnie najniższe temperatury [°C] | -11 | -12 | -8 | -6 | -1 | 4 | 5 | 5 | 2 | -1 | -6 | -8 | -3 |
| Rekordowo niskie temperatury [°C] | -28 | -30 | -23 | -17 | -13 | -5 | -2 | -3 | -8 | -11 | -19 | -22 | -30 |
| Opady [mm] | 116.8 | 78.7 | 78.7 | 116.8 | 137.2 | 208.3 | 205.7 | 162.6 | 83.8 | 96.5 | 83.8 | 106.7 | 1468,1 |
| Średnia liczba dni deszczowych | 13.2 | 9.8 | 8.8 | 12.5 | 11.8 | 13.9 | 13.4 | 11.2 | 8.1 | 8.6 | 9 | 13.3 | 133,6 |
| Źródło: Weatherbase[6] 15.12.2008 | |||||||||||||
Historia [edytuj]
Zakopane powstało jako osada na miejscu sezonowych osad pasterskich. Pierwszy (zaginiony) przywilej osadniczy wydał podobno Stefan Batory w 1578 roku, który to przywilej został zatwierdzony przez króla Michała Wiśniowieckiego przywilejem osadniczym w 1670 roku (znanym tylko z odpisów – nie zachował się oryginał). W 1676 roku wieś liczyła 43 mieszkańców (wraz z Olczą i Poroninem). Pierwotnie osada należała do króla, później do cesarsko-królewskiego skarbu austriackiego. W 1824 roku Zakopane wraz z częścią Tatr zostało sprzedane węgierskiej rodzinie Homolacsów. W XVIII wieku w Kuźnicach zbudowano hutę żelaza (w XIX wieku był to największy zakład metalurgiczny w Galicji). Rozkwit Zakopanego rozpoczął się w drugiej połowie XIX w., kiedy to właściwości klimatyczne Zakopanego zaczął popularyzować Tytus Chałubiński. W roku 1876 Towarzystwo Tatrzańskie otworzyło w Zakopanem szkołę snycerską. W 1886 r. zostało uznane za uzdrowisko. W 1889 roku Zakopane liczyło już 3000 mieszkańców. W tymże też roku kupił je na licytacji (wraz z dużą częścią Tatr) hrabia Władysław Zamoyski – "mąż opatrznościowy" Tatr polskich, który stworzył podwaliny obecnego parku narodowego. Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 1075 budynkach w Zakopanem na obszarze 6491 hektarów (gemeinde i gutsgebiete) mieszkało 5768 osób (gęstość zaludnienia 88,9 os./km²), z czego 5531 (95,9%) było katolikami a 234 (4,1%) wyznawcami judaizmu[7].
W 1933 roku Zakopane uzyskało prawa miejskie. W czasie II wojny światowej Zakopane stało się punktem przerzutowym na Węgry. W podziemiach hotelu "Palace" mieścił się areszt Gestapo. Na początku marca 1940 w wilii "Tadeusz" przy drodze do Białego miała miejsce III Metodyczna Konferencja NKWD i Gestapo, na której omówiono metody pracy operacyjnej przeciwko polskiemu podziemiu i wymieniono się informacjami.
