Fablok

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy zakładu przemysłowego. Zobacz też: inne znaczenia.
Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce„Fablok” Spółka Akcyjna
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Adres 32-500 Chrzanów
ul. Fabryczna 16
Data założenia 1919
Data likwidacji 2013
Forma prawna spółka akcyjna
Prezes Piotr Marian Majcherczyk
Nr KRS 0000082788
Dane finansowe
Kapitał zakładowy 5 886 317,00 zł
Położenie na mapie Chrzanowa
Mapa lokalizacyjna Chrzanowa
Fablok
Fablok
Położenie na mapie gminy Chrzanów
Mapa lokalizacyjna gminy Chrzanów
Fablok
Fablok
Położenie na mapie powiatu chrzanowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu chrzanowskiego
Fablok
Fablok
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Fablok
Fablok
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Fablok
Fablok
Ziemia50°07′41″N 19°23′28″E/50,128056 19,391111
Strona internetowa

Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce "Fablok" Spółka Akcyjna – polski zakład przemysłowy założony w 1919 roku w Chrzanowie, produkujący tabor kolejowy i maszyny.

Charakterystyka firmy[edytuj | edytuj kod]

W okresie przedwojennym wyprodukowano w Fabloku wiele typów parowozów normalno- i wąskotorowych, dla pociągów pasażerskich (osobowych i pospiesznych) oraz towarowych – zarówno dla Polskich Kolei Państwowych, jak i zakładów przemysłowych. Jeszcze przed wojną podjęto produkcję spalinowych i elektrycznych zespołów trakcyjnych, a także wagonów motorowych. Po 1945 w dalszym ciągu rozwijano produkcję parowozów, następnie zaś spalinowych lokomotyw manewrowych (normalno- i wąskotorowych) o mocy od 40 do 1200 KM. Łącznie fabryka wyprodukowała 10500 parowozów i lokomotyw spalinowych.

Kolonia Fablok jest jednocześnie częścią jednego z osiedli Chrzanowa, w którym jest położona fabryka. Obecnie zabudowę tworzą stare kamienice, domki bliźniacze z lat 30 XX w. i bloki mieszkalne z okresu PRL. Mieści się tam też zespół szkół – Powiatowe Centrum Edukacyjne.

Historia firmy[edytuj | edytuj kod]

Do 1939[edytuj | edytuj kod]

Załoga fabryki z prezydentem Mościckim
Parowóz Ok22-31 z 1928
Parowóz Ol49 produkowany w latach 1951–1954
Wąskotorowy parowóz "Las" produkowany w latach 1948–1962
Lokomotywka spalinowa Ls40 produkowana od 1952 roku
Lokomotywa spalinowa serii SM42 produkowana w latach 1965–1992
Tablica na lokomotywie

Spółka została założona 20 maja 1919 r. przez inżynierów Piotra Drzewieckiego, Stanisława Karłowskiego, Władysława Jechalskiego i Leopolda Wellisza, wraz z Bankiem Małopolskim w Krakowie i Bankiem Handlowym w Warszawie[1]. Skrótem telegraficznym, powszechnie używanym później jako nazwa spółki, było: FABLOK (od Fabryka Lokomotyw)[1]. Statut spółki, pod nazwą Fabryka Lokomotyw w Polsce S.A., został zatwierdzony przez Ministra Przemysłu i Handlu, oraz Ministra Skarbu 22 maja 1919. Rok później podpisano umowę z rządem na dostawę w ciągu 10 lat 1200 lokomotyw, a także zmieniono nazwę na: Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce S.A. Zakłady w Chrzanowie. 25 marca 1920 zakupiono grunty od Gminy Chrzanów i rozpoczęto budowę zakładu[1]. Maszyny do produkcji zakupiono w Szwecji. W celu jak najszybszego rozpoczęcia produkcji, spółka początkowo kooperowała z austriacką fabryką StEG, w której opracowano dokumentację pierwszego polskiego parowozu Tr21[1]. W latach 1921–1924 zbudowano wydziały: montażowy, mechaniczny i kuźnię. Fablok nie miał własnej kotlarni i kotły dla parowozów dostarczała fabryka Fitzner i Gamper z Sosnowca, a po 1945 roku - inne firmy[2]. 7 kwietnia 1922 przekazano PKP pierwszy parowóz wyprodukowany z użyciem części austriackich (Tr21-19), a 18 lutego 1924 wyprodukowano pierwszy parowóz całkowicie z podzespołów krajowych (Tr21-37)[1]. Już 5 listopada 1925 wykonano setną maszynę. Na początku czerwca 1927 wyprodukowano już 200 parowozów, w tym samym roku zakłady odwiedził Prezydent Polski prof. inż. Ignacy Mościcki. W dniu 24 października 1929 roku zmieniono statut spółki, dostosowując go do przepisów prawa o spółkach akcyjnych z 22 marca 1928 roku[3].

