Rutka Laskier

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rutka Laskier
Rut Laskier
hebr. רותקה לסקר
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 12 czerwca 1929
Wolne Miasto Gdańsk
Data i miejsce śmierci sierpień lub grudzień 1943
Auschwitz-Birkenau
Przyczyna śmierci morderstwo
Miejsce zamieszkania Będzin
Rodzice Jakub Laskier
Dwojra Hampel
Krewni i powinowaci Joachim Laskier (brat),
Zahava Scherz (siostra przyrodnia)

Rut Laskier (hebr. רותקה לסקר; ur. 12 czerwca 1929 w Gdańsku, zm. w sierpniu lub grudniu 1943 w KL Auschwitz-Birkenau[1]) – młoda polska Żydówka z Będzina, która w ostatnim roku życia prowadziła pamiętnik, wydany dopiero 60 lat po Holocauście (kwiecień 2006), który stał się on sensacją na skalę pamiętnika Dawida Rubinowicza, a która nazywana bywa czasem „polską Anną Frank”.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Protoplastą rodu jej rodziny był Haskiel Laskier[2], pochodzący prawdopodobnie z Będzina. Rutka urodziła się najprawdopodobniej 12 czerwca 1929 w Gdańsku (metryki urodzenia nie odnaleziono), gdzie jej ojciec Jakub Laskier pracował jako urzędnik bankowy. Warto dodać, że w tym samym dniu urodziła się również jej rówieśnica Anne Frank. Matką była Dwojra (Dorka, Dwora) Hampel (ur. 13 września 1904 w Będzinie), córka kupca Abrahama Chila i Gitli z d. Frydler (jeszcze przed wojną wraz z synem wyjechali do Palestyny)[1]. Według relacji znajomych, pochodziła z zamożnej rodziny - dziadek był współwłaścicielem młyna w Będzinie.

Ojciec - Jakub Laskier urodził się 7 sierpnia 1900 w Będzinie jako syn Liby Goldy (ur. 1872) z d. Zysman i Dawida (1872–1940), współwłaściciela firmy młynarskiej Laskier–Kleinberg i Spółka, posiadającej młyn przy ulicy Kościuszki 50. Wraz z rodzicami mieszkał przy ul. Małachowskiego 7. W 1917 wyjechał do Palestyny jako jeden z grupy „5 młodzieży” z Będzina, którzy osiedlili się wtedy w Palestynie. Po kilku latach zachorował na tyfus i wrócił do Polski, do Będzina, gdzie w 1925 ożenił się z Dorką (Dwojrą) (mieszkała przy ul. Św. Jana 4). Po ślubie wyjechali do Gdańska, gdzie prawdopodobnie urodziła się Rutka. Z początkiem lat 30. XX wieku Rutka przeprowadziła się do rodzinnego miasta rodziców, Będzina. 3 sierpnia 1937 urodził się tu brat Joachim (Heniuś). Rutka wraz z rodzicami, bratem i babcią mieszkała przy ul. Św. Jana 4 (ob. ul. Moniuszki)[3][4]. Przez pewien czas pobierała lekcje u prywatnej nauczycielki. Następnie uczyła się w Żydowskim Gimnazjum im. Furstenberga (obecnie II Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego) przy ul. Teatralnej 5[5][6].

14–letnia Rutka w 1943 prowadziła sporadycznie w zwykłym zeszycie szkolnym pamiętnik. Pisała po polsku piórem, czasem ołówkiem, zapisując w zeszycie swoje przemyślenia, odczucia, a przede wszystkim opisy spotkań z przyjaciółmi; relacjonowała także swoje pierwsze zauroczenia miłosne. W pamiętniku o samym życiu getta będzińskiego jest niewiele, a autorka odnosi się głównie do swoich prywatnych przeżyć i tego, co sama widziała.

Rutka Laskier wraz z rodziną została deportowana z będzińskiego getta i przewieziona 5 sierpnia 1943 do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Tam wraz z matką i 6–letnim braciszkiem Heniusiem została rozłączona z ojcem przez dokonującego selekcji na obozowej rampie Josefa Mengele i prawdopodobnie tego samego dnia zgładzona w komorze gazowej, a następnie spalona w obozowym krematorium. Istnieje też inna wersja (mniej prawdopodobna) ostatnich dni Rutki, której świadkiem miała być Zofia Minc, więźniarka KL Birkenau. Jak wspominała ona:

Quote-alpha.png
Rutka była taka śliczna, że nawet dr. Mengel (pisownia oryginalna - przyp. red.) zwrócił na nią uwagę. Wtedy wybuchła epidemia tyfusu i cholery. Rutka zachorowała na cholerę i w ciągu kilku godzin zmieniła się nie do poznania. Został z niej tylko marny ślad.

