Alt-right

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Alt-right, alternative right – niejednorodny ruch polityczny obejmujący skrajnie prawicowe ideologie, które odrzucają wiele postulatów konserwatyzmu głównego nurtu[1][2][3][4]. Autorstwo pojęcia przypisuje się białemu supremacjoniście Richardowi Spencerowi, który użył go w 2010 r. do określenia nurtów skupionych wokół białej supremacji. Spencer wielokrotnie odwoływał się do propagandy nazistowskiej, choć zaprzecza osobistej identyfikacji z neonazizmem[4][5]. Przekonania składające się na różne formy alt-rightu opisywano jako mieszaninę poglądów białej supremacji, nacjonalizmu, antysemityzmu, islamofobii, mizoginii i antyfeminizmu, homofobii, eugeniki i prawicowego populizmu oraz sprzeciwu wobec wielokulturowości, imigracji i poprawności politycznej[6][7][8][9][10][11][12]. Pojęcie to nadal się rozwija, a według niektórych opisów obejmuje także m.in. odłamy neomonarchizmu, anarchokapitalizmu i autorytaryzmu opartego o wrogość wobec liberalnej demokracji[13].

Z ideologią alt-right wiązane są zamachy, takie jak: masakra w Isla Vista[14], strzelanina w kościele w Charleston[15], strzelanina w szkole w Roseburg[16], strzelanina w Québecu[17], atak w Charlottesville[18], atak w Toronto[19], strzelanina w synagodze w Pittsburghu[20] czy masakra w Christchurch[21].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Już w listopadzie 2008 Paul Gottfried wystąpił przed Klubem H.L. Menckena z wykładem na temat „alternatywnej prawicy”[22]. W 2009, poruszono tę koncepcję kilkakrotnie na łamach „Taki’s Magazine”[23]. Sformułowanie i popularyzację pojęcia alt-right przypisuje się jednak głównie Richardowi B. Spencerowi, założycielowi nacjonalistycznego think tanku National Policy Institute i witryny Alternative Right[3][24].

Historia ruchu[edytuj | edytuj kod]

Zwolennik Donalda Trumpa z ruchu Alt-Right na demonstracji March 4 Trump w Minnesocie w marcu 2017 roku

Pojęcie alt-right stało się obiektem kontrowersji i uwagi medialnej w trakcie kampanii prezydenckiej Donalda Trumpa w 2016 roku, ze względu na rosnącą widoczność identyfikujących się w ten sposób grup jego zwolenników. 17 sierpnia kierownikiem kampanii mianowano Stevena Bannona, szefa Breitbart News, która określa się jako „platforma alt-right”[25][26]. Uwaga medialna wzrosła po wyborach, w szczególności w związku ze świętującym wygraną spotkaniem prowadzonym przez Richarda Spencera w pobliżu Białego Domu. Spencer użył w wystąpieniu kilku sformułowań pochodzących z nazistowskiej propagandy, i zakończył przemówienie słowami „Heil Trump, Heil naszym ludziom, Heil zwycięstwu”. Osoby obecne na widowni odpowiedziały na to uniesieniem ręki w faszystowskim salucie rzymskim. Spencer bronił takiego zachowania, stwierdzając, że odbyło się w duchu „ironii i emocji”[27]. Agencja prasowa AP opisała wówczas pojęcie alt-right jako etykietę „stosowaną obecnie przez ruchy białej supremacji i nacjonalizmu”, która „funkcjonuje prawdopodobnie jako zagranie PR w celu ukrycia prawdziwych poglądów ich przedstawicieli, i uczynienia ich bardziej społecznie akceptowalnymi”. AP podało, że ruchy te nazywano do tej pory „rasistowskimi, neonazistowskimi lub białą supremacją”[28].

Alt-right jest w dużej mierze zjawiskiem internetowym, powiązanym między innymi z Twitterem, witryną Breitbart i imageboardami takimi jak 4chan i 8chan, które opierają się na anonimowej i słabo moderowanej komunikacji, bez jasnego rozróżnienia między żartem i prowokacją a szczerą wypowiedzią. Ze względu na tę naturę, zgodnie z prawem Poego, są one ośrodkiem gdzie swobodnie funkcjonują opinie powszechnie uznawane za kontrowersyjne[3][6][29][30][31].

