Dioksyny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oksantren (dibenzodioksyna, dibenzo-1,4-dioksyna)

Dioksyny – potoczna nazwa grupy organicznych związków chemicznych będących pochodnymi oksantrenu. Składają się one z dwóch pierścieni benzenowych połączonych przez dwa atomy tlenu oraz od jednego do ośmiu atomów chloru przyłączonych do pierścieni benzenowych. Podobnymi związkami są dibenzofurany, które niekiedy zalicza się do dioksyn.

Nazwa ta odnosi się do wszystkich możliwych chloropochodnych oksantrenu (dibenzo-1,4-dioksyny). Każda z tych pochodnych nazywana jest kongenerem. Dla dibenzodioksyny istnieje 75 możliwych kongenerów. Z 75 dioksyn 7 jest bardzo toksycznych. Najbardziej niebezpiecznym kongenerem jest 2,3,7,8-tetrachlorodibenzodioksyna (2,3,7,8-TCDD lub TCDD)[1].

Zwierzę LD50 dla TCDD w mikrogramach na
kg masy ciała[2]
Świnka morska 0,6
Małpa 70
Szczur 25
Pies 300
Chomik 3000

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Dioksyny nigdy nie były celowo wytwarzane przez człowieka. Powstają natomiast w niezamierzony sposób w śladowych ilościach na dwa sposoby[1]:

Z badań wynika, że głównym źródłem emisji dioksyn do atmosfery są pożary lasów. Szacuje się, że w wyniku pożarów w samych lasach Ameryki Północnej do atmosfery dostaje się około 100 kg dioksyny rocznie. Można więc przypuszczać, że roczna emisja dioksyn na całej kuli ziemskiej wynosi kilkaset kilogramów. Jest to co najmniej o rząd wielkości więcej niż wydostaje się ze wszystkich źródeł przemysłowych razem wziętych. W związku z tym należy uznać, że za największe emisje dioksyn do atmosfery odpowiedzialne są źródła naturalne i to one stanowią największe zagrożenie dioksynami.

Temat dioksyn i zmniejszenia ich emisji stanowi nieprzerwanie jedną z największych gałęzi działań wielu organizacji ekologicznych. Organizacje te często za główne źródło emisji dioksyn do atmosfery podają spalarnie odpadów oraz spalanie tworzyw sztucznych w przydomowych kotłowniach (tzw. niska emisja). Gazy odlotowe z najnowocześniejszych spalarni zawierają jednak znacznie mniej dioksyn niż powietrze, którym na co dzień oddychamy. Wielokrotnie więcej dioksyn przedostaje się do naszych organizmów wraz z tak zwanymi „potrawami z grilla”, a także na skutek palenia drewna w otwartych i źle wentylowanych kominkach.

Zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

Wiktor Juszczenko z trądzikiem chlorowym, rok po zatruciu TCDD

Niektóre dioksyny są bardzo silnymi truciznami (np. toksyczność TCDD jest porównywalna z toksyną błoniczą), jednak różne organizmy żywe wykazują różną wrażliwość na działanie dioksyny. Do zabicia świnki morskiej wystarczy 0,6 μg/kg TCDD, a do uśmiercenia chomika potrzeba aż 5000 razy większej dawki[2]. Najsilniejsze znane zatrucia TCDD to przypadek kobiety w Austrii w roku 1998 (144 ng TCDD/g tłuszczu w osoczu krwi; oprócz trądziku chlorowego cierpiała ona na dolegliwości żołądkowo-jelitowe)[3] i nieudana próba otrucia Wiktora Juszczenki, prezydenta Ukrainy (108 ng/g, czyli ok. 50 tys. razy więcej niż u osób zdrowych)[4]. Nie są znane specyficzne sposoby leczenia. W celu przyspieszenia wydalania dioksyn pacjentom podaje się olestrę (nieprzyswajalny substytut tłuszczu)[3][4]. W przypadku Juszczenki silne zmiany skórne na twarzy ustąpiły po ok. 3–5 latach[4].

W 1976 roku we włoskiej miejscowości Seveso, gdzie mieści się wytwórnia pestycydów doszło w wyniku niedopatrzenia obsługi do wybuchu ciśnieniowego reaktora, w którym prowadzono reakcję syntezy 2,4,5-trichlorofenolu. Do atmosfery przedostały się pyły zawierające pośród innych składników TCDD w nieznanej ilości, przypuszcza się, że było to kilka kilogramów. Pomimo stosunkowo niewielkich ilości rozproszonego TCDD, ludność miasta została ewakuowana. Wierzchnie warstwy gruntu zbierano do dołów zabezpieczonych wodoszczelną izolacją. W wyniku tego wypadku wiele osób zostało porażone trądzikiem chlorowym[potrzebny przypis], który jest objawem zatrucia dioksynami[4][3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Dioksyny [w:] Podręczny słownik chemiczny, Romuald Hassa (red.), Janusz Mrzigod (red.), Janusz Nowakowski (red.), Katowice: Videograf II, 2004, s. 97, ISBN 83-7183-240-0.
  2. a b Tabela 7 [w:] Mieczysław Sokołowski, Dioksyny – ocena zagrożeń środowiska naturalnego oraz metody ich wykrywania, wyd. 2, Warszawa: Wydawnictwo CNBiPH „Jaquex”, 1994, ISBN 83-85949-26-7 [zarchiwizowane z adresu 2007-03-08].
  3. a b c Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji A. Geusau, E. Tschachler, M. Meixner, S. Sandermann i inni. Olestra increases faecal excretion of 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin. „Lancet”. 354 (9186), s. 1266–1267, 1999. DOI: 10.1016/S0140-6736(99)04271-3. PMID: 10520643. 
  4. a b c d Publikacja w płatnym dostępie – wymagana płatna rejestracja lub wykupienie subskrypcji O. Sorg, M. Zennegg, P. Schmid, R. Fedosyuk i inni. 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin (TCDD) poisoning in Victor Yushchenko: identification and measurement of TCDD metabolites. „Lancet”. 374 (9696), s. 1179–1185, 2009. DOI: 10.1016/S0140-6736(09)60912-0. PMID: 19660807. 

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.