Miała więc zginąć w grudniu 1943 w krematorium w Birkenau.

Plakat z wizerunkiem Rutki na domu w Będzinie

Holokaust przeżył ojciec Rutki - Jakub Laskier, który z Oświęcimia trafił do obozu w Sachsenhausen. Tam pracował przy fałszowaniu waluty amerykańskiej i angielskiej, co w zamierzeniu władz nazistowskich Niemiec miało prowadzić do zniszczenia gospodarki tych krajów. 13 kwietnia 1945 został uwolniony i wyjechał do Izraela. Tam ożenił się powtórnie z Chaną (Hannah) Winer, farmaceutką, z którą miał córkę Zahavę (ur. 1949). Zahava do 14. roku życia nic nie wiedziała o poprzedniej rodzinie ojca. W 1970 wyszła za mąż za prof. Avigdora Scherza, z którym ma córkę Ruth Scherz-Shouval (imię na pamiątkę Rutki) (wszyscy troje są naukowcami i pracują w Instytucie Nauki Weizmanna w Rechowot) (Izrael) i syna o imieniu Ishai; ma też troje wnuków: Ofira, Gili i Tamar. Mieszka w Rechowot. W 2008 dr Zahava Scherz w Będzinie wzięła udział w kręceniu przez telewizję brytyjską filmu dokumentalnego o Rutce. Jakub (hebr. Yaakov) Laskier zmarł w Izraelu w 1986.

Pamiętnik Rutki Laskier[edytuj | edytuj kod]

W wyniku okupacji ziem polskich i stresu wynikającego z losów przebywających w gettach podczas II wojny światowej ludzi, u wielu żydowskich dzieci nastąpiła próba pisemnego zobrazowania swojego położenia w postaci pamiętników lub dzienników pisanych w zwykłych zeszytach. Najbardziej znane z tych dzieł notowanych w języku polskim są dzienniki[7] :

Rutka ukryła zielony, 60–kartkowy zeszyt w linie pod schodami domu, w którym mieszkała w Będzinie w getcie na Warpiu przy ul. 1 Maja 13 (wtedy ul. Kasernestrasse). Miejsce na schowek wskazała jej była właścicielka, doglądająca czasem stanu lokalu, Stanisława Sapińska. Sapińska po likwidacji getta w 1943 i powrocie do mieszkania odnalazła pamiętnik, ale ujawniła go dopiero po 63 latach. Z pomocą Adama Szydłowskiego, prezesa Zagłębiowskiego Centrum Kultury Żydowskiej, ob. kierownika USC, przekazała go do druku. Książka, wydana nakładem Dziennika Zachodniego, szybko stała się sensacją.

Dziennik prowadzony jest z krótkimi przerwami od 19 stycznia do 24 kwietnia 1943. Dokument na stronach 1-2 zawiera również tekst „W góry” (rodzaj wprawki literackiej - opis wrażeń z wycieczki), datowany na 11 sierpnia 1942. Na stronach 3-5 znajduje się tekst „Zima w getcie” (tekst na str. 4-5 jest odbarwiony i nieczytelny). Wszystkie zapiski mieszczą się na 51 stronach (kilka stron jest wyrwanych). Sam dziennik pisany jest od tyłu zeszytu.

Na zaproszenie Instytutu Jad Waszem w Jerozolimie w 2007 Stanisława Sapińska wraz z Adamem Szydłowskim, ówczesnym zastępcą kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w Będzinie, a jednocześnie redaktorem I wydania „Pamiętnika”, zawiozła dziennik do Izraela. 4 czerwca 2007 w Instytucie Jad Waszem odbyła się uroczystość przekazania oryginału dziennika Rutki, której towarzyszyła prezentacja publikacji w języku hebrajskim i angielskim. Wśród zaproszonych gości byli: Awner Szalew – dyrektor Jad Waszem, Dawid Peleg - ambasador Izraela w Polsce, Abraham Green - przewodniczący Światowego Związku Żydów Zagłębia, były mieszkaniec Czeladzi oraz dr Zahava Scherz z d. Laskier – przyrodnia siostra Rutki. W spotkaniu uczestniczyło ponad 400 osób, w tym wielu ocalonych z Holokaustu, byłych mieszkańców Zagłębia. Zahava Scherz w dowód wdzięczności za ujawnienie i przekazanie Instytutowi Jad Waszem tego pamiętnika ofiarowała jego reprint (wierną kopię), którą przekazała ofiarodawczyni Stanisławie Sapińskiej podczas swojej wizyty w Będzinie.