Kultura i sztuka [edytuj]
-cropped.jpg)
.JPG)
Znaczenie dla kultury polskiej [edytuj]
Pod koniec XIX wieku Zakopane stało się ośrodkiem kulturalnym, odwiedzanym (lub zamieszkanym) przez takie sławne postacie polskiej kultury jak: Henryk Sienkiewicz, Władysław Orkan, Stanisław Witkiewicz, Stefan Żeromski, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Jan Kasprowicz, Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski, Stanisław Ignacy Witkiewicz i inni. Stanisław Witkiewicz (ojciec) jest autorem tzw. stylu zakopiańskiego (zwanego też od jego nazwiska witkiewiczowskim) w budownictwie. Z pobytem letników a później także osiedlającej się w Zakopanem inteligencji nastąpił rozwój turystyki i taternictwa. W 1873 r. zawiązało się Towarzystwo Tatrzańskie, którego celem było propagowanie wiedzy o Tatrach, badanie ich, ułatwienie turystyki, ochrona przyrody i popieranie miejscowego rozwoju. Wśród inicjatorów powstania Towarzystwa był Tytus Chałubiński, ks. Józef Stolarczyk, Walery Eljasz-Radzikowski i inni. Działalności tego Towarzystwa Zakopane zawdzięcza pierwsze oświetlenie, organizację poczty i telegrafu, budowę Dworca Tatrzańskiego. Rozwój taternictwa i powtarzające się wypadki były powodem powołania Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (1909). Inicjatorem jego powstania był przede wszystkim Mariusz Zaruski. Z pobytem letników związana jest także historia teatru w Zakopanem. Pierwsze przedstawienia wystawiane były przez zespoły amatorskie tworzone przez gości, ale już w 1892 Zakopane odwiedza zespół teatralny złożony z zawodowych aktorów. Powołany w 1900 r. Związek Przyjaciół Zakopanego zainicjował powstanie stałego teatru amatorskiego, a od 1904 sezonowego zespołu zawodowego. W Zakopanem występowała Helena Modrzejewska, Antonina Hoffman, Irena i Ludwik Solscy i inni. W latach międzywojennych działał w Zakopanem Teatr Formistyczny.
Z działalnością Związku Przyjaciół Zakopanego związana jest także budowa pomnika Tytusa Chałubińskiego i powstanie pierwszych stowarzyszeń sportowych.
Do najsławniejszych zabytków zaliczane są: barokowy drewniany kościółek obok Cmentarza Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku; góralska zabudowa drewniana; budowle w stylu zakopiańskim; wille (np. Koliba, Pod Jedlami, Atma i inne).
Muzea i galerie sztuki [edytuj]
- Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego
- Muzeum Stylu Zakopiańskiego w willi Koliba
- Muzeum Przyrodnicze Tatrzańskiego Parku Narodowego
- Muzeum Kornela Makuszyńskiego
- Muzeum Jana Kasprowicza
- Muzeum Karola Szymanowskiego w willi "Atma"
- Galeria Antoniego Rząsy
- Galeria Władysława Hasiora
- Galeria Pegaz (istniejąca w l. 1963-1977[8])
- Miejska Galeria Sztuki
- Muzeum Walki i Męczeństwa
Media lokalne [edytuj]
Gazety [edytuj]
- Tygodnik podhalański
- Gazeta Krakowska - lokalne wydanie
Radio [edytuj]
- Radio Eska Małopolska - 106,8 MHz
- Radio Plus Podhale - 107,9 MHz
- Radio Alex - 105,2 MHz
- Twoje Radio Zakopane (sieć Radio AM) - 1485 kHz
Turystyka i sport [edytuj]
Rokrocznie na Wielkiej Krokwi odbywa się Puchar Świata w skokach narciarskich.Wielokrotnie odbywał się także Puchar Świata w kombinacji norweskiej. W mieście tym trzykrotnie odbywały się mistrzostwa świata w narciarstwie klasycznym: w latach 1929, 1939 oraz w 1962 oraz jeden raz mistrzostwa świata w narciarstwie alpejskim w 1939 roku. Miasto kandydowało do organizacji Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2011 (przegrana z Oslo), Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2013 (przegrana z Val di Fiemme), Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2015 (przegrana z Falun) i Mistrzostw Świata w Narciarstwie Klasycznym 2017 (przegrana z Lahti)[9]. Miasto starało się też (bezskutecznie) o organizację w 2006 roku Zimowych Igrzysk Olimpijskich (wygrał Turyn). Obecnie czynione są starania o organizację Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2022 roku wraz z Krakowem oraz ośrodkiem narciarskim Jasna Niskie Tatry na Słowacji[9].
