Łapczyca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Łapczyca
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat bocheński
Gmina Bochnia
Wysokość 220-350 m n.p.m.
Liczba ludności (2016) 2050
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 32-744[1]
Tablice rejestracyjne KBC
SIMC 0812330
Położenie na mapie gminy wiejskiej Bochnia
Mapa konturowa gminy wiejskiej Bochnia, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Łapczyca”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Łapczyca”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Łapczyca”
Położenie na mapie powiatu bocheńskiego
Mapa konturowa powiatu bocheńskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Łapczyca”
Ziemia49°58′00,001″N 20°22′00,001″E/49,966667 20,366667
Panorama Łapczycy .jpg
Kościół w Łapczycy
Zespół szkół w Łapczycy

Łapczycawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie bocheńskim, w gminie Bochnia. Północna część miejscowości od Górnego Gościńca leży na Podgórzu Bocheńskim, a na południe od „Górnego Gościńca” należy do Pogórza Wiśnickiego[2].

Miejscowość znajduje się przy dwóch ważnych szlakach komunikacyjnych droga krajowa nr 94 z Krakowa do Tarnowa oraz drodze wojewódzkiej nr 967 łączącej Łapczycę z Myślenicami.

Wieś opactwa benedyktynów tynieckich w powiecie szczyrzyckim województwa krakowskiego w końcu XVI wieku[3].

Integralne części wsi[4][5][6]

  • przysiółki: Błonie, Dębina, Górny Gościniec, Granice, Podlesie Drugie, Podlesie Pierwsze, Ulica, Zajanie;
  • części wsi: Bagna, Brzeg, Jaroszów, Kleparz, Machowiec, Podlesie, Podrabie, Przyłanki, Raj, Święta, Urwaniec.

Przyroda i turystyka[edytuj | edytuj kod]

W Łapczycy są bardzo dobre warunki do uprawiania turystyki pieszej oraz rowerowej. Na północy rozpościera się Puszcza Niepołomicka, a na południu Pogórza oraz Beskidy. Z Górnego Gościńca, z okolic starego kościoła kazimierzowskiego przy dobrej pogodzie widoczna jest panorama Tatr.

Południowo-wschodnia część miejscowości znajduje się w Obszarze Chronionego Krajobrazu Zachodniego Pogórza Wiśnickiego.

Trasa szlaku turystycznego Via Regia Antiqua prowadzi przez tzw. Górny Gościniec wiodący z Bochni przez Łapczycę do Chełmu. Z łapczyckich wzgórz można podziwiać zakole rzeki Raby i Puszczę Niepołomicką[7].

Przy szlaku znajdują się[8]

  • kościół gotycki z 1340 roku ufundowany przez Króla Kazimierza Wielkiego – jak mówi legenda – jako pokuta za miłosne związki z Esterką, śliczną Żydówką z Kazimierza. Od 1849 roku corocznie z Bochni do łapczyckiego kościoła odbywa się pielgrzymka na pamiątkę cudownego ocalenia miasta od epidemii cholery[9];
  • kościół pw. św. Anny z 1933 roku – o bogatym detalu architektonicznym, neogotyckim i eklektycznym. Murowany z cegły z użyciem kamienia, jednonawowy, z dwiema kaplicami o charakterze transeptu;
  • szlak Via Regia Antiqua jest idealnym miejscem wycieczek pieszo–rowerowych oraz imprez plenerowych (od kilku lat rozgrywane są tu Krakowskie Zawody Balonowe).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obszar Chronionego Krajobrazu Zachodniego Pogórza Wiśnickiego

Łapczyca to jedna z najstarszych miejscowości w Polsce południowej. Już w XI–XIII wieku funkcjonował tu gród plemienny i osada książęca, położone niedaleko Raby[10]. Pozostałości grodziska w Łapczycy położone są na jednym z cyplowatych wyniesień północnej krawędzi Pogórza Wielickiego, które tworzy w tym miejscu południowe zamknięcie doliny Raby, płynącej ok. 100 metrów od północnego krańca grodziska. Grodziszcze ulokowane jest na wyodrębnionym cyplu, w obrębie wałów pierwotnie posiadało około 1 ha powierzchni[11]. Mieszkańcy grodu oprócz uprawy ziemi zajmowali się również pozyskiwaniem soli z miejscowych słonych źródeł. O powstaniu szybko rozwijającej się osady zadecydowało także jej położenie przy prastarym trakcie handlowym biegnącym z Węgier do Krakowa – tzw. Szlaku Bursztynowym, zwanym później Królewskim – Via Regia Antiqua. Dzisiaj, ta droga, z racji jej przebiegu grzbietami łapczyckich wzgórz, nosi nazwę Górnego Gościńca.