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Informacja prasowa Associated Press podaje, że[28]:

‘alt-right’ lub ‘alternatywna prawica’ to terminy stosowane obecnie przez ruchy białej supremacji i nacjonalizmu dla opisywania siebie i swoich ideologii, w których kładzie się nacisk na zachowanie i ochronę białej rasy w Stanach Zjednoczonych, łącznie z, lub zamiast tradycyjnych postulatów konserwatywnych, takich jak ograniczenie roli rządu, obniżenie podatków, oraz porządek publiczny. Ruch był opisywany jako mieszanina rasizmu, białego nacjonalizmu i populizmu, (...) krytykuje „wielokulturowość” i sprzeciwia się walce o większe prawa mniejszości etnicznych, kobiet, Żydów, Muzułmanów, homoseksualistów, imigrantów i innych mniejszości. Jego członkowie odrzucają ideał amerykańskiej demokracji, według którego wszyscy są równi wobec prawa, niezależnie od pochodzenia, płci lub rasy”.

John Daniszewski, about the ‘alt-right’

Ideologia ta nie ma żadnej formalnej organizacji, i nie jest jasne czy można ją traktować jako jednolity ruch, według opisu w „Columbia Journalism Review” z 2016: „Ze względu na mglisty charakter anonimowych społeczności internetowych, nikt nie wie dokładnie kim są przedstawiciele alt-rightu, i jakie są ich dokładne motywacje. Nie jest też jasne, które z wypowiedzi pochodzą od prawdziwych zwolenników, a które napisali zwykli cwaniaccy prowokatorzy[31]”. Przedstawiciele alt-rightu często bronią się przed krytyką tłumaczeniami, że w dużej mierze żartują lub usiłują celowo wywołać oburzenie[3]. Andrew Marantz z „The New Yorkera” określił tę etykietę jako podobną do słów ‘snob’ lub ‘hipster’, które są dezawuowane i traktowane ironicznie przez tak określane osoby[32]”.

Według innych opinii, alt-right obejmuje mieszaninę poglądów białej supremacji, nacjonalizmu, antysemityzmu, islamofobii, antyfeminizmu, homofobii i prawicowego populizmu[6][7][8][9][10][11][12]. Przykładowo, Andrew Marantz uwzględnia także „neo-monarchistów, wyznawców teorii spiskowych i nihilistów[32]”. Kolumnistka „Newsday”, Cathy Young, zwraca uwagę na silny sprzeciw alt-rightu wobec imigracji, zarówno nielegalnej, jak i legalnej, i kategoryczne podejście do europejskiego kryzysu migracyjnego[33]. Robert Tracinski z „The Federalist” stwierdził, że alt-right sprzeciwia się „mieszaniu ras” i nawołuje do kolektywizmu i trybalizmu[34]. Nicole Hemmer z NPR zauważyła, że alt-right postrzega poprawność polityczną jako „największe zagrożenie dla wolności[35]”.

Inne cechy wspólne wiążące szeroko pojęty alt-right to niechęć do polityki głównego nurtu, i poparcie dla takich kandydatów jak Donald Trump[3][36].

Choć niektórzy komentatorzy odżegnują się od etykiety białego nacjonalizmu, jak Allum Bokhari i Milo Yiannopoulos[37], prominentni przedstawiciele alt-rightu tacy jak Andrew Anglin z „The Daily Stormer” uznają tę ideologię za centralną dla ruchu. W odpowiedzi na artykuł w „The Washington Post”, który opisywał ruch jako „wywoływanie oburzenia dla zabawy”, Anglin odpisał: „Nie. Naszym celem jest oczyszczenie etniczne białych narodów z niebiałych osób, i ustanowienie autorytarnego rządu. Wiele osób uważa, że należy eksterminować także Żydów[38][39]”.

Milo Yiannopoulos wyraża pogląd, że „młodzi buntownicy” są przyciągani do alt-rightu nie z powodu głębokich przekonań politycznych, ale ponieważ „obiecuje zabawę, transgresję i rzuca wyzwanie normom społecznym”. Według „The New Yorkera”, „testowanie granic społecznych tabu obecnych w konwencjonalnej polityce” jest ważnym składnikiem tożsamości alt-rightu. W poglądach, które nadają charakter temu ruchowi, ważne są „w istocie nie kwestie treści, ale stylu”, a dla większości uczestników ostry ton służy wyrażaniu zasadniczo zupełnie zwykłej, „codziennej polityki[3]”.

