Reza Szah Pahlawi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Reza Szah Pahlawi
رضا شاه پهلوی

Rezashah.jpg
Szach Iranu
Okres panowania od 15 grudnia 1925
do 16 września 1941
Poprzednik Ahmad Szah Kadżar
Następca Mohammad Reza Pahlawi
Dane biograficzne
Dynastia Pahlawi
Urodziny 16 marca 1878
w Alaszt
Śmierć 26 czerwca 1944
w Johannesburgu
Ojciec Abbas Ali
Matka Nousz Afrin
Żona Tadż ol-Molouk
Odznaczenia
Order Aghdas I klasa 2 stopień Wielka Wstęga Orderu Portretu Władcy (Iran) Order Lwa i Słońca (Persja) dla Persów Order Pahlawiego (Iran) Wielka Wstęga Orderu Korony do 1939 (Iran) Order Zulfikara (Iran) Order Sepaha (Iran) Kollana Orderu Najwyższego Słońca (Afganistan) Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia) Order Słonia (Dania) Kollana Orderu Muhammada Alego (Królestwo Egiptu) Krzyż Wielki Legii Honorowej (Francja) Kollana Wielkiego Orderu Haszymitów (Irak) Order Orła Białego Królewski Order Serafinów (Szwecja) Najwyższy Order Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (Order Annuncjaty) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Królestwo Włoch) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Korony Włoch
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Reza Szah Pahlawi, per. رضا شاه پهلوی (ur. 16 marca 1878 w Alaszt, zm. 26 lipca 1944 w Johannesburgu) – szach Iranu od 15 grudnia 1925 do 16 września 1941, założyciel dynastii Pahlawi.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Reza Szah Pahlawi urodził się 16 marca 1878 w małej miejscowości Alaszt w ostanie Mazandaran. Jego ojciec, pułkownik Abbas Ali, był członkiem armii prowincji. Kiedy Pahlawi miał 15 lat, przyłączył się do perskiej Brygady Kozackiej, której kilka lat później został dowódcą. Była to doborowa jednostka wojsk stworzona przez Rosjan na bazie jednostek rozwiązanych po upadku cara i służąca jako gwardia królewska dynastii Kadżarów oraz do ochrony dygnitarzy zagranicznych.

Służył także w irańskiej armii, gdzie uzyskał stopień starszego sierżanta pod dowództwem kadżarskiego księcia Abdola Hossajna Mizy Farmanfarmy.

Obalenie rządów Kadżarów[edytuj | edytuj kod]

Wielka Brytania dążąc do utrzymania swoich wpływów w Iranie, a także zatrzymania rosnących wpływów Rosjan i lokalnych wodzów plemiennych, przekonała Rezę, do przeprowadzenia zamachu stanu, którego celem było zastąpienie premiera podległego szachowi silną osobowością byłego dziennikarza Sejjed Zia'eddin Tabatabai.

21 lutego 1921 pod nowym nazwiskiem – Reza Chan Mirpandż (pers. رضا خان میرپنج) Pahlawi wyprowadził z Teheranu ok. 2000 żołnierzy z Brygady Kozackiej, których w płomiennej mowie podburzył przeciwko panującemu rządowi. Tego samego dnia żołnierze powrócili do Teheranu aresztując wszystkich członków rządu.

Reza Szah Pahlawi

Szachowi postawił ultimatum, zgodnie z którym Tabatabai miał zostać szefem rządu, zaś Reza – dowódcą Brygady Kozackiej.

W kwietniu 1921 Reza Pahlawi został ministrem wojny. Wówczas przybrał nowe nazwisko: Reza Chan Sardar Sepah (pers. رضا خان سردار سپه). Wkrótce po zamachu stanu, Reza zmusił do emigracji ostatniego władcę Kadżarów: Ahmada Szaha.

