Mohammad Reza Pahlawi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Mohammad Reza Pahlawi
محمدرضا پهلوی

Mohammad-reza-shah.jpg
Szachinszach Iranu
Okres panowania od 16 września 1941
do 11 lutego 1979
Poprzednik Reza Szah Pahlawi
Następca powołanie republiki islamskiej
Dane biograficzne
Dynastia Pahlawi
Urodziny 26 października 1919
w Teheranie
Śmierć 27 lipca 1980
w Kairze
Ojciec Reza Szah Pahlawi
Żona 1. Fauzia bint Fuad
2. Soraya Esfandiary Bachtiari
3. Farah Pahlawi
Rodzeństwo Aszraf
Dzieci Szachnaz, Cyrus Reza, Farahnaz, Ali Reza, Leila
Odznaczenia
Order Lwa i Słońca (Persja) Kollana Orderu Korony (Iran) Order Pahlawich I klasy (Iran) Kollana Orderu Zulfikhar (Iran) Order Plejad (Iran) Członek Orderu Najwyższego Słońca I klasy (Afganistan) Order Abd al-Aziza ibn Sauda I klasy (Arabia Saudyjska) Krzyż Wielki Orderu Wyzwoliciela San Martina (Argentyna) Odznaka za Zasługi dla Republiki Austrii - Wielka Gwiazda Kollana Orderu Al-Khalifa (Bahrajn) Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia) Wielka Kollana Orderu Krzyża Południa (Brazylia) Order Białego Lwa I Klasy (CSRS) Order Słonia (Dania) Order Muhammada Alego (Królestwo Egiptu) Wielka Wstęga Orderu Nilu (Egipt) Order Salomona (Etiopia) Krzyż Wielki Orderu Lwa Finlandii Krzyż Wojenny 1939–1945 (Francja) Krzyż Wielki Orderu Zbawiciela (Grecja) Kollana Orderu Karola III (Hiszpania) Kollana Orderu Izabeli Katolickiej (Hiszpania) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Lwa Niderlandzkiego (Holandia) Kollana Wielkiego Orderu Haszymitów (Irak) Najwyższy Order Chryzantemy (Japonia) Order Al-Husajna Ibn Alego (Jordania) Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia (Jordania) Order Jugosłowiańskiej Gwiazdy (Jugosławia) Kollana Orderu Niepodległości (Katar) Kollana Orderu Mubaraka Wielkiego (Kuwejt) Order Zasługi Stopnia Specjalnego (Liban) Wielka Kollana Orderu Idrisa I (Królestwo Libii) Order Korony Królestwa (Malezja) Kollana Orderu Azteków (Meksyk) Krzyż Wielki Orderu Ojaswi Rajanya (Nepal) Krzyż Wielki Królewskiego Norweskiego Orderu Świętego Olafa Wojskowy Order Omanu I klasy Order Pakistanu I klasy (Pakistan) Wielka Kollana Orderu Infanta Henryka (Portugalia) Stopień Specjalny Krzyża Wielkiego Orderu Zasługi RFN Legia Zasługi - Chief Commander (USA) Królewski Order Serafinów (Szwecja) Order Domowy Chakri (Tajlandia) Order Przyjaznych Chmur I Klasy (Tajwan) Wielka Wstęga Orderu Niepodległości (Tunezja) Order Złotej Ostrogi (Watykan) Order Flagi Węgierskiej Republiki Ludowej z Diamentami I klasy (Węgry) Krzyż Wielki Orderu Łaźni (Wielka Brytania) Honorowy Rycerz Krzyża Wielkiego Królewskiego Orderu Wiktorii (Wielka Brytania) Królewski Łańcuch Wiktorii (Wielka Brytania) Najwyższy Order Zwiastowania Najświętszej Marii Panny (Order Annuncjaty) Order Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy z Wielką Kollaną Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Włochy) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Korony Włoch
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Oficjalne zdjęcie rodziny królewskiej,
26 października 1967
Mohammad Reza Pahlawi z żoną Farah podczas wizyty w USA, 11 listopada 1977

Mohammad Reza Pahlawi (pers. محمدرضا پهلوی, ur. 26 października 1919 w Teheranie, zm. 27 lipca 1980 w Kairze) – ostatni szachinszach Iranu, z dynastii Pahlawi, nastawiony prozachodnio, inicjator głębokich reform społecznych i gospodarczych w Iranie. W 1979 został odsunięty od władzy w wyniku irańskiej rewolucji islamskiej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Okres panowania[edytuj | edytuj kod]

16 września 1941 Mohammad Reza Pahlawi objął tron po abdykacji ojca Rezy Szaha Pahlawiego. Młody szach nie był zainteresowany sprawami państwa, stał się bywalcem salonów Europy, latał prywatnym samolotem, czas spędzał na uprawianiu sportów i zabawie. Był osobą mało popularną w kraju, obracał się jedynie w najwyższych kręgach wojskowych[1] i nie zdawał sobie sprawy z pogardy, jaką wobec niego żywili rodacy.