Analizy krytyczne[edytuj | edytuj kod]

W ocenie ekonomisty libertariańskiego Jeffreya Tuckera, alt-right jest spadkobiercą „długiej i ponurej tradycji myślenia, od Friedricha Hegla, poprzez Thomasa Carlyle’a, Oswalda Spenglera. Madisona Granta, Othmara Spanna, Giovanniego Gentile, do przemów Trumpa”. Uważa on, że zwolennicy alt-rightu „tęsknią za wyobrażoną przeszłością, złotą epoką w której elity posiadały władzę, a pospólstwo było posłuszne”, i wierzą, że „tożsamość jest najważniejsza, a utrata tożsamości to największa wyobrażalna zbrodnia[40]”.

W marcu 2016 Breitbart opublikował esej Alluma Bokhariego i Milo Yiannopoulosa na temat alt-rightu, który CNN porównało do manifestu[41]. W tym tekście, przedstawili alt-right jako wywodzący się z amerykańskich, izolacjonistycznych i nacjonalistycznych ruchów Old Right, oraz europejskiej, konserwatywno–liberalnej Nowej Prawicy. Jako myślicieli inspirujących ruch przywołali Oswalda Spenglera, Henry’ego Louisa Menckena, Juliusa Evolę, oraz współczesnych paleokonserwatystów takich jak Patrick Buchanan[37]. Jeet Heer z „The New Republic” podobnie identyfikuje korzenie ideologiczne alt-rightu w nurcie paleokonserwatywnym, szczególnie w stosunku do ograniczenia imigracji i otwarcie nacjonalistycznej polityki zagranicznej[42][43].

Analizy przedstawiona m.in. przez „The Guardian” również dostrzegają pierwowzór alt-rightu w etnonacjonalizmie Nowej Prawicy[13][44]. Matthew Sheffield, pisząc dla „Washington Post”, wyraził przekonanie, że alt-right czerpie również z wpływów anarchokapitalisty i paleolibertarianina Murraya Rothbarda, zwłaszcza jego przekonań na temat ras i demokracji, i widzi część korzeni ruchu w kampanii wyborczej libertarianina Rona Paula z 2008 r.[45] Tucker stwierdza jednak, że alt-right stoi w opozycji do libertarianizmu, ponieważ skupia się na tożsamości grupowej i trybalizmie, zamiast wolności indywidualnej[40].

Reakcje[edytuj | edytuj kod]

Choć niektórzy konserwatyści zaakceptowali alt-right, inni przedstawiciele prawicy i lewicy głównego nurtu krytykują ruch jako otwarcie rasistowski i nawołujący do nienawiści, zwłaszcza w odpowiedzi na jego wrogość wobec zwykłego liberalizmu i konserwatyzmu[33][34].

David A. French w tekście dla konserwatywnego „National Review” określił zwolenników alt-rightu „wanna-be faszystami”, i wyraził ubolewanie z powodu obecności tego ruchu w debacie publicznej[46]. Benjamin Welton opisał w „The Weekly Standard” alt-right jako „bardzo zróżnicowaną siłę”, która „stawia lewicowe moralizowanie na głowie, i traktuje jako komplement takie określenia jak ‘rasista’, ‘homofob’ czy ‘seksista[47]’”.

Benjamin Wallace-Wells, pisząc dla „The New Yorker”, określił alt-right jako „luźno powiązany nurt skrajnej prawicy”, ale zaznaczył, że różni się od konwencjonalnej prawicy raczej stylem, niż treścią: „Jedną z metod na zrozumienie alt-rightu jest traktowanie go jako zbiorowego eksperymentu tożsamościowego, na tej samej zasadzie, na jakiej ludzie wykorzystują anonimowość Internetu do zabawy w bardziej skrajne wersje samych siebie[3]”.