Obalenie dynastii Kadżarów i intronizacja na szacha Persji[edytuj | edytuj kod]

Kilka lat po zamachu stanu, Reza zaaranżował polityczny manewr: zrezygnował ze wszystkich funkcji i wyjechał do małej wioski pod pretekstem kontemplacji i medytacji. Uprzednio zadbał jednak, by w czasie politycznej emerytury był wielokrotnie nagabywany o powrót do rządów przez swoich zwolenników. Początkowo odmawiał, jednak gdy Ahmad Szah zadeklarował swój powrót, irańskie zgromadzenie narodowe – Madżlis – ogłosiło wymarcie dynastii Kadżarów i zaoferowało tron Rezie.

25 kwietnia 1926 Reza został koronowany jako Reza Szah Pahlawi obierając za nazwisko nowej dynastii słowo Pahlavi używane do określenia języka średnioperskiego i partyjskiego, którymi posługiwano się przed podbojem arabskim.

Rządy Rezy Szaha Pahlawiego[edytuj | edytuj kod]

Rządy Rezy Szaha odznaczały się zarówno szerokimi reformami modernizującymi zacofany wówczas kraj, jak i terrorem.

Reza Pahlawi miał za swój cel zmodernizowanie Persji i wprowadzenie scentralizowanej władzy. W planach było uprzemysłowienie kraju, rozbudowa infrastruktury (zwłaszcza budowa kolei żelaznej), ujednolicenie szkolnictwa i prawa, poprawę higieny mieszkańców Iranu i zmniejszenie wpływu duchowieństwa islamskiego na życie państwa. Największe sukcesy zdobyto na płaszczyźnie medycyny i szkolnictwa.

Ważniejsze reformy[edytuj | edytuj kod]

  • 1926 – ujednolicenie podatku gruntowego, wprowadzenie obowiązku służby wojskowej
  • 1927 – zerwanie wszystkich międzynarodowych umów Persji, organizacja Centralnego Banku, początek budowy kolei transirańskiej, wprowadzenie rejestracji urodzeń, nazwisk i dowodów tożsamości
  • 1928 – przekształcenie prawa gospodarczego, cywilnego i sądowego na wzór zachodni
  • 1929 – przymus noszenia zachodnich strojów przez mężczyzn
  • 1935 – otwarcie uniwersytetu w Teheranie, zmiana nazwy państwa z Persja na Iran, utworzenie spółki Anglo-Iran-Oil (tylko 16% zysków przeznaczone dla Iranu), wydanie dekretu dopuszczającego kobiety do pracy w ministerstwach, bankach i innych urzędach państwowych oraz w szkolnictwie i służbie zdrowia
  • 1937 – zakaz noszenia chust przez kobiety

II wojna światowa i abdykacja[edytuj | edytuj kod]

Pahlawi zadeklarował neutralność w stosunkach wojennych, jednak Wielka Brytania uznała, że jego odmowa stacjonowania brytyjskich wojsk na terytorium Iranu jest wyrazem poparcia dla działań nazistowskich Niemiec. Wielka Brytania i Związek Radziecki zaatakowały więc Iran w obawie, że będzie on dostarczał nazistom ropę naftową (patrz: Interwencja w Iranie 1941). 16 września 1941 doprowadziły do abdykacji szacha na rzecz jego syna Mohammada Rezy Pahlawiego. Do 1946 Iran pozostawał pod okupacją wojsk brytyjskich (południe) i Armii Czerwonej (północ kraju).

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Reza Szah Pahlawi był sześciokrotnie żonaty. Z pierwszego związku z Mariam Chanum miał córkę Fatemah, ze związku z drugą i trzecią żoną nie miał dzieci, natomiast czwarta żona Tadż ol-Molouk urodziła mu czworo dzieci:

Ze związku z piątą żoną Kamar ol-Molouk narodził się syn Golam Reza Pahlawi, a z ostatniego małżeństwa z Ismat ol-Molouk pięcioro dzieci:

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Perskie
Zagraniczne

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stephen Kinzer, All the Shah's Men (Wszyscy ludzie Szacha), John Wiley & Sons, 2003, ISBN 0-471-26517-9
  • Historia Iranu, red. Anna Krasnowolska, Wrocław 2010