4 lutego 1949 Mohammad Reza przybył na ceremonię rocznicową na Uniwersytet Teherański. Wkrótce po wyjściu szacha z samochodu młody człowiek udający fotoreportera zbliżył się do niego na odległość ok. 2 metrów i oddał sześć strzałów. Pomimo niewielkiej odległości tylko dwie kule raniły Mohammada Rezę, zaś przy ostatnim strzale wymierzonym w serce, pistolet się zaciął. Szach uznał swoje ocalenie za boską interwencję i wkrótce potem zaczął wywierać coraz większy wpływ na sytuację w Iranie.[2]

W tym czasie wpływowi politycy, a wśród nich Mohammad Mosaddegh, później demokratycznie wybrany premier Iranu, czynili wysiłki na rzecz unowocześnienia i demokratyzacji państwa. Na tle konfliktu jaki wybuchł w 1951 po nacjonalizacji brytyjskiej spółki naftowej w sierpniu 1953 doszło do odsunięcia od władzy urzędującego premiera Mohammeda Mossadegha.

Twarda i niezależna polityka Mossadegha, prowadząca do utraty wpływów w Iranie przez Wielką Brytanię, stała się przyczyną nacisków politycznych na szacha ze strony rządu brytyjskiego oraz współpracującej z nim amerykańskiej agencji wywiadowczej CIA, aby ten - korzystając ze swoich konstytucyjnych uprawnień - odwołał premiera. Kiedy Mossadegh odmówił ustąpienia z urzędu, CIA zorganizowała w Teheranie demonstrację poparcia dla szacha, w wyniku której doszło do zamieszek, obalenia rządu i przejęcia przez szacha pełnej władzy w państwie.

Osobiste rządy szacha w latach 1953-1979[edytuj | edytuj kod]

Lata 1953–1979 to okres osobistych, autorytarnych rządów władcy Iranu. Jego rządy charakteryzowały się głęboką postępowością w stosunku do tradycyjnych islamskich wartości społeczeństwa Iranu. Pahlawi utrzymywał dobre stosunki z większością krajów zachodnich i często był przedstawiany jako wzór "nowoczesnego przywódcy" na Bliskim Wschodzie.

Władca był jednak od tej pory marionetką Ameryki – Iran uzależniony był od wsparcia USA, które zdobyły prawo do eksploatacji 40% złóż irańskiej ropy. USA uzyskały też możliwość zbudowania stacji nasłuchu elektronicznego wzdłuż granicy z ZSRR. CIA pomagała organizować irańską tajną policję polityczną SAVAK. Wydatki Iranu – chociaż przyczyniły się w dużej mierze do modernizacji kraju – podporządkowane były głównie interesom zachodnich mocarstw. Brak wykształconej kadry w kraju zmusił Iran do zatrudniania obywateli zachodnich państw na wyższych stanowiskach w nowo powstających nowoczesnych zakładach pracy. Prowadzenie właściwej polityki gospodarczej, obliczonej na bogacenie się społeczeństwa, uniemożliwiały dodatkowo korupcja i nepotyzm w instytucjach publicznych.

Rządy szacha były również okresem głębokich przemian społecznych i gospodarczych w Iranie. W ramach tak zwanej Białej Rewolucji między innymi przyznano zwiększone prawa kobietom, a także zniesiono własność ziemską tradycyjnych feudalnych elit w Iranie, czego konsekwencją było uwłaszczenie dawnych dzierżawców gruntów ornych. Część rolników, ze względu na szalejącą korupcję wśród urzędników państwowych, otrzymała jednak zbyt mało ziemi, żeby móc się z niej utrzymać. Dodatkowo reformy postrzegane były często jako godzące w tradycje i wartości islamu.

25 sierpnia 1977 Uniwersytet Warszawski przyznał mu tytuł doktora honoris causa w dziedzinie prawa[3]. Jego małżonka Farah Pahlawi również uzyskała tytuł doktora honoris causa tej uczelni w dziedzinie historii sztuki.

Obalenie monarchii[edytuj | edytuj kod]

Z upływem lat rządy szacha coraz częściej były jednak krytykowane za korupcję i brutalne praktyki założonej przez niego w 1957 tajnej policji politycznej SAVAK (takie jak np. wrzucanie ludzi do worków w których kotłowały się oszalałe z głodu dzikie kocury albo jadowite węże[4]). Przysporzyło mu to wielu przeciwników, zwłaszcza w fundamentalistycznych środowiskach islamskich. Ruch proislamski przekształcił się z czasem w masowe protesty antyrządowe, prowadzące ostatecznie do wybuchu irańskiej rewolucji islamskiej i obalenia szacha w 1979.

Na fali olbrzymiego niezadowolenia w kręgach opozycyjnych, spowodowanego uciskiem i biedą, a także nieznajdującym społecznego poparcia zbliżeniem Iranu z Zachodem i odejściem od korzeni świata islamu Mohammad Reza Pahlawi został w 1979 zmuszony do ucieczki z kraju przez islamskich fundamentalistów pod wodzą ajatollaha Chomeiniego. W Iranie proklamowano wówczas republikę islamską. Mohammad Reza Pahlawi nie wrócił już do Iranu, zmarł na emigracji w Egipcie.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Mohammad Reza Pahlawi był trzykrotnie żonaty. Z pierwszego małżeństwa z egipską księżniczką Fauzią bint Fuad urodziła się córka Szachnaz Pahlawi. Drugie małżeństwo szacha z Sorayą Esfandiary Bachtiari zostało rozwiązane z powodu braku potomstwa, natomiast ze związku z trzecią żoną Farah Dibą urodziło się czworo dzieci:

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ryszard Kapuściński Szachinszach, str. 32
  2. Stephen Kinzer All the Shah's Men, rozdz. 5
  3. Doktoraty HC. uw.edu.pl. [dostęp 21 lutego 2011].
  4. Ryszard Kapuściński, Szachinszach, Warszawa 2007, s. 64

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]