Po roku, w wyniku anonimu dostarczonego do prokuratury i mediów, pod koniec sierpnia 2008 Prokuratura Rejonowa w Będzinie poprosiła prezydenta miasta o informacje dotyczące wywiezienia dokumentu przez jedną z mieszkanek miasta. W opinii jednego z dziennikarzy Dziennika Zachodniego - Marcina Zasady - przekazanie osobistej pamiątki przez Stanisławę Sapińską było nielegalne. Zdaniem Sapińskiej istniał związek między nieprzychylnymi jej artykułami prasowymi a napadem rabunkowym na jej dom. Od 2009 postępowanie w związku z podejrzeniem nielegalnego przekazania osobistej pamiątki do Jad Waszem prowadzi Prokuratura w Siemianowicach Śląskich. Do tej pory przesłuchano kilkanaście osób. Na krytyczne wobec Sapińskiej artykuły i podejrzenie jej o popełnienie przestępstwa zareagowali byli mieszkańcy Będzina, skupieni wokół Światowego Związku Żydów Zagłębia, rodzina Rutki Laskier żyjąca w Izraelu, środowiska twórcze oraz wielu przedstawicieli świata polityki i kultury, stając w jej obronie.

W Polsce dziennik Rutki doczekał się 3 wydań. Został również przetłumaczony i wydany w 2008 na język angielski, hiszpański, włoski, hebrajski, portugalski, holenderski i francuski. Pod koniec kwietnia rozpoczęła się promocja pamiętnika w Stanach Zjednoczonych, która zbiegła się z III wydaniem „Pamiętnika” (poprawionym) w Polsce, pod redakcją Adama Szydłowskiego, nakładem „Magic SC” w Będzinie. Promocja III wydania pamiętnika odbyła się we wrześniu 2008.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Jedyną publikacją napisaną przez nią jest jej pamiętnik, który został przetłumaczony i wydany również w innych językach (około 20 wydań obcojęzycznych). Przetłumaczony został nawet na język japoński[8][9]:

  • Rutka Laskier (transkrypcja oryg. tekstu i korekta Izabela Tumas, Maciej Z. Szczepka): Pamiętnik Rutki Laskier. Katowice: Polskapresse, 2006. ISBN 838995642X.
  • Rutka Laskier (managing ed., original Yad Vashem English edition Daniella Zaidman-Mauer): Rutka's notebook: a voice from the Holocaust. Jerozolima: Yad Vashem, 2008. ISBN 9781603200196. (ang.)
  • Rutka Laskier (uit het Pools vert. door Karol Lesman; inl. uit het Eng. vert. door Karol Lesman): Dagboek: januari-april 1943. Breda: De Geus, 2008. ISBN 9789044512175. (niderl.)
  • Rutka Laskier: El cuaderno de Rutka. Madryt: Suma de Letras, 2008. ISBN 8483650401. (hiszp.)
  • Rutka Laskier (tł. Maryla Laurent): Le journal de Rutka. Paryż: R. Laffont, 2008. ISBN 9782221110270. (fr.)
  • ルトゥカ・ラスケル. ルトゥカ・ラスケル著; 尾原美保訳. 尾原美保 (Rutka Laskier, tł. Miho Ohara): ルトゥカのノート: ナチスの犠牲になった14歲の少女の手記 (Rutuka no nōto: Nachisu no gisei ni natta jūyonsai no shōjo no shuki). Tōkyō: PHP研究所, 2008. ISBN 9784569697352. (jap.)
  • Rutka Laskier (aus dem Poln. von Friedrich Griese; mit einer Einl. von Zahava (Laskier) Scherz und einem Nachw. von Mirjam Pressler): Rutkas Tagebuch: Aufzeichnungen eines polnischen Mädchens aus dem Ghetto. Berlin: Aufbau Verlag, 2011. ISBN 9783351041397. (niem.)

Filmy o Rutce Laskier[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 2006 reżyser Marek Kopczacki nakręcił film dokumentalny na zlecenie TVP3, pt. Pamiętnik Rutki Laskier.

W lutym 2008 film dokumentalny o losach Rutki Laskier kręciła telewizja francuska AFP. Od 12 marca 2008 film dokumentalny o Rutce kręciła w Będzinie (głównie w kwietniu) brytyjska telewizja BBC. W jednym z kanałów BBC film pt. Ukryty pamiętnik holokaustu w reżyserii Alexandra Marengo został wyemitowany 5 stycznia 2009. Obejrzały go dwa miliony osób. Tydzień później miał premierę w Izraelu. Uroczysta będzińska premiera odbyła się 6 lutego 2009 w kinoteatrze „Nowość”. Przybyli na nią m.in. Stanisława Sapińska, Dawid Peleg, ambasador Izraela w Polsce oraz Anne Hall, konsul generalny USA.

