Brama Poznania ICHOT

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Brama Poznania ICHOT
Oddział Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT
Ilustracja
Brama Poznania ICHOT
Państwo  Polska
Miejscowość Poznań
Adres ul. Gdańska 2, 61-123 Poznań
Data założenia 1 maja 2014
Położenie na mapie Poznania
Mapa lokalizacyjna Poznania
Brama Poznania ICHOT
Brama Poznania ICHOT
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brama Poznania ICHOT
Brama Poznania ICHOT
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Brama Poznania ICHOT
Brama Poznania ICHOT
Ziemia52°24′44,7″N 16°57′05,7″E/52,412417 16,951583
Strona internetowa

Brama Poznania ICHOT[1], wcześniej ICHOT (Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego)[2] – placówka kulturalna w Poznaniu, zajmująca się prezentowaniem, interpretacją i promocją historii i dziedzictwa Ostrowa Tumskiego w Poznaniu[3][4]. Mieści się w kompleksie obiektów zlokalizowanym w najstarszej części miasta, na Śródce i Ostrowie Tumskim w pobliżu mostu Jordana, na brzegu Cybiny[5]. Kompleks składa się z współczesnego budynku głównego oraz odrestaurowanego budynku Śluzy Katedralnej, połączonych przerzuconą nad Cybiną kładką[6]. Brama Poznania ICHOT jest prowadzona przez Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT – samorządową instytucję kultury miasta Poznania, i jest jej siedzibą[7].

Zasadniczą część kompleksu Bramy Poznania ICHOT zajmuje multimedialna ekspozycja poświęcona przeszłości i współczesności Ostrowa Tumskiego w Poznaniu[8]. W Bramie Poznania ICHOT prowadzona jest także działalność wystawiennicza, edukacyjna, wydawnicza, szkoleniowa, popularyzacyjna i inna działalność kulturalna w zakresie turystyki kulturowej[9].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Pomysł stworzenia nowego ośrodka aktywizującego ruch turystyczny i inicjatywy kulturalne na Śródce wywodził się z prowadzonych w Poznaniu od początku XXI wieku działań, zmierzających do rewitalizacji zdegradowanych obszarów centrum Poznania, w ramach Planu Rozwoju Miasta Poznania na lata 2005 – 2010. Realizowano wówczas prace związane z wykreowaniem w mieście markowego produktu turystyczno-kulturowego, w wyniku czego utworzono Trakt Królewsko – Cesarski. Równocześnie dążono do objęcia procesem rewitalizacji Śródki i promocji jej m.in. przez popularyzację historii tej części miasta[10][11].

Koncepcję Interaktywnego Centrum Historii Ostrowa Tumskiego zdefiniowano w wydanej w 2010 roku a następnie zaktualizowanej w 2013 roku Strategii Rozwoju Miasta Poznania do 2030 roku, w programie strategicznym Turystyczny Poznań. W założeniach programu ICHOT przyczynić się miał do zwiększenia i umacniania znaczenia miasta jako ośrodka turystyki kulturowej i rekreacyjnej, poprzez zwiększenie atrakcyjności Ostrowa Tumskiego i Śródki[12].

W celu sfinansowania inwestycji pozyskano dofinansowanie z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka 2007 – 2013, Priorytet 6.4 – Inwestycje w produkty turystyczne o znaczeniu ponadregionalnym[13].

Inwestycja była realizowana w ramach przygotowań do piłkarskich Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej 2012[14].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

9 marca 2009 roku ogłoszony został międzynarodowy konkurs na projekt urbanistyczno-architektoniczny oraz założenia ekspozycji planowanego Interaktywnego Centrum Historii Ostrowa Tumskiego. Do udziału w konkursie zakwalifikowały się 52 pracownie, zgłoszono 25 projektów. 6 lipca 2009 ogłoszono wyniki konkursu. Pierwszą nagrodę otrzymała pracownia AD ARTIS Emerla, Jagiełłowicz, Wojda z Krakowa. Zwycięski projekt został przyjęty do realizacji[15].