Przed wojną wyprodukowano m.in. 74 parowozy wąskotorowe[4]. Od 1931 rozpoczęto produkcję parowozów na eksport, głównie na licencjach zachodnich i sprzedawanych w latach trzydziestych XX w. do Bułgarii (13 sztuk), Maroka (12), ZSRR (19) i na Łotwę (9) (łącznie zbudowano przed wojną na eksport 53 lokomotywy, w tym 25 wąskotorowych)[5].

W Biurze Konstrukcyjnym Fabryki, a ściśle w Biurze Technicznym Parowozów Normalnotorowych, kierowanym do połowy 1930 przez inż. Kazimierza Baranowskiego[6], powstał całkowicie rodzimy projekt parowozu Pt31, dla Polskich Kolei, do ciągnięcia dalekobieżnych pociągów pospiesznych. Głównym projektantem był inż. Kazimierz Zembrzuski. Pierwsze parowozy opuściły fabrykę w 1932 r., a do wybuchu wojny pracowało na polskich torach już 98 tych parowozów[7][6]. Kolejnym samodzielnym projektem inż. Zembrzuskiego i jego zespołu był, zrealizowany w 1937 r parowóz Pm36 (w dwóch wersjach: aerodynamicznej i o kształcie tradycyjnym). Pm36-1, o kształcie opływowym, zdobył dla Fabryki Złoty Medal na Światowej Wystawie Sztuki i Techniki w Paryżu w maju 1937 r.[7][8]. Od 4 września 1939 parowóz Pm36-1 prowadził międzynarodowy pociąg “Nord-Express”, inaczej nazywany "Lux" (z Moskwy do Paryża) na odcinku Kutno-Zbąszyń[9]. Również w latach trzydziestych XX w. wyprodukowano m.in. wagony motorowe, tzw. luxtorpedy - do obsługi linii Warszawa - Kraków i Kraków - Zakopane, oraz lokomotywy elektryczne serii EL100, do obsługi warszawskiego węzła kolejowego. Równolegle z Biurem Projektowym Parowozów Normalnotorowych, pracowało w Fabryce Biuro Techniczne Parowozów Wąskotorowych, kierowane przez inż. Juliana Paczoskiego, którego najbliższym współpracownikiem był inż. Zdzisław Rytel[6]. Inż. Zembrzuski przy współpracy inż. Rytla (odpowiedzialnego za projekt wagonów) pracowali nad projektem Lekkiego Pociągu Pospiesznego OLp-118 o kształcie aerodynamicznym, złożonego z parowozu i czterech wagonów i napędzanego czterocylindrowym silnikiem przeciwbieżnym[10]; projekt został odrzucony przez Ministerstwo Komunikacji, które miało wtedy inne plany dla Polskich Kolei)[6].

Licząc łącznie, pięćsetny parowóz został wyprodukowany w Fabloku w 1932[11]. Roczna produkcja w latach 30tych sięgała 100 lokomotyw wszystkich typów[1].

W czasie II wojny światowej fabryka została przejęta jako filia przez niemieckie zakłady Henschel & Sohn w Kassel i otrzymały nazwę: Oberschlesische Lokomotivwerke AG Krenau O/Schl. (Oberlok) (Górnośląska Fabryka Lokomotyw SA Chrzanów). Fabryka budowała wówczas lokomotywy na potrzeby kolei i przemysłu niemieckiego, głównie na podstawie dostarczonej dokumentacji[1]. Podczas wojny wyprodukowano 526 parowozów normalnotorowych, przede wszystkim niemieckich serii 52 (Ty2, 349 sztuk) i 44 (Ty4)[12] oraz 147 wąskotorowych[13].

1945-1991[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy parowóz po zakończeniu II WŚ, Ty42 dla DOKP Kraków wyprodukowano już 21 lutego 1945. W 1947 Fablok przeszedł na własność państwa, rok później wszedł w skład Zjednoczenia Przemysłu Taboru Kolejowego „Tasko” w Poznaniu.

W 1951 nazwę zakładu zmieniono na Fabryka Lokomotyw im. Feliksa Dzierżyńskiego. W latach 1945-1963 Fablok wyprodukował m.in. blisko 3600 parowozów, odbiorcami których, poza Polską, były również: Albania, Bułgaria, Jugosławia, Rumunia, Węgry, Chiny, Indie, Korea, Wietnam i ZSRR.

Do 1963, kiedy fabryka zakończyła produkcję parowozów, wyprodukowano 1565 parowozów normalnotorowych i 2015 wąskotorowych, w tym odpowiednio 216 i 972 na eksport. Maszyny eksportowano do Albanii, Bułgarii, Chin, Jugosławii, Korei, Rumunii, Węgier i ZSRR. Produkowano wówczas następujące typy lokomotyw Ty42, Ty45, Ol49, Pt47, TKt48, WP, TKh49, "Śląsk", 1U, "Baziel" (parowozy normalnotorowe), a także "Ryś", "Las", "Hutnik", Px48, Px49, Kp4, "Baziel", Tw47, Tw53, "Saranowo" (wąskotorowe). Uroczystość wykonania pięciotysięcznej lokomotywy świętowano 23 kwietnia 1959 razem z rocznicą 35-lecia produkcji lokomotyw.

