Proso zwyczajne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Proso zwyczajne
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj proso
Gatunek proso zwyczajne
Nazwa systematyczna
Panicum miliaceum L.
Sp. Pl. 58 1753[2]
Pokrój

Proso zwyczajne, proso właściwe (Panicum miliaceum L.) – gatunek samopylnej rośliny jednorocznej z rodziny wiechlinowatych (Poaceae).

Zasięg geograficzny[edytuj]

Rośnie dziko w Azji, południowej Afryce, Australii, Meksyku i na Hawajach. Uprawia się ją w wielu krajach świata, głównie w Chinach, Japonii, Bhutanie i RPA[3]. W Polsce występuje rzadko. Jest efemerofitem[4].

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Posiada dobrze wykształcone korzenie, których długość może dochodzić do 1 m. Rośnie w luźnych kępach z których może wyrastać do pięciu pędów generatywnych[5].
Łodyga
Prosta lub lekko wygięta u podstawy. Sztywne, grube, owłosione źdźbła o wysokości od 80 do 150 cm[5], zrośnięte u podstawy[6]. W okresie kwitnienia brak pędów płonych[7].
Liście
Osiągają długość do 25 cm i szerokość do 2 cm. Są płaskie, gładkie lub szorstko owłosione. Mają jasnozielony kolor z licznymi, niewyraźnymi bruzdkami i wyraźnym białym paskiem pośrodku. Ich języczek jest bardzo krótki, często zastąpiony drobnymi włoskami. Pochwy liściowe otwarte w dolnej części, pokryte długimi, delikatnymi włoskami wyrastającymi z niewielkich brodawek.
Kwiaty
Zebrane w wiechę właściwą o długości dochodzącej do 35 cm. Kwiatostan jest najpierw skupiony, później rozpierzchły, z szorstkimi, długimi do 15 cm gałązkami. Kłoski dwukwiatowe o długości 4-5,5 mm. Każdy zawiera jeden kwiat płodny i jeden płonny – czasem szczątkowy[8]Słupek ma purpurowe znamionaPlewy zaostrzone i często fioletowo nabiegłe, wielonerwowe – dolna trzy, a górna pięcio[8].
Owoce
Białawe ziarniaki zamknięte w twardych, skórzastych, bezostnych plewkach o długości do 3 mm, które po dojrzeniu ziarniaków łatwo wypadają razem z nimi z plewPlewki mają różnorodne zabarwienie – białe, żółte, siwe, czerwone a nawet czarne. Plewki dolne kwiatu płodnego są podobne do plew – skórzasto-błoniaste i o podobnej długości. Mają 5 nerwów, są mocno wysklepione z 6-8 długimi, żółtymi liniami. Plewki górne tego kwiatu są błoniaste i spiczasto zakończone. Mają 2 nerwy i 3-4 żółte linie. Zarodek jest równy co najmniej 1/3 długości ziarniaka[8].

Właściwości biologiczne[edytuj]

Trawa jednoroczna. Gatunek dnia krótkiego. Minimalna temperatura niezbędna do wzrostu wynosi 8-10 stopni Celsjusza. Okres wegetacji trwa 80-100 dni. Proso zwyczajne kwitnie w okresie lipca-sierpnia. Jest rośliną samopylną. Wyróżnia się dużą plennością, z jednej wiechy uzyskuje się około 3000 ziarniaków. Proso jest bardzo odporne nawet na długotrwałe susze dzięki dobrze rozwiniętym korzeniom, które mogą pobierać wodę z głębszych warstw gleby.[4]

Cechy fitochemiczne[edytuj]

Odznacza się niewielką zawartością chlorofilu (ok.  489 mg%), średnią karotenu (ok. 38 mg%) oraz dużą krzemionki. W kwiatostanach mogą występować barwniki antocyjanowe. Ma predyspozycje do gromadzenia azotu azotanowego. Ziarniaki prosa zawierają około 10,3% białka ogólnego, 4,5% tłuszczu surowego, 59% skrobi i 8,7 % włókna surowego.[4]

Wymagania siedliskowe[edytuj]

Jest trawą uprawną. Preferuje suchsze stanowiska. Rozwojowi roślin sprzyjają gleby żyzne, zasobne w próchnicę.