29 stycznia 2010 roku ogłoszono międzynarodowy konkurs na projekt głównej ekspozycji Centrum. Spośród 12 zgłoszonych prac, do oceny zakwalifikowano 4. Jury konkursu jednogłośnie wskazało na propozycję zgłoszoną przez belgijskiego oferenta – firmę Tempora. Projekt został skierowany do realizacji w ramach przyjętego wcześniej projektu architektonicznego[16].

Inwestorem obiektu z ramienia miasta Poznania została spółka Infrastruktura Euro 2012[17], a funkcję inżyniera projektu i inwestora zastępczego pełniła spółka Tebodin[18].

W lutym 2011 roku plac budowy został przekazany spółce Energopol Szczecin, wykonawcy pierwszego etapu budowy Centrum[19]. Głównym wykonawcą budowy została spółka Hydrobudowa Polska w konsorcjum z innymi spółkami.

Jesienią i zimą 2011 roku trudności techniczne spowodowały przesunięcie terminu otwarcia Centrum na okres po zakończeniu Euro 2012[20].

Jesienią 2012 roku, w związku z upadkiem spółki Hydrobudowa Polska, rolę lidera budowy przejęło przedsiębiorstwo AKBud, wcześniej będące członkiem konsorcjum budującego ICHOT[21].

Wiosną 2013 roku w kolejnym przetargu wyłoniony został nowy główny wykonawca, którego zadaniem było dokończenie opóźnionej budowy Centrum: przedsiębiorstwo Agrobex[22].

Prace budowlane oraz prace montażowe ekspozycji zakończono w 2014 roku. Kompleks budynków Bramy Poznania Interaktywnego Centrum Historii Ostrowa Tumskiego został przekazany użytkownikowi – Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT 1 maja 2014 roku[23].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Na etapie tworzenia koncepcji, przygotowywania planu, projektów oraz budowy, nowa placówka znana była pod nazwą Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego. Nazwa ta powstała na potrzeby opracowania zgłoszenia do Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka 2007- 2013[2]. Ostatecznie w aplikacji złożonej do Programu nazwa pojawiła się w rozszerzonej formie: Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego w Poznaniu – kolebka państwowości i chrześcijaństwa w Polsce[13]. W takiej formie używana była niekiedy również przez inwestora budowy[23]. W języku potocznym, także w lokalnych mediach, funkcjonował również utworzony od nazwy skrótowiec ICHOT[24].

Nazwa w formie pełnej była krytykowana w lokalnej debacie publicznej jako zbyt długa, a jej skrótowiec – niezrozumiały i wywołujący niewłaściwe skojarzenia[25][26][27].

W roku 2013, na kilka miesięcy przed otwarciem Centrum, podjęto decyzję o modyfikacji nazwy nowej placówki na Brama Poznania z jednoczesnym pozostaniem przy dotychczas używanym sformułowaniu Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego. Zmiana miała na celu uczynienie nazwy instytucji bardziej zrozumiałą, przystępną i prostszą[2][26].

Odpowiadające za działalność obiektu Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT w praktyce komunikacyjnej posługuje się zwykle formatem nazwy Brama Poznania ICHOT[1], lub jej rozbudowanym wariantem Brama Poznania – Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego[28]

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Brama Poznania ICHOT to kompleksowe założenie obejmujące umieszczone po obu stronach rzeki Cybiny budynki, wraz z otaczającymi je elementami infrastruktury społecznej i turystycznej, m.in. parkingiem i terenami rekreacyjnymi. Zasadnicza część kompleksu składa się z dwóch obiektów: współczesnego budynku głównego, zlokalizowanego na Śródce (na prawym brzegu Cybiny) oraz odnowionego zabytkowego budynku zachodniego przyczółka dawnej fortecznej Śluzy Katedralnej, na Ostrowie Tumskim (na lewym brzegu Cybiny)[5]. Autorami projektu byli Arkadiusz Emerla i Maciej Wojda z krakowskiej pracowni Ad Artis[29].