- Mistrzostwa Świata rozegrane w Zakopanem
- Mistrzostwa Świata w Narciarstwie Klasycznym 1929
- Mistrzostwa Świata w Narciarstwie Alpejskim 1939
- Mistrzostwa Świata w Narciarstwie Klasycznym 1939
- Mistrzostwa Świata w Narciarstwie Klasycznym 1962
- Mistrzostwa Świata w Biathlonie 1969
- Mistrzostwa Świata Juniorów w Narciarstwie Klasycznym 2008
- Mistrzostwa świata juniorów w łyżwiarstwie szybkim 2009
- Mistrzostwa Europy rozegrane w Zakopanem
- Uniwersjady rozegrane w Zakopanem
Liczne sanatoria i domy wypoczynkowe oraz duża baza noclegowa czynią z Zakopanego miejscowość atrakcyjną dla turystów. Główną atrakcją turystyczną są Tatry. Inne to:
- kolejka linowo-terenowa na Gubałówkę
- kolejka linowa na Kasprowy Wierch
- kolej linowo-krzesełkowa na Butorowy Wierch
- skocznia narciarska Wielka Krokiew
- Teatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza
- liczne festiwale i imprezy folklorystyczne (Jesień Tatrzańska i Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich)
Szlaki turystyczne [edytuj]
Zakopane jest punktem wyjściowym dla następujących pieszych szlaków turystycznych w Tatry i Pogórze Spisko-Gubałowskie:
Droga pod Reglami: Zakopane-Murowanica – Wielka Krokiew – Dolina Białego (wylot) – Dolina Strążyska (wylot) – Dolina Małej Łąki (wylot) – Kiry (Dolina Kościeliska – wylot)
Zakopane-Murowanica – Nosal – Nosalowa Przełęcz – Kuźnice – Myślenickie Turnie – Kasprowy Wierch
Zakopane-Kuźnice – Dolina Jaworzynka – Przełęcz między Kopami
Zakopane-Kuźnice – Boczań – Przełęcz między Kopami – Schronisko PTTK „Murowaniec” na Hali Gąsienicowej – Czarny Staw Gąsienicowy – Zawrat – Dolina Pięciu Stawów Polskich – Schronisko PTTK w Dolinie Pięciu Stawów Polskich – Świstowa Czuba – Wolarnia nad Kępą – Schronisko PTTK nad Morskim Okiem- Zakopane-Kuźnice – Hotel górski PTTK Kalatówki (opcjonalnie) – Schronisko PTTK na Hali Kondratowej – Kondracka Przełęcz – Giewont
- Zakopane-Kuźnice – Klasztor Albertynek na Kalatówkach
- Zakopane-Jaszczurówka – Dolina Olczyska – Wielki Kopieniec (opcjonalnie) – Zakopane-Toporowa Cyrhla
Zakopane-Toporowa Cyrhla – Dolina Suchej Wody – Rówień Waksmundzka – Dolina Waksmundzka – Droga Oswalda Balzera, stąd:
- Palenica Białczańska
- Wodogrzmoty Mickiewicza – Dolina Rybiego Potoku – Schronisko PTTK nad Morskim Okiem – Czarny Staw – Rysy
- Zakopane-Pod Skocznią – Dolina Białego – Ścieżka nad Reglami
- Zakopane-Buńdówki – Dolina Strążyska – Dolina Grzybowiecka – Grzybowiec – Wyżnia Kondracka Przełęcz pod Giewontem
- Zakopane-Krzeptówki – Dolina za Bramką
- Zakopane – Butorowy Wierch – Gubałówka
- Zakopane – okolice źródeł potoku Szymoszków
- Zakopane Dom Turysty PTTK – Gubałówka – Mietłówka – Płazówka – Witów – Przysłop Witowski – Magura Witowska
- Zakopane – Nowe Bystre
- Zakopane-Ciągłówka – Furmanów – Ząb – Szaflary
- Zakopane-Antałówka – Zakopane-Harenda – Furmanów – Gubałówka
Wspólnoty wyznaniowe [edytuj]
- Buddyzm
- Kościoły protestanckie
- Kościół rzymskokatolicki – 10 parafii i 2 klasztory (zobacz: dekanat Zakopane).
- Kościół Najświętszej Rodziny
- Stary Kościółek Matki Bożej Częstochowskiej
- Sanktuarium Matki Bożej Objawiającej Cudowny Medalik w Zakopanem – na Olczy
- Sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej
- Kościół Świętego Krzyża w Zakopanem
- Kościół Świętego Antoniego na Bystrem
- Kościół św. Jana Apostoła i Ewangelisty na Harendzie
- Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce
- Kaplica Matki Boskiej Jaworzyńskiej Królowej Tatr na Wiktorówkach
- Kaplica Matki Boskiej Nieustającej Pomocy na Gubałówce
- Klasztor Albertynek na Kalatówkach
- Klasztor Albertynów na Śpiącej Górze
- Prawosławie
- W dniu 7 stycznia (25 grudnia według starego stylu) w rzymskokatolickim kościele Matki Bożej Częstochowskiej („starym kościółku”) przy ulicy Kościeliskiej odprawiane jest bożonarodzeniowe nabożeństwo prawosławne[10].