Pierwsze wzmianki źródłowe o Łapczycy pochodzą z dokumentu z lat 1123–1125, w którym kardynał Idzi zatwierdził nadania monarsze dla klasztoru benedyktynów w Tyńcu. Jest mowa m.in. o nadaniu mnichom tynieckim w roku 1105 Łapczycy („Labscicia”) z Kolanowem i solą, przez królową Judytę (drugą żonę Władysław Hermana).

W 1229 roku osada była już dobrze zorganizowana – znajdował się tu targ i karczma. W 1288 roku książę Leszek Czarny nadał wsi prawo niemieckie, co oznaczało m.in. powstanie lokalnego samorządu na czele z sołtysem i ławą wiejską.

Czasy panowania króla Kazimierza Wielkiego zaznaczyły się w Łapczycy wzniesieniem murowanego kościoła gotyckiego pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny oraz zwiększeniem ruchu handlowego na trakcie węgierskim. O znaczeniu ówczesnej Łapczycy świadczy fakt, że od 1356 roku jej sołtysi zasiadali w sądzie wyższym prawa niemieckiego na zamku w Krakowie. W roku 1379 opat tyniecki Wojciech odsprzedał część wsi (przy granicy z Kolanowem) szlacheckiej rodzinie Goździów pochodzących z Chronowa. Przedstawiciele tego rodu w XV w. toczyli burzliwe spory o ziemię i świadczenia z opatem tynieckim i plebanem łapczyckim. Z kolei sołtysi Łapczycy wywodzili się z rodu Gierczyckich, właścicieli sąsiednich Gierczyc.

Sporo wiadomości o średniowiecznej Łapczycy zapisał Jan Długosz w swoim dziele Liber beneficiorum z lat 1470–1480. Według Długosza we wsi było 30 łanów, w tym 6 sołtysich, 3 karczmy i młyn sołtysa na Rabie. Mieszkańcy wsi składali klasztorowi tynieckiemu daninę w wysokości 30 jaj, 2 koguty, 2 sery, a w czasie przyjazdu do wsi opata zapewniali mu wyżywienie dając m.in. 30 achtli piwa. Oprócz tego oczywiście pracowali na polach klasztornych. W 1529 roku większość świadczeń w naturze zamieniono na rentę pieniężną, stąd klasztor tyniecki pobierał ze wsi 28 grzywien czynszu, 1 grzywnę „krownego”, 40 groszy za 24 korce daniny w owsie.

W XVI w. do Łapczycy na krótko zawitali bracia polscy. Wiadomo, że ok. 1570 roku nauki braci polskich wygłaszano w domu sołtysa Maciejowskiego, drobnego szlachcica, który propagował wierzenia wśród ludności wiejskiej korzystając z pomocy księdza Jana Tobiasza, miejscowego wikarego. W drugiej połowie wieku, a może i wcześniej, w Łapczycy działała szkoła parafialna. W 1597 r. prowadził ją Jan Drozd, a na parafianach spoczywał obowiązek naprawy budynku szkolnego.

W czasach zaborów Austriacy odebrali Łapczycę klasztorowi tynieckiemu i przyłączyli ją, podobnie jak i inne okoliczne wsie, do dóbr kameralnego urzędu gospodarczego z siedzibą w Niepołomicach. W drugiej połowie XVIII w. zaborcy wytyczyli też nową drogę, tzw. „trakt cesarski do Wiednia”, która biegła podobnie jak dzisiejsza droga nr 4, z tym że, na końcu Łapczycy skręcała na południe i biegła na Gdów, Wieliczkę i dalej do Krakowa. W XIX w. wieś stała się znana także z corocznych pielgrzymek bochnian do starego kazimierzowskiego kościoła. Pierwsza taka pielgrzymka odbyła się w 1849 roku i dzięki niej miała ustąpić epidemia cholery w Bochni. Według danych z 1884 roku Łapczycę zamieszkiwało 1412 mieszkańców, w tym 40 Żydów.

Wiek XX przyniósł Łapczycy ciężkie lata I i II wojny światowej, ale i też budowę wielu obiektów publicznych. Najważniejszy z nich to nowy kościół parafialny, wybudowany w 1933 roku według projektu architekta, Jana Sasa-Zubrzyckiego. W latach powojennych powstała nowa szkoła podstawowa im. Marii Skłodowskiej-Curie, Dom Ludowy, przedszkole; doprowadzono prąd, gaz, wodę, telefon.

