Powiat chrzanowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Powiat chrzanowski
powiat
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
TERYT 2.12.15.03.00.0
Siedziba Chrzanów
Starosta Janusz Szczęśniak
Powierzchnia 371,60 km²
Populacja (2014)
• liczba ludności

126 845[1]
• gęstość 341,35 os./km²
Urbanizacja 62,87%
Tablice rejestracyjne KCH
Adres urzędu:
ul. Partyzantów 2
32-500 Chrzanów
Szczegółowy podział administracyjny
Plan
Liczba gmin miejsko-wiejskich 4
Liczba gmin wiejskich 1
Położenie na mapie województwa
POL powiat chrzanowski on voivodship map.svg
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Powiat chrzanowski
Powiat chrzanowski
Ziemia 50°08′N 19°24′E/50,133333 19,400000
Strona internetowa
Portal Portal Polska
Flaga powiatu przed budynkiem Starostwa w Chrzanowie
Pieczęć Starostwa w Chrzanowie z dokumentu z 1929 r.
Dawny budynek Starostwa Powiatowego w Chrzanowie przy al. Henryka

Powiat chrzanowski – powiat w Polsce w województwie małopolskim, odtworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Chrzanów. Powiat chrzanowski powstał po raz pierwszy w latach 1853/54 jako jeden z dwóch powiatów Wielkiego Księstwa Krakowskiego w Królestwie Galicji.

Geografia[edytuj]

Podział administracyjny[edytuj]

W skład powiatu wchodzą:

Środowisko geograficzne[edytuj]

Powiat chrzanowski leży na południowo-zachodnim krańcu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, na pograniczu z Wyżyną Śląską. Obejmuje swoim obszarem:

  • południowo-zachodni fragment Wyżyny Olkuskiej (północna część gminy Trzebinia),
  • zachodni fragment Rowu Krzeszowickiego (południowa część gminy Trzebinia, wschodnia część gminy Chrzanów),
  • zachodni fragment Grzbietu Tenczyńskiego (gminy: Alwernia, Babice, południowa część gmin Libiąż, Chrzanów),
  • wschodni fragment Pagórów Jaworznickich (północno-zachodnia część gminy Chrzanów, północna część gminy Libiąż).

Południową granicę powiatu wyznacza rzeka Wisła, a jej lewy dopływ Chechło jest największą z lokalnych rzek.

Użytkowanie gruntów[edytuj]

  • grunty orne 25,17%
  • sady - 0,55%
  • łąki - 5,91%
  • pastwiska - 0,63%
  • lasy i grunty leśne - 40,02%
  • pozostałe grunty - 27,72%[potrzebny przypis]

Historia[edytuj]

Dzieje ziem powiatu do 1853 roku[edytuj]

Teren powiatu chrzanowskiego w jego największej historycznej rozciągłości, należy do najstarszych ośrodków osadniczych w Polsce. Dzieje powiatu chrzanowskiego związane są z górnictwem rud cynku i ołowiu, z których uzyskiwano też spore ilości srebra.

Pierwsze wzmianki źródłowe na temat Chrzanowa pochodzą z XII wieku. Zapiski dotyczą handlowego, tranzytowego charakteru miasta na drodze ze Śląska do Małopolski i dalej na Ruś. W okresie I Rzeczypospolitej ziemie obecnego powiatu należały do powiatu krakowskiego od 1397 r. i podlegały staroście grodowemu w Krakowie[2]. W 1795 r. zostały włączone do dystryktu olkuskiego w Galicji Zachodniej. W 1809 r. przeszły pod administrację Księstwa Warszawskiego i należały do departamentu krakowskiego. W latach 1815-1846 ziemie obecnego powiatu wchodziły w skład Wolnego Miasta Krakowa. Od 1846 r. należały do włączonego do Austrii Wielkiego Księstwa Krakowskiego.

Powiat chrzanowski 1853-1945[edytuj]

 Osobny artykuł: Powiat chrzanowski (Galicja).

Powiat chrzanowski powstał w latach 1853/54 w ramach reformy administracyjnej przeprowadzonej w Wielkim Księstwie Krakowskim i Królestwie Galicji, które zostały podzielone na powiaty. W 1860 r. do powiatu chrzanowskiego wcielono powiat jaworznicki. Od tego czasu, aż do roku 1939, granice powiatu pozostały niezmienne i na zachodzie biegły wzdłuż rzeki Przemszy, oddzielającej powiat od Górnego Śląska. Na południu granica powiatu opierała się na Wiśle, a na północy o granicę Austrii (Wielkiego Księstwa Krakowskiego) z Rosją (Królestwem Polskim), a po 1918 r. była to granica pomiędzy województwem krakowskim i kieleckim. Na wschodzie granica powiatu przebiegała na wschód od Poręby-Żegot i Rudawy, granicząc z powiatem krakowskim. Powierzchnia powiatu wynosiła 721 km², a ludność w 1931 r. liczyła 138.960 mieszkańców.