W kwietniu 2016 w „National Review” Ian Tuttle stwierdził[48],

Alt-Right ewangelizowało w ostatnich miesiącach głównie w formie rasistowskiej i antysemickiej działalności w Internecie. Jednak według Alluma Bokhariego i Milo Yiannopoulosa, alt-right składa się rzekomo z żartobliwych prowokatorów, odważnych obrońców cywilizacji Zachodu, nonkonformistycznych intelektualistów–oraz najwyżej garstki neonazistów, których nikt w rzeczywistości nie lubi.

W „Newsday” Young określiła alt-right jako „gniazdo antysemityzmu”, zamieszkane przez „białych supremacjonistów”, który regularnie odwołują się do „odrażających uprzedzeń[33]”. Reporter Chris Hayes opisał alt-right jako eufemistyczne określenie na „w gruncie rzeczy, współczesną postać białego supremacjonizmu[49]”. Reporterka „BuzzFeed”, Rosie Gray, opisała alt-right jako „białą supremację doskonale skrojoną na miarę naszych czasów”, zauważając, że ruch używa „agresywnej retoryki i otwarcie rasistowskich i antysemickich obelg”, oraz że „ma więcej wspólnego z europejską niż amerykańską skrajną prawicą[50]”. Yishai Schwartz, w tekście dla „Ha-Arec”, opisał alt-right jako „żywiołowo antysemicki”, zaznaczając: „‘alternatywa’ jaką przedstawia alt-right, to w dużej mierze alternatywa wobec akceptowania Żydów”, i ostrzegając, że ruch ten należy traktować jako poważne zagrożenie[51]. Chemi Shalev, również w Ha-Arec, zauważył, że identyfikujący się z alt-rightem zwolennicy Trumpa „nie znoszą żydowskich liberałów z takim samym jadem, jak prawica w Izraelu gardzi żydowską lewicą[52]”.

25 sierpnia 2016 kandydatka Partii Demokratycznej na prezydenta USA, Hillary Clinton, zarzuciła kandydatowi Republikanów, Donaldowi Trumpowi „wspieranie radykalnej niszy w przejmowaniu Partii Republikańskiej[25]”. Opisała tę radykalną niszę jako alt-right i odnotowała, że szef kampanii Trumpa Steve Bannon wywodzi się z „platformy alt-rightu”, Breitbart News. Część przedstawicieli ruchu wyraziła zadowolenie z „darmowej reklamy” zawdzięczanej Clinton[53].

9 września 2016, kilku liderów społeczności alt-right zorganizowało konferencję prasową, opisaną przez jednego z dziennikarzy jako „coming-out[54]”. Wyrazili oni wówczas przekonanie, że „rasy istnieją, rasy są ważne, i rasy są podstawą tożsamości[55]”. Przemawiający wezwali do obrony „Białej Ojczyzny”, i przekonywali o znaczeniu różnic rasowych w inteligencji. Potwierdzili również poparcie dla Trumpa, stwierdzając: „tak właśnie wygląda wódz[25][55][56]”.

W rozmowie z „The New York Times” 22 listopada 2016, prezydent elekt Donald Trump potępił i odżegnał się od tej etykiety, ku rozczarowaniu części zwolenników[57]. Steven Bannon pozostał jednak jednym z jego głównych doradców.

Internetowe memy[edytuj | edytuj kod]

Reporterzy odnotowali wykorzystywanie przez alt-right internetowych memów do propagowania swojej ideologii, szczególnie w odniesieniu do takich stron jak 4chan i 8chan[29][30][58][59]. Z alt-right wywodzi się obelżywe angielskie określenie cuck[60], wykorzystywanie potrójnych nawiasów do oznaczania osób pochodzenia żydowskiego[61], zawłaszczenie memu „żaby Pepe” do promowania symboliki nazistowskiej i totalitarnej, oraz przedstawienia Donalda Trumpa jako „Imperatora”[7][11].