Główny budynek został nadwieszony nad brzegiem Cybiny. Ma charakter minimalistycznego kubika, przeciętego diagonalnie przeszkloną szczeliną widokową, ukierunkowującą wzrok odwiedzających na katedrę poznańską. Tworzące się w ten sposób dwie części budynku połączone są wewnętrznymi kładkami, których przekraczanie jest wymuszone kierunkiem zwiedzania ekspozycji[30].

Elewacje gmachu wykonane są z betonu architektonicznego, są bezokienne lub z nielicznymi oknami. Forma budynku i zastosowanie betonu architektonicznego sprawia że bryła sprawia wrażenie monolitu, jednak monolityczność jest zachwiana poprzez nadwieszenie jej nad brzegiem rzeki oraz zastosowanie szczeliny. W swoim kontekście urbanistycznym, Brama Poznania kontrastuje z sąsiadującą zabudową: z założenia ma stanowić tło dla wcześniejszych, historycznych zabudowań Śródki i Ostrowa Tumskiego[5][30]. Surowość i minimalistyczny wystrój budynku mają zwrócić uwagę na zabytkowe otoczenie gmachu i na umieszczoną we wnętrzu ekspozycję[5]. Według opinii sądu konkursowego budynek charakteryzuje się: "lapidarną, jednoznaczną i spokojną formę budynku rozwiązującą złożone problemy jego relacji z zabudową Ostrowa Tumskiego, bryłą Katedry oraz krajobrazem doliny rzeki Cybiny. Obiekt stanowi czytelną opozycję w stosunku do historycznej zabudowy, podkreślając w ten sposób jej znaczenie a delikatna w rysunku kładka dobrze koresponduje z historycznymi pozostałościami zabudowań śluzy"[31].

Użytkowa powierzchnia głównego budynku wynosi: 5116 m², a jego kubatura: 27843 m³[32].

Brama Poznania – widok z brzegu Cybiny na szczelinę
Brama Poznania – widok z brzegu Cybiny na szczelinę

Druga część kompleksu Bramy Poznania ICHOT to zabytkowa pozostałość dawnej Twierdzy Poznań, zbudowany w latach 1834 – 1839 zachodni przyczółek tzw. Śluzy Katedralnej (Jazu Katedralnego), będący elementem nieistniejącego militarnego założenia hydrotechnicznego. Dwukondygnacyjny budynek o powierzchni 738 m² wykorzystywany jest jako przestrzeń wystaw czasowych[30].

Obie części kompleksu połączone są łącznikiem w formie kładki o długości 63 metrów, zawieszonej nad Cybiną[30][33].

W skład założenia wchodzi także parking autokarowy, skwer zlokalizowany przy ulicy Gdańskiej oraz zagospodarowana przestrzeń na brzegu Cybiny, na którą prowadzą amfiteatralne schody z budynku głównego[33].

Ekspozycja[edytuj | edytuj kod]

Brama Poznania ICHOT – ekspozycja

Główna ekspozycja Bramy Poznania ma charakter multimedialny, nie zawiera eksponatów w znaczeniu muzealniczym. Placówka pełni rolę "centrum interpretacji dziedzictwa": ma ułatwiać odwiedzającym kontakt z dziedzictwem kulturowym poznańskiego Ostrowa Tumskiego. Opowiada z wykorzystaniem zmysłu wzroku, słuchu i dotyku o przeszłości poznańskiej wyspy katedralnej począwszy od okresu kształtowania się państwowości polskiej w okresie monarchii wczesnopiastowskiej do współczesności[30][34].

Ekspozycja składa się z czterech sal:

  • Gród: narracja dotycząca początków osadnictwa i funkcjonowania osady na Ostrowie Tumskim
  • Woda: opowieść dotycząca okoliczności Chrztu Polski
  • Złoto: historia rozwoju Ostrowa Tumskiego od XVI do XIX wieku
  • Witraż: wątki z najnowszej historii Ostrowa Tumskiego[35]

W ramy ekspozycji włączony jest znajdujący się na dachu Bramy Poznania ICHOT taras widokowy[36].

