Powiat będziński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Powiat będziński
powiat
Ilustracja
Dobieszowice
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
TERYT 2.24.33.01.00.0
Siedziba Będzin
Starosta Sebastian Szaleniec
Powierzchnia 368,02 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności

149 955[1]
• gęstość 411,8 os./km²
Urbanizacja 75,85%
Tablice rejestracyjne SBE
Adres urzędu:
ul. Sączewskiego 6
42-500 Będzin
Szczegółowy podział administracyjny
Plan powiatu będzińskiego
Liczba gmin miejskich 4
Liczba gmin miejsko-wiejskich 1
Liczba gmin wiejskich 3
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Powiat będziński
Powiat będziński
50°20′N 19°07′E/50,333333 19,116667
Strona internetowa
Portal Portal Polska

Powiat będzińskipowiat w Polsce, woj. śląskim, utworzony 1 stycznia 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Będzin.

Podział administracyjny powiatu[edytuj | edytuj kod]

W skład powiatu wchodzą:

Powiat będziński jest jednym z tylko trzech powiatów w Polsce, której część stanowi eksklawa (Sławków), i jedynym takim powiatem, który nie jest rozdzielony przez miasto na prawach powiatu będące jego siedzibą. Pozostałe powiaty z eksklawą to powiat rybnicki i powiat włocławski.

Gminy[edytuj | edytuj kod]

Gmina Liczba ludności (2006)[2] Powierzchnia
POL Będzin COA.svg Będzin
(miasto)
58 538 37,08 km²
POL Czeladź COA (new).svg Czeladź
(miasto)
34 076 16,57 km²
POL Wojkowice COA.svg Wojkowice
(miasto)
9 396 12,77 km²
POL Sławków COA.svg Sławków
(miasto)
6 853 36,6 km²
POL Siewierz COA.svg Siewierz
(w tym miasto)
(w tym obszar wiejski)
12 226
(5 458)
(6 768)
115,76 km²
(38,22 km²)
(77,54 km²)
POL gmina Bobrowniki COA.svg Bobrowniki 11 248 51,99 km²
POL gmina Psary COA.svg Psary 11 329 45,98 km²
POL gmina Mierzęcice COA.svg Mierzęcice 7 358 51,27 km²
Razem 151 024 368,02 km²

O powiecie[edytuj | edytuj kod]

Położony jest w centralnej części województwa śląskiego, w Zagłębiu Dąbrowskim, zajmuje powierzchnię 368 km², co plasuje go na 13 miejscu wśród powiatów ziemskich i miast na prawach powiatu w regionie. Pod względem liczby ludności, która wynosi 151 tys. osób, powiat zajmuje 11 miejsce wśród wszystkich 36 powiatów ziemskich i miast na prawach powiatu oraz 3 miejsce wśród 17 powiatów ziemskich.

Powiat będziński jako samodzielna jednostka administracyjna został wydzielony z powiatu olkuskiego w 1867 roku, obejmując rozległy teren guberni piotrkowskiej o powierzchni 1390 km² i liczący 80 tys. mieszkańców. Wówczas leżał na jednym z najbardziej uprzemysłowionych obszarów Cesarstwa Rosyjskiego, zwanym Zagłębiem Dąbrowskim. W odrodzonej Polsce obejmował swym zasięgiem, z pewnymi przerwami, 4 miasta stanowiące dzisiaj centrum Zagłębia: Będzin, Czeladź, Dąbrowę Górniczą i Sosnowiec. W 1975 roku został zlikwidowany w wyniku reformy administracyjnej. Wówczas obejmował obszar 360 km² i liczył 124 tys. mieszkańców.

Głównym bogactwem naturalnym powiatu, podobnie jak całego regionu, był węgiel kamienny. Dlatego przez wiele lat o przemysłowym obliczu tej ziemi decydowało górnictwo. Na terenie Psar, w Strzyżowicach, powstała już w 1788 roku pierwsza kopalnia w Zagłębiu. Obecnie przemysł wydobywczy, po likwidacji kopalń węgla kamiennego, reprezentują jedynie Górnicze Zakłady Dolomitowe w Siewierzu. Dzisiaj podstawową gałęzią powiatowej gospodarki jest prężnie rozwijająca się energetyka. Elektrownia Łagisza S.A. i Elektrociepłownia Będzin S.A. znajdują się w krajowej czołówce przedsiębiorstw tej branży. Ważną rolę odgrywa hutnictwo metali nieżelaznych (Huta Będzin S.A.). Uzupełnieniem jest drobna wytwórczość, rzemiosło i usługi.

