Rutka Laskier

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rutka Laskier
Rut Laskier
hebr. רותקה לסקר
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 12 czerwca 1929
Wolne Miasto Gdańsk
Data i miejsce śmierci sierpień lub grudzień 1943
Auschwitz-Birkenau
Przyczyna śmierci morderstwo
Miejsce zamieszkania Będzin
Rodzice Jakub Laskier
Dwojra Hampel
Krewni i powinowaci Joachim Laskier (brat),
Zahava Scherz (siostra przyrodnia)

Rut Laskier (hebr. רותקה לסקר; ur. 12 czerwca 1929 w Gdańsku, zm. w sierpniu lub grudniu 1943 w KL Auschwitz-Birkenau[1]) – młoda polska Żydówka z Będzina, która w ostatnim roku życia prowadziła pamiętnik, wydany dopiero 60 lat po Holocauście (kwiecień 2006). Stał się on sensacją na skalę pamiętnika Dawida Rubinowicza. W prasie zagranicznej nazywana bywa czasem „polską Anną Frank”.

Życiorys[edytuj]

Rutka urodziła się najprawdopodobniej 12 czerwca 1929 w Gdańsku (metryki urodzenia nie odnaleziono), gdzie jej ojciec Jakub Laskier pracował jako urzędnik bankowy. Matką była Dwojra (Dorka, Dwora) Hampel (ur. 13 września 1904 w Będzinie), córka kupca Abrahama Hila i Gitel z d. Frydler (jeszcze przed wojną wraz z synem wyjechali do Palestyny)[1]. Według relacji znajomych, pochodziła z zamożnej rodziny - dziadek był współwłaścicielem młyna w Będzinie.

Ojciec - Jakub Laskier urodził się 7 sierpnia 1900 w Będzinie jako syn Liby Goldy (ur. 1872) z d. Zyssman i Dawida (1872–1940), współwłaściciela firmy młynarskiej Laskier–Kleinberg i Spółka, posiadającej młyn przy ulicy Kościuszki 50. Wraz z rodzicami mieszkał przy ul. Małachowskiego 7. W 1917 wyjechał do Palestyny jako jeden z grupy „5 młodzieży” z Będzina, którzy osiedlili się wtedy w Palestynie. Po kilku latach zachorował na tyfus i wrócił do Polski, do Będzina, gdzie w 1925 ożenił się z Dorką (Dwojrą) (mieszkała przy ul. Św. Jana 4). Po ślubie wyjechali do Gdańska, gdzie prawdopodobnie urodziła się Rutka. Z początkiem lat 30. XX wieku Rutka przeprowadziła się do rodzinnego miasta rodziców, Będzina. 3 sierpnia 1937 urodził się tu brat Joachim (Heniuś). Rutka wraz z rodzicami, bratem i babcią mieszkała przy ul. Św. Jana 4 (ob. ul. Moniuszki)[2][3]. Przez pewien czas pobierała lekcje u prywatnej nauczycielki.

14–letnia Rutka w 1943 prowadziła sporadycznie w zwykłym zeszycie szkolnym pamiętnik. Pisała po polsku piórem, czasem ołówkiem, zapisując w zeszycie swoje przemyślenia, odczucia, a przede wszystkim opisy spotkań z przyjaciółmi; relacjonowała także swoje pierwsze zauroczenia miłosne. W pamiętniku o samym życiu getta będzińskiego jest niewiele, a autorka odnosi się głównie do swoich prywatnych przeżyć i tego, co sama widziała.

Rutka Laskier wraz z rodziną została deportowana z będzińskiego getta w sierpniu 1943 i przewieziona do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Tam wraz z matką i 6–letnim braciszkiem Heniusiem została rozłączona z ojcem i pewnie tego samego dnia zgładzona w komorze gazowej. Istnieje też inna wersja ostatnich dni Rutki, której świadkiem miała być Zofia Minc, więźniarka KL Birkenau. Jak wspominała:

Quote-alpha.png
Rutka była taka śliczna, że nawet dr. Mengel (pisownia oryginalna - przyp. red.) zwrócił na nią uwagę. Wtedy wybuchła epidemia tyfusu i cholery. Rutka zachorowała na cholerę i w ciągu kilku godzin zmieniła się nie do poznania. Został z niej tylko marny ślad.

