Ryś (parowóz)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
T49/Ryś
Ryś w skansenie w Tarnowskich Górach
Ryś w skansenie w Tarnowskich Górach
Producent Polska Fablok Chrzanów
Lata budowy 1946– 1950?[1]
Układ osi B (Bn2t)
Masa służbowa 11 t
Masa pustego parowozu 8,3 t
Długość parowozu 5540 mm
Szerokość 1800 mm
Wysokość 2800 mm
Rozstaw osi skrajnych 1400 mm
Moc znamionowa 70 KM (51,5 kW)
Maksymalna
siła pociągowa
20,5 kN (2050 kg)
Prędkość maksymalna 20 km/h
Ciśnienie w kotle 12 at
Powierzchnia ogrzewalna kotła 25 m²
Powierzchnia przegrzewacza brak
Powierzchnia rusztu 0,5 m²
Średnica cylindra 245 mm
Skok tłoka 300 mm
Średnica kół napędnych 630 mm
Rozstawy toru 600, 750, 760, 785 mm
Zapas węgla 0,5 t, wody 0,8 m³, nacisk osi 5,5 t.
Portal Portal Transport szynowy

Ryś (seria PKP T49) – parowóz wąskotorowy, tendrzak, produkowany w Polsce od 1946 roku[2], przeznaczony do pracy głównie na kolejach leśnych i przemysłowych, o prześwicie toru 600/750/785 mm. Była to wersja niemieckiego parowozu Riesa.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwowzorem parowozów Ryś były niemieckie przemysłowe parowozy wąskotorowe Riesa, konstrukcji zakładów Henschel, przeznaczone do poruszania się po torze o szerokości 600 mm, których 57 sztuk zbudowano w zakładach Fablok w Chrzanowie na zlecenie niemieckie w latach 1940-1941 (podczas okupacji Polski zakłady Fablok zostały włączone w skład koncernu Henschel)[a]. Po II wojnie światowej od 1946 roku zakłady w Chrzanowie wznowiły produkcję tych lokomotyw na potrzeby polskiego przemysłu pod spolszczoną fonetycznie nazwą Ryś. Podstawową wersją był parowóz na tor szerokości 600 mm, ale opracowano także wersje na inne szerokości toru, od 750 do 785 mm. Między innymi, na tor 750 mm zbudowano ok. 40 parowozów[3].

5 lokomotyw z kotłem nowszej wersji, na tor szerokości 600 mm, służyło na PKP pod oznaczeniem T49[4].

Niewielką liczbę lokomotyw, w nieco zmienionych wersjach, wyeksportowano. Pierwszym powojennym zamówieniem zagranicznym na polskie lokomotywy był kontrakt w 1947 roku na 10 lokomotyw Ryś dla Jugosławii (tor 760 mm, miały one doczepny tender dwuosiowy i były przystosowane do opalania niskokalorycznym lignitem). W 1950 niewielką partię lokomotyw sprzedano do Rumunii (tor 750 mm)[5]. Polskim rozwinięciem parowozu Ryś i jego następcą, zbliżonym konstrukcyjnie, lecz powiększonym o trzecią oś napędną, był parowóz Las.

W Polsce zachowało się 6 lokomotyw na tor 750 mm[3], 3 na tor 600 mm[4] i 2 na tor 785 mm[6], lecz żadna nie jest czynna (zachowało się także 5 nieczynnych lokomotyw Riesa, w tym dwie produkcji Fabloku)[4]. Lokomotywy Ryś, sprzedane tam w latach 1976–1981, jeżdżą natomiast jeszcze w Niemczech (T49–115) i Szwecji (T49–111)[7].

Widok z boku
Ryś (T49–114) w skansenie w Wenecji

Opis[edytuj | edytuj kod]

Wąskotorowy tendrzak o układzie osi B, z silnikami bliźniaczymi na parę nasyconą (Bn2t). Budka maszynisty była otwarta po bokach i miała drzwi w bocznych i tylnej ścianie. Parowóz w skrzyniach po bokach kotła i zbiorniku wewnątrz ostoi przewoził 0,5 t węgla i 0,8 m³ wody. Mógł być także użytkowany z doczepnym dwuosiowym tendrem (1,5 t węgla i 2,5 m³ wody). Kocioł ze stojakiem półpromienistym i stalową skrzynią ogniową. Na kotle umieszczony zbieralnik pary i piasecznica o napędzie ręcznym. Początkowo stosowano kotły jak w parowozie Riesa, z dość wysokim zbieralnikiem pary, z zewnętrzną przepustnicą pary z zewnętrznym napędem i zewnętrznymi rurami parowlotowymi, budowane w Sosnowieckiej Fabryce Kotłów. Od 1948 stosowano kotły zmodernizowane, z niższym zbieralnikiem pary i wewnętrzną przepustnicą z wewnętrznym napędem i rurami. Kotły te budowano w Toruńskiej Fabryce Kotłów lub Warszawskich Zakładach Urządzeń Przemysłowych[3]. Zasilanie w wodę za pomocą dwóch inżektorów Friedmanna[5].

Ostoja z blach grubości 10 mm, podparta w czterech punktach. Usprężynowanie osi górne, z trzema punktami podparcia[8]. Parowóz mógł pokonywać łuki o promieniu 18 m[5].

Bliźniacze silniki parowe z suwakami płaskimi. Mechanizm napędowy napędzał drugą oś. Mechanizm parorozdzielczy Heusingera. Hamulec ręczny dźwigniowy na obie osie, przerabiany często podczas eksploatacji na parowy[5].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. B. Pokropiński w Muzealne... 600 i 630 mm s. 86 podaje 100 sztuk Riesa zbudowanych w Fabloku podczas wojny, ale ten sam autor w Polskie... s.42 podaje 57 parowozów Riesa i 43 innych wymienionych typów.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Najpóźniejszy rok produkcji zachowanego parowozu to 1950 (na podst. Wciąż pod parą...)
  2. Bogdan Pokropiński. Parowóz wąskotorowy typu Las. „Świat Kolei”. 10/2009, s. 38-39. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  3. a b c B. Pokropiński, Muzealne... 750 mm, s. 42
  4. a b c B. Pokropiński, Muzealne... 600 i 630 mm, s. 86-87
  5. a b c d B. Pokropiński, Polskie..., s.64
  6. Wciąż pod parą... Wykaz zachowanych w Polsce parowozów wąskotorowych (pol.). Tomisław Czarnecki, 2008-07-09. [dostęp 2009-11-01].
  7. Wciąż pod parą... Wykaz parowozów pochodzących z PKP, polskich kolei przemysłowych i wąskotorowych, które trafiły za granicę (pol.). Tomisław Czarnecki, 2008-07-09. [dostęp 2009-11-01].
  8. B. Pokropiński, Muzealne... 750 mm. Według: B. Pokropiński, Polskie... - usprężynowanie pierwszej osi górne, a drugiej dolne

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bogdan Pokropiński, Polskie parowozy eksportowe, Warszawa, 1993 (brak ISBN), s. 63–65
  • Bogdan Pokropiński, Muzealne parowozy wąskotorowe w Polsce (dla toru szerokości 750 mm), Żnin: Muzeum Ziemi Pałuckiej, 2007, ISBN 83-88795-08-2, OCLC 751189260.
  • Bogdan Pokropiński, Muzealne parowozy wąskotorowe w Polsce (dla toru szerokości 600 i 630 mm), Muzeum Ziemi Pałuckiej, Żnin, 2000, ​ISBN 83-910219-7-1​.