Ekspozycja Bramy Poznania ICHOT w większości przystosowana jest do zwiedzania przez osoby z niepełnosprawnościami oraz jest przetłumaczona na obce języki[34][36]. Zwiedzanie odbywa się przy pomocy audioprzewodnika[37]

Łączna powierzchnia ekspozycji głównej wynosi 1076 m²[30].

W celach wystawienniczych wykorzystywane są również pomieszczenia Śluzy Katedralnej, służące jako przestrzeń wystaw czasowych, oraz – okazjonalnie – kładka przewieszona nad Cybiną[38].

Działalność[edytuj | edytuj kod]

W Bramie Poznania ICHOT prowadzona jest działalność z zakresu interpretacji dziedzictwa i animacji kulturowej, przy wykorzystaniu środków właściwych dla samorządowej instytucji kultury.

Brama Poznania ICHOT – Śluza Katedralna

Operator placówki – Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT organizuje m.in. działania edukacyjne skierowaną m.in. do przedszkoli i szkół, seniorów, osób z niepełnosprawnościami i innych grup zagrożonych wykluczeniem, a także działalność szkoleniową, skierowaną do nauczycieli, muzealników, edukatorów i innych praktyków interpretacji dziedzictwa. W centrum prowadzona jest również działalność wydawnicza, oraz działania z zakresu archiwistyki społecznej.

W Bramie Poznania ICHOT podejmowane są działania wystawiennicze, polegające przede wszystkim na organizacji wystaw czasowych, dotyczących zwykle przeszłości miasta i oddziaływania dziedzictwa na współczesność. Organizowane są również wystawy o charakterze artystycznym, prezentujące dorobek zwykle poznańskich lub związanych z Poznaniem artystów.

Na zaaranżowanym na cele amfiteatralne nabrzeżu Cybiny przy głównym budynku Bramy Poznania prowadzone są sezonowo działania o charakterze eventowym, wiążących się z dziedzictwem przyrodniczym doliny Cybiny, Ostrowa Tumskiego i szerzej – miasta Poznania, m.in. w ramach cyklu Rzeka Żywa.

Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT działa w obszarze turystyki kulturowej, organizując wydarzenia przybliżające lokalne dziedzictwo. Brama Poznania ICHOT jest punktem startowym i recepcyjnym Traktu Królewsko – Cesarskiego w Poznaniu.

Brama Poznania zimą
Brama Poznania zimą

Ponadto Brama Poznania ICHOT jako siedziba Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT stanowi zaplecze organizacyjne do prowadzenia działalności Centrum związanej z innymi markami produktowymi, takimi jak Trakt Królewsko – Cesarski, Fest Fyrtel oraz projektami typu Archiwum Społeczne Śródki czy Poznański Szlak Legend dla Dzieci[9].