Chwalebną kartę w dziejach Łapczycy i całego regionu bocheńskiego zapisał chłopski syn Józef Chwałkowski, który będąc jeszcze uczniem bocheńskiego gimnazjum wyruszył do powstania styczniowego i zginął w 1863 roku. Jego bohaterstwo upamiętnia kamienny obelisk, ufundowany przez mieszkańców wsi w 1913 roku, a odnowiony staraniem miejscowego oddziału Związku Strzeleckiego w 1934 roku.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Obecnie w Łapczycy funkcjonuje jedyna w Małopolsce warzelnia soli, bazująca na czynnym odwiercie solankowym. Występują tu też wody geotermalne[12].

W 2018 roku rozpoczęto budowę największej w obrębie Gminy Bochnia hali widowiskowo-sportowej.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[13].

  • Kościół parafialny pw. św. Anny z 1935 roku;
  • kościół pw. Narodzenia NMP z 1340 roku, dzwonnica z otoczeniem i starodrzewiem;
  • spichrz w zagrodzie nr 81, drewniany z 1869 roku.

Inne

  • Pomnik Józefa Chwałkowskiego, ochotnika, uczestnika powstania styczniowego[14].

Parafia[edytuj | edytuj kod]

Parafia w Łapczycy istniała na pewno w I poł. XIV w. Pierwszy murowany kościół pw. Narodzenia NMP zbudowano w 1340 roku z fundacji króla Kazimierza Wielkiego. Według miejscowej tradycji wzniesiony został jako akt ekspiacji króla za utrzymywanie związków z praską mieszczką Krystyną Rokiczanką. Stary kościół leżał jednak na uboczu i zaczął powoli podupadać po wzniesieniu kaplicy św. Anny. Drewniana kaplica powstała między rokiem 1501 a 1509 przy trakcie wiodącym z Krakowa do Bochni i dalej na Ruś. W 1728 roku kaplica uległa zniszczeniu w wyniku pożaru i w 1733 roku została odbudowana. W 1933 roku na jej miejscu wzniesiono obecny kościół według projektu Jana Sasa-Zubrzyckiego. Obiekt konsekrował bp tarnowski Franciszek Lisowski.

Kościół neogotycki o bogatym detalu architektonicznym, neogotyckim i eklektycznym. Murowany z cegły z użyciem kamienia. Jednonawowy, z dwiema kaplicami o charakterze transeptu. Wnętrze nakryte stropem. Na zewnątrz kościół opięty jest przyporami i obwiedziony fryzem krenelażowym. Fasada zachodnia ujęta w dwie wieżyczki, czworoboczne, nakryte ostrosłupowymi hełmami. Między nimi duży portal uskokowy, zamknięty półkoliście. W górnej części trójkątny szczyt zwieńczony krzyżem. Elewacja wschodnia zwieńczona trójkątnym szczytem z lancetowatymi wnękami okiennymi. Nad nawą i prezbiterium dachy dwuspadowe, przedzielone schodkowym szczytem, kryte dachówką. Nad nawą ostrosłupowa wieżyczka na sygnaturkę z latarnią. Polichromia figuralna malowana przez Waleriana Kasprzyka i Zbigniewa Wójcickiego w 1956 roku.

Ołtarze neogotyckie z czasu budowy kościoła. W ołtarzu głównym obraz św. Anny Samotrzeć, barokowy z XVII w., pochodzący z kaplicy św. Anny. Dwa ołtarze boczne: w lewym obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, w prawym rzeźba św. Józefa. Ambona neogotycka z płaskorzeźbami czterech ewangelistów na korpusie, nakryta baldachimem, zwieńczonym pinaklem. Krucyfiks w tęczy barokowy z XVIII w.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 687 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  3. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 102.
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. GUS. Rejestr TERYT
  6. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06].
  7. Via Regia ↓.
  8. Urząd Gminy Bochnia: Gmina Bochnia. Strona internetowa gminy Bochnia. [dostęp 2014-08-08].
  9. Strona Gminy Bochnia ↓.
  10. ANTONI JODŁOWSKI rcin.org.pl WCZESNOŚREDNIOWIECZNY GRÓD W ŁAPCZYCY, POW. BOCHNIA, W ŚWIETLE BADAŃ LAT 1965–1967 i 1972 pdf
  11. Jacek Poleski, Grodzisko w Łapczycy, pow. Bochnia, informacje o wynikach badań na stronie Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego
  12. Urząd Gminy Bochnia: Gmina Bochnia. [dostęp 2014-08-08].
  13. Rejestr ↓, poz. 43, 44, 45.
  14. Bochenskie dzieje ↓.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]