Nie bez znaczenia są też tradycje handlowe powiatu, w którym Będzin i Siewierz wyróżniają się swym kupieckim rodowodem. Dołączyła do nich ostatnio Czeladź, na terenie której powstało centrum handlowe M1. Ogółem w powiecie zarejestrowanych jest blisko 12 tys. podmiotów gospodarczych.

Gospodarka rolna w powiecie pełni funkcję uzupełniającą w stosunku do innych dziedzin gospodarki, chociaż obejmuje ponad 4 tys. gospodarstw rolnych.

Podstawowe dane statystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Powierzchnia
    • ogółem: 36 802 ha
    • grunty leśne: 7604 ha
  • Ludność
    • Liczba ludności: 151 163 (2006)
    • Mężczyźni: 71 895
    • Kobiety: 79 268
    • Wskaźnik feminizacji: 110
    • Średnia gęstość zaludnienia: 415 osoby/km²
    • Przyrost naturalny: –4,7%
    • Wskaźnik urbanizacji: 75,7%
    • Stopa bezrobocia wynosi: 19,9%
  • Infrastruktura
    • Liczba mieszkań: 60 262
    • Sieć wodociągowa: 705,7 km
    • Sieć kanalizacyjna: 240,8 km
    • Drogi publiczne o twardej nawierzchni:
      • powiatowe: 320,308 km
      • gminne: 316,6 km
    • Targowiska: 10
  • Edukacja, kultura i ochrona zdrowia
    • Szkoły podstawowe: 40
    • Gimnazja: 25
    • Licea ogólnokształcące: 7
    • Licea profilowane: 2
    • Szkoły zawodowe: 5
    • Szkoły policealne: 9
    • Szkoły dla dorosłych: 9
    • Placówki przedszkolne: 48 (przedszkola: 36)
    • Żłobki: 4
    • Całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze: 1
    • Biblioteki: 38
    • Muzea: 1
    • Kina: 1
  • Sport i turystyka
    • Obiekty noclegowe zbiorowego zakwaterowania: 9
    • Kluby sportowe: 25
    • Szpitale: 3

Źródło: Województwo Śląskie 2007 US Katowice

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba i struktura ludności[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2007):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób % osób % osób %
Ogółem 151 024 100 79 198 52,44 71 826 47,56
Miasto 114 321 75,70 60 110 39,80 54 211 35,90
Wieś 36 703 24,30 19 088 12,64 17 615 11,66
  • Piramida wieku mieszkańców powiatu będzińskiego w 2014 roku[1].
    Piramida wieku powiat bedzinski.png

Zmiany ludnościowe[edytuj | edytuj kod]

  • 1999 – 148 054
  • 2000 – 147 320
  • 2001 – 146 437
  • 2002 – 152 094 (przyłączono miasto Sławków)
  • 2003 – 151 519
  • 2004 – 151 289
  • 2005 – 151 231
  • 2006 – 151 163
  • 2007 – 151 024

Rada Powiatu[edytuj | edytuj kod]

Ugrupowania 2002−2006[3] 2006-2010[4] 2010-2014[5] 2014-2018[6] 2018-2023[7]
Sojusz Lewicy Demokratycznej 14 (SLD-UP) 8 (LiD) 8 8 (SLD LR) 9 (SLD LR)
Komitet Rozwoju Zagłębia 7 5 5 5 1
Platforma Prawa i Obywateli 5 -
Samoobrona 1 -
Platforma Obywatelska 7 12 6 -
Prawo i Sprawiedliwość 5 2 7 6
Niezależna Wspólnota Samorządowa 2 -
Inicjatywa Samorządowa 1 -
Wspólnie dla Powiatu Będzińskiego - - - - 8
KWW Marcin Lazar - - - - 3

Historia (kalendarium)[edytuj | edytuj kod]

  • 1867, 1 stycznia – utworzenie powiatu będzińskiego, jednego z ośmiu wchodzących w skład nowej guberni piotrkowskiej Królestwa Polskiego na powierzchni 1366,45 km².