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Nagroda w ogólnopolskim konkursie Polskiej Organizacji Turystycznej na Najlepszy Produkt Turystyczny w kategorii obiekt turystyczny 2014 (październik 2014);
  • Tytuł jednego z 7 nowych Turystycznych Cudów Polski (na 5. miejscu) w konkursie National Geographic (październik 2014);
  • Nagrodą im. Jana Baptysty Quadro za 2013 rok (październik 2014);
  • Nominacja do najważniejszej europejskiej nagrody architektonicznej Mies van der Rohe Avard, przyznawaną przez Unię Europejską (październik 2014);
  • Pierwsza nagroda w kategorii Nowy Skarb Polski — nowa atrakcja turystyczna. Konkurs organizowany pod patronatem Poznańskiej Organizacji Turystycznej (listopad 2014);
  • Tytuł instytucji Przyjaznej Głuchym (grudzień 2014);
  • Brama Poznania – wnętrze kładki
    Brama Poznania – wnętrze kładki
    Tytuł Miejsca Przyjaznego Seniorom (marzec 2015);
  • Wyróżnienie w międzynarodowym konkursie na najlepszy publiczny projekt budowlany organizowany przez niemiecką Fundację Lebendige Stadt (wrzesień 2015);
  • Nagroda w VIII edycji ogólnopolskiego konkursu Polska Pięknieje – 7 Cudów Unijnych Funduszyw kategorii obiekt turystyczny 2015 (wrzesień 2015);
  • Nagrody w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków na projekt edukacyjny o dziedzictwie kulturowym: w kategorii Aktywności plenerowe otrzymaliśmy i miejsce za projekt Doświadczyć i docenić – cykl wycieczek po Ostrowie Tumskim w Poznaniu i w kategorii Wystawy i projekty multimedialne wyróżnienie za projekt Kino na wyspie. Warsztaty partycypacyjne dla niesłyszących (listopad 2015);
  • Wyróżnienie przyznawane przez Narodowy Instytut Dziedzictwa za wydarzenia przygotowywane w ramach organizacji 23. edycji Europejskich Dni Dziedzictwa (listopad 2015);
  • Wyróżnienie przez portal TripAdvisor Certyfikatem Jakości 2016, 2017 i 2018.
  • Tytuł Dostępna Miejska Instytucja Kultury 2016 przyznany przez Prezydenta Miasta Poznania i Fundacje Inicjatyw Społecznych MILI LUDZIE (grudzień 2016)
  • Wyróżnienie przyznane przez Zastępcę Prezydenta Miasta Poznania i Prezesa Fundacji „Głos dla Życia” za udział w Programie „Poznań PRO Rodzina – Karta Rodziny Dużej” (grudzień 2016)[39]
  • Złota Ryczka w konkursie „Poznań dostępny – 2019” w kategorii INNOWACJE za system informacji o dostępności Bramy Poznania[40].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Brama Poznania, bramapoznania.pl [dostęp 2020-06-19] (pol.).
  2. a b c ICHOT jest bramą. – Wydarzenia poznańskie – Biuletyn Miejski – poznan.pl, www.poznan.pl [dostęp 2020-06-24].
  3. Brama Poznania ICHOT – Kultura – kulturapoznan.pl, kultura.poznan.pl [dostęp 2020-06-19] (pol.).
  4. POZnan.travel, poznan.travel [dostęp 2020-06-19].
  5. a b c d Brama Poznania, Culture.pl [dostęp 2020-06-24] (pol.).
  6. Brama Poznania ICHOT – Kultura – kulturapoznan.pl, kultura.poznan.pl [dostęp 2020-06-24] (pol.).
  7. Instytucja i Zespół, bramapoznania.pl [dostęp 2020-06-24] (pol.).
  8. Brama Poznania – Odkryj Poznań – Poznan.pl, www.poznan.pl [dostęp 2020-06-24] (pol.).
  9. a b Agata Kierzkowska, Marcin Słomiński, Kamienie milowe. Działalność Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT w perspektywie porocznicowej, „Przegląd Wielkopolski”, PW 2020-1 (127), 2020.
  10. Priorytet: Nowa jakość centrum miasta, [w:] Plan Rozwoju Miasta Poznania na lata 2005-2010. Priorytety i programy.
  11. Monika Herkt, Pozytywnie zapatrzeni w dziedzictwo, [w:] Freeman Tilden, Interpretacja dziedzictwa, Poznań 2019.
  12. Turystyczny Poznań.