Miała więc zginąć w grudniu 1943 w krematorium w Birkenau.

Rutka na Będzińskiej ulicy

Holokaust przeżył ojciec Rutki - Jakub Laskier, który z Oświęcimia trafił do obozu w Sachsenhausen. Tam pracował przy fałszowaniu waluty amerykańskiej i angielskiej, co w zamierzeniu władz nazistowskich Niemiec miało prowadzić do zniszczenia gospodarki tych krajów. 13 kwietnia 1945 został uwolniony i wyjechał do Izraela. Tam ożenił się powtórnie z Chaną (Hannah) Winer, farmaceutką, z którą miał córkę Zahavę (ur. 1949). Zahava do 14. roku życia nic nie wiedziała o poprzedniej rodzinie ojca. W 1970 wyszła za mąż za prof. Avigdora Scherza, z którym ma córkę Ruth Scherz-Shouval (imię na pamiątkę Rutki) (wszyscy troje są naukowcami i pracują w Instytucie Nauki Weizmanna w Rechowot) (Izrael) i syna o imieniu Ishai; ma też troje wnuków: Ofira, Gili i Tamar. Mieszka w Rechowot. W 2008 dr Zahava Scherz w Będzinie wzięła udział w kręceniu przez telewizję brytyjską filmu dokumentalnego o Rutce. Jakub (hebr. Yaakov) Laskier zmarł w Izraelu w 1986.

Pamiętnik Rutki Laskier[edytuj]

Rutka ukryła zielony, 60–kartkowy zeszyt w linie pod schodami domu, w którym mieszkała w Będzinie w getcie na Warpiu przy ul. 1 Maja 13 (wtedy ul. Kasernestrasse). Miejsce na schowek wskazała jej była właścicielka, doglądająca czasem stanu lokalu, Stanisława Sapińska. Sapińska po likwidacji getta w 1943 i powrocie do mieszkania odnalazła pamiętnik, ale ujawniła go dopiero po 63 latach. Z pomocą Adama Szydłowskiego, prezesa Zagłębiowskiego Centrum Kultury Żydowskiej, ob. kierownika USC, przekazała go do druku. Książka, wydana nakładem Dziennika Zachodniego, szybko stała się sensacją.

Dziennik prowadzony jest z krótkimi przerwami od 19 stycznia do 24 kwietnia 1943. Dokument na stronach 1-2 zawiera również tekst „W góry” (rodzaj wprawki literackiej - opis wrażeń z wycieczki), datowany na 11 sierpnia 1942. Na stronach 3-5 znajduje się tekst „Zima w getcie” (tekst na str. 4-5 jest odbarwiony i nieczytelny). Wszystkie zapiski mieszczą się na 51 stronach (kilka stron jest wyrwanych). Sam dziennik pisany jest od tyłu zeszytu.

Na zaproszenie Instytutu Jad Waszem w Jerozolimie w 2007 Stanisława Sapińska wraz z Adamem Szydłowskim, ówczesnym zastępcą kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Będzinie, a jednocześnie redaktorem I wydania „Pamiętnika”, zawiozła dziennik do Izraela. 4 czerwca 2007 w Instytucie Jad Waszem odbyła się uroczystość przekazania oryginału dziennika Rutki, której towarzyszyła prezentacja publikacji w języku hebrajskim i angielskim. Wśród zaproszonych gości byli: Awner Szalew – dyrektor Jad Waszem, Dawid Peleg - ambasador Izraela w Polsce, Abraham Green - przewodniczący Światowego Związku Żydów Zagłębia, były mieszkaniec Czeladzi oraz dr Zahava Scherz z d. Laskier – przyrodnia siostra Rutki. W spotkaniu uczestniczyło ponad 400 osób, w tym wielu ocalonych z Holokaustu, byłych mieszkańców Zagłębia.