- Świadkowie Jehowy
- 2 zbory z Salą Królestwa
Komunikacja [edytuj]
Pociągi dojeżdżają do stacji Zakopane.
Komunikację autobusową zapewnia PKS i przewoźnicy prywatni zarówno w ramach regularnych, całorocznych linii jak i okresowych, uruchamianych dodatkowo w sezonach turystycznych. Komunikacja z miejscowościami sąsiednimi w głównej mierze zapewniana jest przez regularne linie prywatnych przewoźników.
Po mieście kursują linie komunikacji miejskiej obsługiwane przez PKS i przewoźników prywatnych tzw. busy które mają główny punkt pod barem FIS koło ronda przy dworcach kolejowym i autobusowym. Zapewniają komunikację z centrum miasta do sąsiednich miejscowości, początków szlaków turystycznych prowadzących w Tatry i okolice Zakopanego, oraz obiektów turystycznych (np. wyciągów i tras narciarskich) – m.in. do wylotów dolin: Chochołowskiej, Kościeliskiej, Małej Łąki, Strążyskiej, Białego, do Kuźnic – dolna stacja kolei linowej na Kasprowy Wierch, tras narciarskich pod Nosalem, Jaszczurówki, Toporowej Cyrhli, Brzezin, Zazadniej, Wierchporońca, na Głodówkę, do granicy na Łysej Polanie, Palenicy Białczańskiej (droga do Doliny Roztoki i Morskiego Oka), do Bukowiny Tatrzańskiej, Poronina, Białego Dunajca, Małego Cichego, Murzasichla, Olczy, na Szymoszkową Polanę, do dolnej stacji wyciągu na Butorowy Wierch, do Kościeliska i Witowa). Opłaty wynoszą od dwóch do sześciu – ośmiu złotych od osoby zależnie od trasy.
Tabor to prywatne mikrobusy zabierające od dziesięciu do 22 osób, jest możliwość zabrania bagażu (plecaka), a zimą nart, większość jest wyposażona w środki łączności. Jeden z mikrobusów dostosowany jest do transportu osób niepełnosprawnych.
Współpraca międzynarodowa [edytuj]
Miasta i gminy partnerskie:
Poprad, Słowacja (od 25 czerwca 1993)
Saint-Dié-des-Vosges, Francja (od 14 lipca 1990)
Siegen, Niemcy (od 21 kwietnia 1989)
Sopot, Polska (od 20 marca 1993)- Vysoke Tatry, Słowacja (od 5 września 2003)
Stryj, Ukraina (od 6 czerwca 2004)
Bariloche, Argentyna
Bavel, Holandia
Zobacz też [edytuj]
- Puchar Świata w skokach narciarskich w Zakopanem
- Spotkania z Filmem Górskim w Zakopanem
- Dom Turysty im. Mariusza Zaruskiego w Zakopanem
- Klub Wysokogórski Zakopane
- Synagoga w Zakopanem
- Cmentarz żydowski w Zakopanem
- RTON Gubałówka
- Funt zakopiański
- Rzeczpospolita Zakopiańska
Przypisy
- ↑ Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 III 2011. (pol.). [dostęp 20.04.2013].
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym, stan 31.12.2009
- ↑ Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
- ↑ Weatherbase: Historical Weather for Zakopane, Poland (ang.). [dostęp 15.12.2008].
- ↑ Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XII. Galizien. Wien: 1907.
- ↑ Galerie malarstwa i grafiki. z-ne.pl. [dostęp 2013-04-03].
- ↑ 9,0 9,1 Urząd Miasta Zakopane: Gratulujemy Lahti. [dostęp 31.05.2012].
- ↑ Serwis Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego; szukaj: Zakopane
Linki zewnętrzne [edytuj]
|
|||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||