Starostowie w II RP:

Jesienią 1939 r., po ataku i podboju, okupacji Polski przez III Rzeszę, powiat chrzanowski został po raz pierwszy w swej historii podzielony: zachodnia część z Chrzanowem, Jaworznem i Trzebinią została włączona bezpośrednio do Rzeszy Niemieckiej na prawach powiatu w Gau Oberschlesien. Wschodnia część z Krzeszowicami została włączona do Generalnego Gubernatorstwa. Taki podział utrzymał się do końca wojny. Od jesieni 1939 r. do stycznia 1940 r. obowiązki okupacyjnego starosty (landrata) pełnił dr Schutz, a od stycznia 1940 r. dr Cantner, który oficjalną nominację na starostę chrzanowskiego otrzymał dopiero 1 maja 1941 r.[6]

Powiat chrzanowski w latach 1945-1975[edytuj]

Odrodzony po II wojnie światowej powiat chrzanowski powrócił do swych granic sprzed 1939 r. Należał do województwa krakowskiego i obejmował początkowo miasta: Chrzanów, Jaworzno,Szczakowa,Trzebinia i Krzeszowice oraz okoliczne obszary wiejskie. W 1953 r. od powiatu oderwano osiedle Jęzor i przyłączono do powiatu sosnowieckiego w woj. katowickim. Rok później powiat chrzanowski powiększył się o wieś Brzoskwinia scedowaną przez powiat krakowski. Jednocześnie od powiatu oderwano wieś Lgota, którą przyłączono do powiatu olkuskiego. W 1958 r. Lgota powróciła w granice powiatu chrzanowskiego.

W roku 1954 na mocy reformy administracyjnej na obszarach wiejskich powołano gromady, z których następnie w roku 1956 wyodrębniono osiedla: Chełmek i Libiąż Mały, a w roku 1958 kolejne osiedla Siersza i Jeleń. Miasto Jaworzno w roku 1956 zostało wyłączone z powiatu chrzanowskiego, stając się miastem na prawach powiatu. Do Jaworzna przyłączono okoliczne wsie.

Dziesięć lat później - w roku 1968 - ludność i powierzchnia utworzonych jednostek administracyjnych przedstawiała się następująco:[7]

Jednostka Ludność
Powierzchnia
Powiat chrzanowski
3 miasta, 4 osiedla, 17 gromad
151 000 648 km²
Jaworzno
1 miasto na prawach powiatu
62 000 79 km²

W roku 1969 osiedla Chełmek i - po zmianie nazwy - Libiąż uzyskały prawa miejskie, a osiedle Siersza zostało połączone z Trzebinią w miasto Trzebinia-Siersza. W 1958 roku Jeleń otrzymał status osiedla, a w 1973 roku prawa miejskie W roku 1973, wraz z ustawowym zniesieniem statusu osiedli zniesiono gromady wiejskie, powołując w ich miejsce gminy w kształcie zbliżonym do obecnego.

Obszar byłego powiatu w latach 1975-1998[edytuj]

Teren dotychczas istniejącego powiatu chrzanowskiego oraz Jaworzna został wskutek reformy administracyjnej z roku 1975 podzielony między województwa:

  • katowickie, w którym znalazły się miasta Chrzanów, Jaworzno, Jeleń, Libiąż i Trzebinia-Siersza oraz gminy Babice i Myślachowice (a także gminy wiejskie z siedzibą w wymienionych miastach),
  • krakowskie, do którego trafiły Krzeszowice (miasto i gmina) oraz gmina Alwernia,
  • bielskie, w którym znalazły się miasto i gmina Chełmek.

W roku 1977 miasto Jeleń przyłączono do Jaworzna jako kolejną dzielnicę, a nazwę miasta Trzebinia-Siersza zredukowano tylko do pierwszego członu. Dokonano korekt w podziale na gminy, likwidując m.in. gminę Myślachowice.

Wraz z powołaniem pomocniczych jednostek województwa katowickiego - tzw. rejonów - Chrzanów, Jaworzno, Trzebinia, Libiąż i Babice utworzyły rejon chrzanowski.

Wskutek reformy z lat 1991-1992 miasta Chrzanów, Trzebinia i Libiąż połączyły się z gminami wiejskimi mającymi w nich siedziby (miasto i gmina z siedzibą w mieście posiadały de facto wspólne urzędy), tworząc trzy gminy miejsko-wiejskie. W ten sposób liczba gmin w rejonie chrzanowskim zmniejszyła się z ośmiu do pięciu.

W roku 1993 Alwernia, pozostająca w województwie krakowskim, uzyskała prawa miejskie i stała się siedzibą gminy miejsko-wiejskiej.