Po roku, w wyniku anonimu dostarczonego do prokuratury i mediów, pod koniec sierpnia 2008 Prokuratura Rejonowa w Będzinie poprosiła prezydenta miasta o informacje dotyczące wywiezienia dokumentu przez jedną z mieszkanek miasta. W opinii jednego z dziennikarzy Dziennika Zachodniego - Marcina Zasady - przekazanie osobistej pamiątki przez Stanisławę Sapińską było nielegalne. Zdaniem Sapińskiej istniał związek między nieprzychylnymi jej artykułami prasowymi a napadem rabunkowym na jej dom. Od 2009 postępowanie w związku z podejrzeniem nielegalnego przekazania osobistej pamiątki do Jad Waszem prowadzi Prokuratura w Siemianowicach Śląskich. Do tej pory przesłuchano kilkanaście osób. Na krytyczne wobec Sapińskiej artykuły i podejrzenie jej o popełnienie przestępstwa zareagowali byli mieszkańcy Będzina, skupieni wokół Światowego Związku Żydów Zagłębia, rodzina Rutki Laskier żyjąca w Izraelu, środowiska twórcze oraz wielu przedstawicieli świata polityki i kultury, stając w jej obronie.

W Polsce dziennik Rutki doczekał się 3 wydań. Został również przetłumaczony na język angielski, hiszpański, włoski, hebrajski, portugalski, holenderski i francuski. W 2007 pamiętnik został wydany nadkładem instytutu-muzeum Jad Waszem w języku hebrajskim i angielskim. Na początku 2008 zapiski Rutki Laskier zostały wydane w języku hiszpańskim, francuskim, portugalskim i włoskim. Pod koniec kwietnia rozpoczęła się promocja pamiętnika w Stanach Zjednoczonych, która zbiegła się z III wydaniem „Pamiętnika” (poprawionym) w Polsce, pod redakcją Adama Szydłowskiego, nakładem „Magic SC” w Będzinie. Promocja III wydania pamiętnika odbyła się we wrześniu 2008.

Publikacje[edytuj]

Jedyną publikacją napisaną przez nią jest jej pamiętnik, który został przetłumaczony i wydany również w językach obcych[4]:

  • Rutka Laskier (transkrypcja oryg. tekstu i korekta Izabela Tumas, Maciej Z. Szczepka): Pamiętnik Rutki Laskier. Katowice: Polskapresse, 2006. ISBN 838995642X.
  • Rutka Laskier (managing ed., original Yad Vashem English edition Daniella Zaidman-Mauer): Rutka's notebook: a voice from the Holocaust. Jerozolima: Yad Vashem, 2008. ISBN 9781603200196. (ang.)
  • Rutka Laskier (uit het Pools vert. door Karol Lesman; inl. uit het Eng. vert. door Karol Lesman): Dagboek: januari-april 1943. Breda: De Geus, 2008. ISBN 9789044512175. (niderl.)
  • Rutka Laskier: El cuaderno de Rutka. Madryt: Suma de Letras, 2008. ISBN 8483650401. (hiszp.)
  • Rutka Laskier (tł. Maryla Laurent): Le journal de Rutka. Paryż: R. Laffont, 2008. ISBN 9782221110270. (fr.)
  • Rutka Laskier (aus dem Poln. von Friedrich Griese; mit einer Einl. von Zahava (Laskier) Scherz und einem Nachw. von Mirjam Pressler): Rutkas Tagebuch: Aufzeichnungen eines polnischen Mädchens aus dem Ghetto. Berlin: Aufbau Verlag, 2011. ISBN 9783351041397. (niem.)

Filmy o Rutce Laskier[edytuj]

W styczniu 2006 reżyser Marek Kopczacki nakręcił film dokumentalny na zlecenie TVP3, pt. Pamiętnik Rutki Laskier.