Nowy powiat obejmował jedno miasto (Będzin), 8 osad: Siewierz, Czeladź, Modrzejów, Kromołów (od 1885), Włodowice, Mrzygłód, Żarki, Koziegłowy i 213 wsi, wchodzących w skład nowo powołanych gmin. Były to tereny, które później weszły w skład obecnych miast: Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec i Zawiercie i Myszków, które w tym czasie były niewielkimi, aczkolwiek prężnie rozwijającymi się miejscowościami.

1 czerwca – reforma administracyjna Polski – zniesienie powiatów (rozporządzenie RM z 30 V 1975 r.)

  • 1977, 1 lutego (na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 25 I 1977 o zniesieniu miast Jeleń, Wojkowice i Ząbkowice):
  • 1984, 15 marca
    • Sławków po usilnych staraniach odzyskuje samodzielność jako miasto (3660 ha), odłączając się od Dąbrowy Górniczej (Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 3 marca 1984 r. w sprawie utworzenia miast).
    • do Dąbrowy Górniczej włączono z gminy Siewierz sołectwa: Marianki (223 ha) i Ratanice (Rozporządzenie Ministra Administracji i Gospodarki Przestrzennej z 3 marca 1984 r.).
  • 1990 utworzenie urzędu rejonowego w Będzinie z rejonem (quasi-powiatem) obejmującym gminy Bobrowniki i Psary oraz miasta Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza i Sosnowiec; urząd działał do 1999 r., kiedy został przemianowany na starostwo powiatowe
  • 1992, 1 stycznia
    • rozporządzeniem Rady Ministrów z 2 grudnia 1991 r. Wojkowice odzyskują samodzielność miejską na obszarze 1277,23 ha (10 tys. mieszkańców), poprzez wyłączenie z miasta Będzina
    • połączenie miasta Siewierz z gminą Siewierz w jedną gminę (Rozporządzenie Rady Ministrów z 26 września 1991 r.).
  • 1993, 1 stycznia
  • 1999, 1 stycznia – reaktywowanie w Polsce powiatów, w tym powiatu będzińskiego w nowych granicach.
  • 2002, 1 stycznia – włączenie do powiatu będzińskiego jako eksklawy miasta Sławkowa, przeniesionego z powiatu olkuskiego w woj. małopolskim.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Do najważniejszych zabytków na terenie powiatu będzińskiego należą:

POL Będzin COA.svg w gminie Będzin:
POL gmina Bobrowniki COA.svg w gminie Bobrowniki:
  • kościół pw. św. Wawrzyńca z XVII wieku w Bobrownikach z ołtarzem barokowym i dzwonami gdańskimi (jedyna w południowo-zachodniej Polsce świątynia drewniana dwuwieżowa);
  • kościół pw. św. Jakuba z XIX wieku w Sączowie;
  • kościół pw. Wszystkich Świętych z XIX wieku w Siemoni;
  • dworek z I połowy XVII wieku w Dobieszowicach;
  • kapliczki z XIX wieku w Bobrownikach, Dobieszowicach, Myszkowicach, Sączowie i Twardowicach;
  • cmentarzysko kultury łużyckiej w Siemoni.
POL Czeladź COA (new).svg w gminie Czeladź:
  • średniowieczny układ historyczny miasta z centralnie położonym rynkiem;
  • neoromański kościół parafialny pw. Św. Stanisława Biskupa i Męczennika (zbudowany w latach 1905–1911);
  • dom przy ul. Rynkowej 2 (dawny zbór ariański z XVII wieku);
  • dom przy ul. Kościelnej 2 (XVIII w.).
  • drewniane domy mieszkalne z XVIII-XIX wieku;
  • kapliczka przydrożna z figurą Chrystusa Salwatora przy ul. Wojkowickiej (XIX w.);
  • układ urbanistyczny dzielnicy Piaski wraz z zabudową mieszkaniową i towarzyszącą, kościołem, domem katechetycznym,
  • domami urzędniczymi i willami (wszystkie zaprojektowane i wykonane w unikatowym w Polsce stylu architektury francuskiej początku wieku);
  • obiekty na terenach dawnej Kopalni Węgla Kamiennego „Saturn” i osiedlach z nią związanych.
ogółem na terenie miasta Czeladź znajduje się 6 obiektów zabytkowych pod ochroną prawną i 131 obiektów zabytkowych pod ochroną konserwatorską
POL gmina Mierzęcice COA.svg w gminie Mierzęcice:
  • cmentarzysko kultury łużyckiej w Przeczycach badane w latach 1961–1962 (odkryto 879 grobów szkieletowych i ciałopalnych);
  • wyposażonych m.in. w ceramikę, wyroby metalowe);
  • obozowiska z epoki mezolitu w Boguchwałowicach;
  • kościół parafialny pw. św. Mikołaja w Targoszycach;
  • kapliczki przydrożne w Mierzęcicach, Niwiskach, Nowej Wsi, Przeczycach i Toporowicach;
  • pojedyncze domy, zagrody i chałupy na terenie całej gminy.
POL gmina Psary COA.svg w gminie Psary:
  • szczątki cmentarzyska prasłowiańskiego na wzgórzu Monglinica;
  • 3 kapliczki przydrożne z XIX wieku w Brzękowicach Dolnych i Dąbiu;
  • ruiny dworu w Malinowicach z fragmentami starej zabudowy folwarcznej;
  • chałupy drewniane z początku XX wieku w Dąbiu Chrobakowym, Dąbiu Dolnym, Goląszy Dolnej i Górnej, Brzękowicach Górnych, Preczowie, Psarach, Sarnowie i Strzyżowicach;
  • kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła w Psarach.
ogółem na terenie gminy Psary znajdują się 3 obiekty zabytkowe pod ochroną prawną i 25 obiektów zabytkowych pod ochroną konserwatorską
Ruiny zamku biskupów krakowskich
Kościół św. Macieja
POL Siewierz COA.svg w gminie Siewierz:
  • średniowieczny układ historyczny miasta z centralnie położonym rynkiem;
  • ruiny zamku gotycko-renesansowego z I połowy XIV wieku, przebudowanego w latach 1530–1574 przez biskupów krakowskich;
  • Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Siewierzu z I połowy XII wieku na cmentarzu przy drodze Katowice – Warszawa;
  • kościół parafialny pw. św. Macieja Apostoła z 1. połowy XV wieku (ostateczny kształt uzyskał w latach 1782–1784);
  • kościół dawnej parafii szpitalnej pw. św. Barbary i Walentego z 1618 roku;
  • późnoklasycystyczny budynek dawnego urzędu gminy z początku XIX wieku;
  • kamienica mieszczańska z XVIII wieku w rynku;
  • domy drewniane z XVIII-XIX wieku;
  • kościół romański pw. św. Marcina i Doroty z lat 1200–1229 w Wojkowicach Kościelnych;
  • kaplica grobowa Zalassowskich z XVIII wieku w Żelisławicach.
Studnia i karczma przy sławkowskim rynku
Kościół pw. św. Mikołaja i Podwyższenia Krzyża Świętego w Sławkowie, połowa XIII w.
POL Sławków COA.svg w gminie Sławków:
POL Wojkowice COA.svg w gminie Wojkowice:
  • kościół parafialny pw. św. Antoniego z roku 1928;
  • kościół parafialny pw. NMP w Żychcicach;
  • kapliczka przy ul. Głowackiego;
  • zespół zabudowy Kopalni Węgla Kamiennego „Jowisz” wraz z osiedlem robotniczym przy ul. Mickiewicza i Morcinka;
  • cmentarze przy ul. Licealnej i Karłowicza;
  • pojedyncze budynki na obszarze całego miasta.

Sąsiednie powiaty[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/powiat_bedzinski, w oparciu o dane GUS.
  2. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2006 r.). , 2006. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118 (pol.). 
  3. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe, wybory2002.pkw.gov.pl [dostęp 2016-03-23].
  4. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza, wybory2006.pkw.gov.pl [dostęp 2016-03-23].
  5. Dituel Sp., Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo śląskie - Powiat będziński, wybory2010.pkw.gov.pl [dostęp 2016-03-23].
  6. PKW | Samorząd 2014, samorzad2014.pkw.gov.pl [dostęp 2016-03-23].
  7. Wybory samorządowe 2018, wybory2018.pkw.gov.pl [dostęp 2018-10-26].
  8. Dz.U. RP z 12 kwietnia 1928, nr 45, poz. 426.