Wszechobecność memów w kręgach alt-rightu wiąże się z wątpliwościami części komentatorów co do powagi i głębi formułowanych postulatów, które według niektórych propozycji są często jedynie karykaturalnymi, prowokacyjnymi formami wyrazu zwykłych poglądów konserwatywnych[3][29]. Chava Gourarie, pisząc dla „Columbia Journalism Review”, stwierdziła, że prowokowanie mediów jest dla wielu twórców memów celem samym w sobie[31]. Marc Hetherington, profesor politologii z Vanderbilt University napisał, że dla części osób tego rodzaju memy są jednak metodą legitymizacji prawdziwie skrajnych poglądów[62].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Richard Spencer, The Conservative Write, Taki’s Magazine [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  2. Alternative Right, „Southern Poverty Law Center” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  3. a b c d e f g h Wallace-Wells ↓.
  4. a b Goldstein ↓.
  5. Stahl ↓.
  6. a b c Dylan Matthews, The alt-right is more than warmed-over white supremacy. It’s that, but way way weirder., Vox, 18 kwietnia 2016 [dostęp 2017-02-05].
  7. a b c Ohlheiser ↓.
  8. a b 5 Things to Know About the ‘Alt-Right’, „NBC News” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  9. a b Islamophobes, White Supremacists, and Gays for Trump–the Alt-Right Arrives at the RNC, „The Nation”, ISSN 0027-8378 [dostęp 2017-02-05].
  10. a b The Week, The rise of the alt-right, 1 października 2016 [dostęp 2017-02-05].
  11. a b c Adeel Hassan, Candy, Hashtags and Hate, „The New York Times [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  12. a b What Is the Alt-Right? Inside the Movement Hillary Clinton Links to Donald Trump, „PEOPLE.com”, 25 sierpnia 2016 [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  13. a b Jason Wilson, ‘A sense that white identity is under attack’: making sense of the alt-right, „The Guardian”, 23 sierpnia 2016, ISSN 0261-3077 [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  14. Killer who committed massacre in Isla Vista was part of alt-right, new research shows – Los Angeles Times, www.latimes.com [dostęp 2020-02-27] (ang.).
  15. Charleston church shooter Dylann Roof inspires online fans – Vox, www.vox.com [dostęp 2020-02-27] (ang.).
  16. The Alt-Right is Killing People | Southern Poverty Law Center, www.splcenter.org [dostęp 2020-02-27] (ang.).
  17. Mass shooter’s computer shows he was obsessed with Trump, popular far-right causes – ThinkProgress, thinkprogress.org [dostęp 2020-02-27] (ang.).
  18. Neo-Nazi convicted of murder in Charlottesville car assault that killed Heather Heyer, eu.usatoday.com [dostęp 2020-02-27].
  19. Alleged Toronto van attacker highlights toxic links between incels and the alt-right – VICE, www.vice.com [dostęp 2020-02-27] (ang.).
  20. Pittsburgh shooting: suspect railed against Jews and Muslims on site used by ‘alt-right’ | US news | The Guardian, www.theguardian.com [dostęp 2020-02-27] (ang.).
  21. Christchurch shootings: The rising new threat of far-right violence – BBC News, www.bbc.com [dostęp 2020-02-27] (ang.).
  22. The Decline and Rise of the Alternative Right, „The Unz Review” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  23. Patrick J. Ford, Economism in the Alt Right, Taki’s Magazine [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  24. Is Breitbart.com Becoming the Media Arm of the ‘Alt-Right’?, „Southern Poverty Law Center” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  25. a b c Matt Flegenheimer, Hillary Clinton Says ‘Radical Fringe’ Is Taking Over G.O.P. Under Donald Trump, „The New York Times”, 25 sierpnia 2016, ISSN 0362-4331 [dostęp 2017-02-05].
  26. How Donald Trump’s campaign chief created an online haven for white nationalists, „Mother Jones” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  27. Nazi salutes ‘done in a spirit of irony and exuberance’, alt-right leader says, „PBS NewsHour” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  28. a b John Daniszewski, Writing about the ‘alt-right’, „AP Definitive Source”, blog.ap.org [dostęp 2017-02-05].
  29. a b c Amanda Hess, For the Alt-Right, the Message Is in the Punctuation, „The New York Times”, 10 czerwca 2016, ISSN 0362-4331 [dostęp 2017-02-05].