W lutym 2008 film dokumentalny o losach Rutki Laskier kręciła telewizja francuska AFP. Od 12 marca 2008 film dokumentalny o Rutce kręciła w Będzinie (głównie w kwietniu) brytyjska telewizja BBC. W jednym z kanałów BBC film pt. Ukryty pamiętnik holokaustu w reżyserii Alexandra Marengo został wyemitowany 5 stycznia 2009. Obejrzały go dwa miliony osób. Tydzień później miał premierę w Izraelu. Uroczysta będzińska premiera odbyła się 6 lutego 2009 w kinoteatrze „Nowość”. Przybyli na nią m.in. Stanisława Sapińska, Dawid Peleg, ambasador Izraela w Polsce oraz Anne Hall, konsul generalny USA.

Film stanowi rekonstrukcję wstrząsających wydarzeń związanych z Rutką i jej rodziną w 1943. Poszczególne sceny powstawały w Będzinie, Londynie i Izraelu. Film zaczyna się od odnalezienia zdjęć Rutki przez jej przyrodnią siostrę, Zahavę Scherz. Wzbogacony został kadrami z archiwalnych filmów o losach Żydów w czasie II wojny światowej. Tzw. przebitki są tak dobrane, że stanowią ilustrację do zapisków Rutki Laskier. Potem film podąża śladami samej Rutki. Wypowiadają się m.in. Stanisława Sapińska, Linka Gold z Londynu - przyjaciółka szkolna, Menachem Lior - kolega z lat młodzieńczych, który pomógł odnaleźć rodzinę Rutki. Wraz z Zahavą Scherz odwiedzają opisywane przez dziewczynkę miejsca w Będzinie.

Upamiętnienie[edytuj]

23 marca 2017 w Będzinie utworzono fundację pod nazwą Fundacja Centrum Kultury Żydowskiej im. Rutki Laskier[5].

W 2017 uchwałą Rady Miasta Będzina jedną z ulic w mieście nazwano jej imieniem[6][7]. 1 października tegoż roku w Teatrze Dzieci Zagłębia im. Jana Dormana w Będzinie odbyła się prapremiera spektaklu jej poświęconego pt. Pamięć Rutki w reżyserii Justyny Łagowskiej z główną rolą Karoliny Gorzkowskiej[8].

Prof. Zbigniew Białas z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach pisze książkę o niej, która ma się ukazać na rynku podczas Katowickich Targów Książki w listopadzie 2018[9][10].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Rutka Laskier. geni.com. [dostęp 2017-12-11].
  2. Dom Rutki Laskier (mapa) 1:3000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-12-11].
  3. Będzin - dom Rutki Laskier. straznicyczasu.pl, 2015-09-14. [dostęp 2017-12-11].
  4. Laskier, Rutka (1929–1943) (pol.). W: Katalog zbiorów polskich bibliotek naukowych Nukat [on-line]. nukat.edu.pl. [dostęp 2017-12-11].
  5. FUNDACJA CENTRUM KULTURY ŻYDOWSKIEJ IM. RUTKI LASKIER (pol.). krs-online.com.pl. [dostęp 2017-09-25].
  6. UCHWAŁA NR XXXVII/282/2017 RADY MIEJSKIEJ BĘDZINA z dnia 13 czerwca 2017 r. w sprawie zmiany nazw ulic na terenie miasta Będzina. (PDF) (pol.). W: Dziennik Urzędowy Województwa Śląskiego [on-line]. bedzin.pl, 2017-06-22. [dostęp 2017-09-25].
  7. Będzin (ul. Rutki Laskier) (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-12-11].
  8. Magdalena Tarnowska: Portret pamięciowy. teatralny.pl, 2017-11-03. [dostęp 2017-12-11].
  9. Anna Gumułka: Zbigniew Białas pisze książkę o Rutce Laskier. dzieje.pl, 2017-10-26. [dostęp 2017-12-11].
  10. Tomasz Szymczyk: "Rutka", czyli książka o Rutce Laskier: Zbigniew Białas zdradził datę premiery. W: Dziennik Zachodni [on-line]. dziennikzachodni.pl, 2017-08-21. [dostęp 2017-12-11].

Linki zewnętrzne[edytuj]