  13. a b Obwieszczenie Ministra Rozwoju Regionalnego z dnia 6 sierpnia 2008 r. w sprawie listy projektów indywidualnych dla Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka na lata 2007-2013 M.P. z 2008 r. nr 60, poz. 536
  14. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 grudnia 2009 r. w sprawie wykazu przedsięwzięć Euro 2012, Dz.U. z 2012 r. poz. 7
  15. Konkurs na projekt ICHOT – Fakty i liczby – Poznan.pl, www.poznan.pl [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  16. Tak będzie wyglądało ICHOT, radiopoznan.fm [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  17. Hydrobudowa nadal buduje ICHOT, poznan.wyborcza.pl, 12 kwietnia 2012 [dostęp 2020-06-25].
  18. Sandy, ICHOT zaczyna piąć się do góry (zdjęcia), Poznań Nasze Miasto, 3 września 2011 [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  19. Justyna Laskowska, Prace związane z budową ICHOT zaczną się za kilka dni, Poznań Nasze Miasto, 2 lutego 2011 [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  20. Redakcja, Opóźnienia na budowie ICHOT-u. Wykonawca boi się mroźnej zimy [ZDJĘCIA], Poznań Nasze Miasto, 20 listopada 2011 [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  21. Piotr Bojarski, Bank powie,,tak?, budowa ICHOT ruszy z kopyta, poznan.wyborcza.pl, 7 listopada 2012 [dostęp 2020-06-25].
  22. Agrobex dokończy budowę ICHOT :: Codzienny Poznań, www.codziennypoznan.pl [dostęp 2020-06-25].
  23. a b Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego w Poznaniu – kolebki państwowości i chrześcijaństwa w Polsce, Poznańskie Inwestycje Miejskie, 30 stycznia 2015 [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  24. Piotr Bojarski, Nie będzie ICHOT-u. Będzie ICHOT Brama Poznania, poznan.wyborcza.pl, 19 sierpnia 2013 [dostęp 2020-06-25].
  25. Piotr Bojarski, ICHOT to zła nazwa. Jak byście nazwali muzeum na Ostrowie?, poznan.wyborcza.pl, 28 sierpnia 2012 [dostęp 2020-06-25].
  26. a b ICHOT będzie miał bardziej ludzką nazwę, „Poznań Nasze Miasto”, 19 sierpnia 2013 [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  27. ICHOT będzie Bramą Poznania!, radiopoznan.fm [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  28. Dla mediów – Brama Poznania ICHOT, bramapoznania.pl [dostęp 2020-06-25] (pol.).
  29. Architektura Betonowa, architekturabetonowa.pl [dostęp 2020-07-06] (pol.).
  30. a b c d e f Eliza Bernatowicz, Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego w trakcie powstawania, czyli cienie i blaski najważniejszej inwestycji Traktu Królewsko-Cesarskiego., [w:] W Trakcie. Poszukiwanie artystycznego i historycznego potencjału w nowoczesnych produktach turystyki kulturowej na podstawie Traktu Królewsko-Cesarskiego w Poznaniu, Poznań 2011.
  31. Konkurs architektoniczny – Sprawy społeczne i zdrowie – Poznan.pl, www.poznan.pl [dostęp 2020-07-20] (pol.).
  32. ICHOT Brama Poznania – Architektura-murator, architektura.muratorplus.pl [dostęp 2020-07-06].
  33. a b Brama Poznania ICHOT. Byliśmy w środku [ZDJĘCIA] – Bryła, www.bryla.pl [dostęp 2020-07-07] (pol.).
  34. a b Ekspozycja główna – Brama Poznania ICHOT, bramapoznania.pl [dostęp 2020-07-07] (pol.).
  35. Brama Poznania ICHOT | VERENNE, 19 września 2019 [dostęp 2020-07-07] (pol.).
  36. a b Udogodnienia dla osób z niepełnosprawnościami – Brama Poznania ICHOT, bramapoznania.pl [dostęp 2020-07-07] (pol.).
  37. Ekspozycja główna – Brama Poznania ICHOT, bramapoznania.pl [dostęp 2020-07-20] (pol.).
  38. Wystawy czasowe – Brama Poznania ICHOT, bramapoznania.pl [dostęp 2020-07-10] (pol.).
  39. Nagrody – Brama Poznania ICHOT, bramapoznania.pl [dostęp 2020-07-10] (pol.).
  40. Poznań dostępny 2019 – znamy zwycięzców!, www.poznan.pl [dostęp 2020-07-20] (pol.).