Historia uprawy[edytuj]

Jest jedną z najdawniej uprawianych roślin. Najstarsze pozostałości tej rośliny w osadach ludzkich odkryto w Chinach i pochodzą z okresu 8,5-7 tysięcy lat p.n.e. Miejsc, w których zaczęto uprawiać proso mogło być jednak więcej. Na Bliskim Wschodzie najstarsze znaleziska prosa pochodzą z 900-500 lat p.n.e. W Starożytnym Egipcie prawdopodobnie było nieznane, w każdym razie brak jego znalezisk i jakichkolwiek wzmianek o uprawie. W Europie było dawniej powszechnie uprawiane, później straciło na znaczeniu, ostatnio znów staje się popularne i powierzchnia jego uprawy wzrosła, jest dotowana z funduszy Unii Europejskiej[9]. W Polsce w 2008 r. uprawiano go na powierzchni 6037 ha[10].

Zastosowanie[edytuj]

Wartość odżywcza
Mąka jaglana
(100 g)
Wartość energetyczna 1610 kJ (385 kcal)
Białka 11,3 g
Węglowodany 78,7 g
Tłuszcze 3,6 g
Woda 7,8 g
Dane liczbowe na podstawie: [11]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[12]
  • Uprawiane jest głównie na kaszę, zwaną kaszą jaglaną lub jagłami, Otrzymuje się ją z ziarniaków[13]. Kaszę jaglaną zalicza się do tzw. żywności ekologicznej. Zawiera nieco mniej składników odżywczych niż inne zboża, ale nie zawiera glutenu, przez co nadaje się jako składnik diety bezglutenowej. Jest też łatwiej strawna niż inne kasze[14]. Kasza zawiera 10-14% białka, sole mineralne (fosfor, wapń, cynk, jod, potas, sód, magnez, brom) i dwukrotnie więcej niż żyto i pszenica witaminy B1 i B2[15].
  • Z ziarna robi się także mąkę używana jako dodatek do kleików i niektórych rodzajów pieczywa. Nie zawiera glutenu[16].
  • Ziarniaki prosa są dodawane do gulaszy, warzyw, słodkich ziemniaków[16].
  • W Chinach, Afryce i Nepalu proso jest wykorzystywane do warzenia piwa oraz pędzenia alkoholi[16].
  • Ma duże zastosowanie w żywieniu zwierząt, a zwłaszcza ptactwa jak drób czy ptaki egzotyczne[14].
  • Zboże to można też wykorzystać do produkcji skrobi i cukru gronowego[14].

Udział w kulturze[edytuj]

W Biblii proso wymienione jest jeden raz. W Księdze Ezechiela (4,9) jest werset: „Weź sobie pszenicy i jęczmienia, bobu i soczewicy, prosa i orkiszu”. Jako proso przetłumaczono występujące w oryginale hebrajskim słowo dōḥan[17].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-01-27].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
  3. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-01-03].
  4. a b c Stanisław Kozłowski, Trawy. Właściwości, występowanie i wykorzystanie., wyd. 1, PWRiL, 2012, s. 184.
  5. a b Stanisław Kozłowski, Trawy. Właściwości, występowanie i wykorzystanie., wyd. 1, PWRiL, 2012, s. 182.
  6. Marian Falkowski (red.), Trawy polskie, PWRiL, 1982, s. 335-338.
  7. Lucjan Rutkowski, Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej., PWN, 2006, ISBN 83-01-14342-8..
  8. a b c Stanisław Kozłowski, Trawy. Właściwości, występowanie i wykorzystanie., wyd. 1, PWRiL, 2012, s. 183.
  9. Proso-natura i ty. [dostęp 2015-01-03].
  10. Wiadomości rolnicze. Zapomniane proso. [dostęp 2015-01-03].
  11. Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 331. ISBN 978-83-200-5311-1.
  12. Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  13. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  14. a b c Kto sieje proso... nie chodzi boso. [dostęp 2013-02-02].
  15. Proso – natura i ty. [dostęp 2015-01-03].
  16. a b c Proso. [dostęp 2013-02-02].
  17. Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.