W latach 1947-1993 w Fabloku wyprodukowano 5402 lokomotywy spalinowe, z czego 37 zostało wyeksportowanych do Maroka. Produkowano następujące typy lokomotyw o mocy od 40 do 1200 KM: Ls40, Ls75, Ls150, WLs-150, Ls300, Ls-750H, Ls40, SM42, SP42, SM31.

Oprócz lokomotyw, w Fabloku produkowano m.in. przekładnie tramwajowe (od 1962), aparatury hamulcowej systemów Oerlikon i SAB czy wozów wiertniczych. W 1977 po raz kolejny zmieniono firmę przedsiębiorstwa, na Fabryka Maszyn Budowlanych i Lokomotyw Bumar-Fablok. Dalej poszerzano profil produkcji, produkując koparki mechaniczne (KU-1207), platformy transportowe, czy wiele rodzajów żurawi (m.in. typy PS-253, DST-0281, drogowy DS-0253T, czy nagrodzony na Międzynarodowych Targach Poznańskich w 1980 Hydros T-253).

Od 1991[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1991 Fablok przekształcono w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. W latach 90 XX wieku rozpoczęto produkcję spawanych konstrukcji stalowych na rynek niemiecki, kontynuowano produkcję kolejnych modeli żurawi (w tym sprzedawanych za granicę).

W 1995 spółka weszła w skład VII NFI, od którego 60% akcji wykupiła w marcu 2003 powstała dwa lata wcześniej Pracownicza Spółka Akcyjna – "Bumar-Fablok". W 1999 spółka uzyskała certyfikat ISO 9001.

W 2003 firma rozpoczęła współpracę kooperacyjną w zakresie konstrukcji ram do cystern, w tym samym roku podpisano umowę na modernizację dwóch sztuk lokomotyw ST44 dla PKP LHS. W marcu 2009 firma Pol Miedź Trans odebrała z Fabloku pierwszą z czterech zamówionych zmodernizowanych lokomotyw ST44 serii 3000. Dnia 5 marca 2009 nastąpiło połączenie spółek – Fabryka Maszyn Budowlanych i Lokomotyw „Bumar-Fablok” SA wraz z "Fablok" Pracownicza SA

W wyniku połączenia powstała nowa spółka pod nazwą Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce „Fablok” Spółka Akcyjna. Połączenie spółek zakończyło długoletni proces prywatyzacji przedsiębiorstwa. Od dnia 1 kwietnia 2009 spółka działa na rynku pod dawną nazwą firmy, jako Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce "Fablok" Spółka Akcyjna.

21 maja 2013 sąd w Krakowie ogłosił upadłość firmy[14].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g Bogdan Pokropiński, Parowozy normalnotorowe produkcji polskiej, Warszawa: WKiŁ, 2007, s. 9-10, ISBN 978-83-206-1617-0, OCLC 169707978.
  2. Pokropiński 1993 ↓, s. 5.
  3. Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów: Muzeum w Chrzanowie, 1998, s. 216, ISBN 83-906081-2-X, OCLC 169951728.
  4. Pokropiński 2016 ↓, s. 12.
  5. Pokropiński 1993 ↓, s. 4.
  6. a b c d Kazimierz Zembrzuski “W Biurze Konstrukcyjnym Pierwszej Fabryki Lokomotyw w Polsce - Wspomnienia 1928-1937
  7. a b Bolesław Kosowski: w cyklu Wybitni Twórcy Techniki “Kazimierz Zembrzuski. Konstruktor i naukowiec” - Zeszyty Radzyńskie SIMP nr 1/2007
  8. Trzupek “Kazimierz Zembrzuski - Twórca parowozu Pm36” - kwartalnik '2+3D’ nr 19, II 2006
  9. Wspomnienia maszynisty Wacława Szeflera (wtedy pomocnika maszynisty), który pracował w tym czasie na Pm36-1 - "Świat kolei" 6/2001 s. 17
  10. wstępny projekt tego pociągu znajduje się w Muzeum Techniki w Pałacu Kultury, w Warszawie
  11. Karol Madeja “Te wspaniałe parowozy” - kwartalnik “Tak i Nie” nr 9/88.
  12. Pokropiński 1993 ↓, s. 42.
  13. Na podstawie Pokropiński 2016 ↓, s. 15-16 (liczba 145 lokomotyw na s. 12 tamże nie uwzględnia dwóch lokomotyw typu W4B).
  14. CHRZANÓW. Sąd ogłosił upadłość Fabloku (pol.). przelom.pl, 2013-05-21. [dostęp 2013-05-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bogdan Pokropiński: Polskie parowozy eksportowe. Warszawa: Muzeum Kolejnictwa, 1993.
  • Bogdan Pokropiński: Parowozy normalnotorowe produkcji polskiej. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 2007. ISBN 978-83-206-1617-0.
  • Bogdan Pokropiński: Parowozy wąskotorowe produkcji polskiej. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 2016. ISBN 978-83-206-1963-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]