  30. a b Nero, Nazis, and the New Far Right: The Phenomena of the Professional Troll – VICE, Vice [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  31. a b c How the ‘alt-right’ checkmated the media, „Columbia Journalism Review” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  32. a b Andrew Marantz, Trolls for Trump, The New Yorker [dostęp 2017-02-05].
  33. a b c Opinion: Trump and the bigoted backlash, „Newsday” [dostęp 2017-02-05].
  34. a b Culture, Yes, the Alt-Right Are Just a Bunch of Racists, The Federalist, 4 kwietnia 2016 [dostęp 2017-02-05].
  35. What You Need To Know About The Alt-Right Movement, NPR.org [dostęp 2017-02-05].
  36. ABC News, ‘Alt-Right’ Hashtag Spurs Racism, Rebukes During Speech, ABC News [dostęp 2017-02-05].
  37. a b An Establishment Conservative’s Guide To The Alt-Right, „Breitbart”, 29 marca 2016 [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  38. Kikeservative Milo Attacks Daily Stormer and Fash the Nation, Says Alt-Right is Only 2–5% of the Alt-Right, „Daily Stormer” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  39. Whose Alt-Right Is It Anyway?, „Southern Poverty Law Center” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  40. a b Jeffrey A. Tucker, Five Differences Between the Alt-Right and Libertarianism, Foundation for Economic Education, 26 sierpnia 2016 [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  41. Gregory Krieg, Clinton is attacking the ‘Alt-Right’ -- What is it?, CNN [dostęp 2017-02-05].
  42. National Review Fails to Kill Its Monster, New Republic, 22 stycznia 2016 [dostęp 2017-02-05].
  43. What’s the alt-right? A primer, Washington Post [dostęp 2017-02-05].
  44. Heather Digby Parton, The disturbing dawn of the alt-right: Donald Trump’s the leader of a dark movement in America, Salon [dostęp 2017-02-05].
  45. Where did Donald Trump get his racialized rhetoric? From libertarians., Washington Post [dostęp 2017-02-05].
  46. The Race-Obsessed Left Has Released a Monster It Can’t Control, „National Review” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  47. Benjamin Welton, What, Exactly, is the ‘Alternative Right?’, „Weekly Standard”, 21 grudnia 2015 [dostęp 2017-02-05].
  48. The Racist Moral Rot at the Heart of the Alt-Right, „National Review” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  49. All In with Chris Hayes, Transcript 12/9/2015, „MSNBC” [dostęp 2017-02-05].
  50. How 2015 Fueled The Rise Of The Freewheeling, White Nationalist Alt Right Movement, „BuzzFeed” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  51. Yishai Schwartz, Banal, Incoherent, anti-Semitic and pro-Trump: Why We Should Take the Alt-right Seriously, „Ha-Arec” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  52. Chemi Shalev, Analysis Trump Shows How Right-wingers Can Love Israel and Hate the Jews, „Ha-Arec”, 6 października 2016 [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  53. The alt-right movement was practically giddy that Hillary Clinton attacked them in a major speech, „Business Insider” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  54. Four lessons from the alt-right’s D.C. coming-out party, Washington Post [dostęp 2017-02-05].
  55. a b This is the alt-right movement’s vision for an all-white society, with Donald Trump leading the way, „Mother Jones” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  56. Michelle Goldberg, How the „Hipster Nazis” of the Alt Right Got Big Enough for Hillary Clinton to Denounce Them, „Slate”, 25 sierpnia 2016, ISSN 1091-2339 [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  57. Nicky Woolf, Donald Trump’s ‘alt-right’ supporters express dismay at disavowal, „The Guardian”, 23 listopada 2016, ISSN 0261-3077 [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  58. Explaining Ben Shapiro’s Messy, Ethnic-Slur-Laden Breakup With Breitbart, „Daily Intelligencer” [dostęp 2017-02-05] (ang.).
  59. Lisa Mascaro, David Duke and other white supremacists see Trump’s rise as way to increase role in mainstream politics, latimes.com [dostęp 2017-02-05].
  60. ‘Cuckservative’ – the conservative insult of the month, explained, Washington Post [dostęp 2017-02-05].
  61. Mic, Neo-Nazis Are Targeting Victims Online With This Secret Symbol Hidden in Plain Sight, „Mic” [dostęp 2017-02-05].
  62. Patrik Jonsson, Donald Trump’s candidacy and the rise of the ‘alt-right’ movement, „Christian Science Monitor”, 27 sierpnia 2016, ISSN 0882-7729 [dostęp 2017-02-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]