Powiat chrzanowski od 1999 roku[edytuj]

Na etapie projektowania nowego podziału administracyjnego, uwzględniającego istnienie powiatów, władze gminy Krzeszowice zdecydowanie sprzeciwiały się przyłączeniu do powiatu chrzanowskiego, dążąc do powołania odrębnego powiatu krzeszowickiego. Wynikało to między innymi z obaw, że Chrzanów zdecyduje się pozostać w województwie śląskim. Jednak władze Chrzanowa, Libiąża, Trzebini i Babic opowiedziały się za powrotem do województwa małopolskiego. Władze Alwerni wyraziły chęć dołączenia do tych czterech gmin i utworzenia wspólnego powiatu, natomiast Jaworzno głównie z przyczyn ekonomicznych i infrastrukturalnych zdecydowało się pozostać w województwie śląskim. Nie doszło do utworzenia powiatu krzeszowickiego ze względu na niespełnienie kryteriów ludnościowych. Z kolei władze Chełmka zdecydowały o zachowaniu istniejącego powiązania administracyjnego z Oświęcimiem.

W rezultacie, istniejący w obecnym kształcie od 1999 roku powiat chrzanowski nie obejmuje już miast: Jaworzno (obecnie samodzielne miasto na prawach powiatu w województwie śląskim), Chełmek (obecnie w powiecie oświęcimskim, województwo małopolskie) oraz Krzeszowice (obecnie w powiecie krakowskim, także województwo małopolskie).

Starostowie chrzanowscy:

  • Andrzej Saługa, styczeń 1999 – grudzień 2001
  • Ryszard Kosowski, grudzień 2001 – listopad 2002
  • Wiktor Cypcar, listopad 2002 – listopad 2004
  • Kazimierz Boroń, listopad 2004 – listopad 2006
  • Janusz Szczęśniak, listopad 2006 – grudzień 2010
  • Adam Potocki, grudzień 2010 – grudzień 2014
  • Janusz Szczęśniak, grudzień 2014 –

Wicestarostowie chrzanowscy:

  • Ryszard Kosowski, styczeń 1999 – lipiec 2000
  • Tadeusz Kołacz, lipiec 2000 – listopad 2004
  • Stanisława Klimczak, listopad 2004 – listopad 2006
  • Adam Potocki, listopad 2006 – grudzień 2010
  • Maria Siuda, grudzień 2010 – grudzień 2014
  • Krzysztof Kasperek, grudzień 2014 –

Ludność[edytuj]

Starostwo Powiatowe w Chrzanowie

Statystyka[edytuj]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2008):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób  % osób  % osób  %
Ogółem 127 660 100 65 868 51,60 61 792 48,40
Miasto 80 254 62,87 41 546 32,54 38 708 30,32
Wieś 47 406 37,13 24 322 19,05 23 084 18,08
  • Piramida wieku mieszkańców powiatu chrzanowskiego w 2014 roku[8].
    Piramida wieku powiat chrzanowski.png

Liczba ludności w poszczególnych gminach (dane z 2006, 2007 i 2008[9] źródło: GUS)

Gmina Liczba mieszkańców
(2008)
Liczba mieszkańców
(2007)
Liczba mieszkańców
(2006)
Udział w liczbie
mieszkańców powiatu (2008)
Przyrost naturalny
na 1000 ludności (2006/07)
Alwernia 12 717 12 732 12 726 9,96% +0,47
Babice 8 883 8 873 8 824 6,96% +5,55
Chrzanów 49 399 49 499 49 733 38,70% -4,71
Libiąż 22 685 22 757 22 846 17,77% -3,90
Trzebinia 33 976 33 998 33 964 26,61% +1,00
Ogółem 127 660 127 859 128 093 100,0% -1,83

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj]

Administracja[edytuj]

Mieszkańcy powiatu wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 12.

Sąsiednie powiaty[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ludność g grup wieku i płci. Stan w dniu 31 XII 2014.
  2. Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, Kraków 1969, str. 361
  3. Ruch służbowy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych od 1 sierpnia do 1 września 1923 r.. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych”, s. 24, Nr 23 z 30 września 1923. 
  4. II. Ruch służbowy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych od 1 grudnia 1923 do 1 stycznia 1924 r.. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych”. 1, s. 22, 1 marca 1924. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. 
  5. II. Ruch służbowy w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych od 1 grudnia 1923 do 1 stycznia 1924 r.. „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych”. 1, s. 21, 1 marca 1924. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. 
  6. Chrzanów, studia z dziejów miasta, t. II, Chrzanów 1999, str. 16-17
  7. Źródło: Julian Zinkow, Informator turystyczny powiatu chrzanowskiego, Wydawnictwo artystyczno-graficzne, Kraków 1968
  8. http://www.polskawliczbach.pl/powiat_chrzanowski, w oparciu o dane GUS.
  9. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2008 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008. ISSN 1734-6118. (pol.)
  10. Dane według raportów wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org) z 26 lipca 2014.

Bibliografia[edytuj]

  • Chrzanów, studia z dziejów miasta, t. II, Chrzanów 1999. ISBN 83-906081-3-8
  • Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Monografia, Kraków 1969
  • Heimat Kalender des Kreises Krenau 1942, Krenau (Chrzanów) 1941
  • Starostowie chrzanowscy. chrzanow.dk. [dostęp 2015-06-17].

Linki zewnętrzne[edytuj]