Film stanowi rekonstrukcję wstrząsających wydarzeń związanych z Rutką i jej rodziną w 1943. Poszczególne sceny powstawały w Będzinie, Londynie i Izraelu. Film zaczyna się od odnalezienia zdjęć Rutki przez jej przyrodnią siostrę, Zahavę Scherz. Wzbogacony został kadrami z archiwalnych filmów o losach Żydów w czasie II wojny światowej. Tzw. przebitki są tak dobrane, że stanowią ilustrację do zapisków Rutki Laskier. Potem film podąża śladami samej Rutki. Wypowiadają się m.in. Stanisława Sapińska, Linka Gold z Londynu - przyjaciółka szkolna, Menachem Lior - kolega z lat młodzieńczych, który pomógł odnaleźć rodzinę Rutki. Wraz z Zahavą Scherz odwiedzają opisywane przez dziewczynkę miejsca w Będzinie.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Zrujnowany z upływem czasu dom w którym mieszkała rodzina Laskierów przy ul. Moniuszki[3] został w 2015 w wyniku interwencji Powiatowego Inspektora Nadzoru budowlanego w Będzinie rozebrany, po czym stworzono projekt jego odbudowy i utworzenia w nim izby pamięci[10].

23 marca 2017 w Będzinie utworzono fundację pod nazwą Fundacja Centrum Kultury Żydowskiej im. Rutki Laskier[11].

W 2017 uchwałą Rady Miasta Będzina jedną z ulic w mieście nazwano jej imieniem[12][13]. 1 października tegoż roku w Teatrze Dzieci Zagłębia im. Jana Dormana w Będzinie odbyła się prapremiera spektaklu jej poświęconego pt. Pamięć Rutki w reżyserii Justyny Łagowskiej z główną rolą Karoliny Gorzkowskiej[14].

Prof. Zbigniew Białas z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach pisze książkę o niej, która ma się ukazać na rynku podczas Katowickich Targów Książki w listopadzie 2018[15][16].

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Star of David.svg Tablica rodowodowa[1]
Praprapradziadkowie  ?  ? Moszek Openhajm
(1759–?)
Gitla Szpira
(1762–?)
Aron Sandzer
(1767–29.03.1851)
Cywia Malka Brauner
(1768–4.09.1827)
 ?  ?  ?  ?  ?  ?  ?  ?  ? Herszla Gitler
(1806–1890)
Brandla Szaulowicz
(1808–27.12.1848)
Wolf Wajnryb
(1774–?)
Gitla Wajnryb
(1794–?)
Berek Fersztenfeld
(1794–13.09.1842)
Ruchla Laja Rozenryter
(1798–30.12.1848)
Prapradziadkowie Haskiel Laskier
Cylka Kohen
Icyk Openhajm
(1803–6.06.1876)
Chawa Sandzer
(1806–30.12.1848)
 ?  ?  ?  ? Abram Frydler
(1831–?)
Wita Gitler
(23.08.1830–?)
Szmelka Szmul Wajnryb
(12.05.1834–?)
Bajla Fersztenfeld
(17.09.1829–?)
Pradziadkowie Abram Manes Laskier
(1827–1905)
Chaja Malka Openhajm
(20.10.1831–1908)
Lipa Zysman
Sara Zysman
 ? Icyk Frydler
(30.06.1855–1912)
Ruchla Laja Wajnryb
(6.07.1859–?)
Dziadkowie Dawid Laskier
(1872–1940)
Golda Liba Zysman
(1872–?)
Abram Chil Hampel
Gitla Frydler
Rodzice Jakub Laskier
(7.08.1900–4.07.1986)
Dwojra Hampel
(13.09.1904–1943)
Rutka Laskier
(12.06.1929–1943)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Rutka Laskier. geni.com. [dostęp 2017-12-11].
  2. Haskiel Laskier. geni.com. [dostęp 2017-12-23].
  3. a b Dom Rutki Laskier (mapa) 1:3000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-12-11].
  4. Będzin - dom Rutki Laskier. straznicyczasu.pl, 2015-09-14. [dostęp 2017-12-11].
  5. Magdalena Nowacka: Odszukaliśmy Linkę Gold, przyjaciółkę będzińskiej Żydówki Rutki Laskier. sosnowiec.naszemiasto.pl, 2006-04-14. [dostęp 2017-12-19].
  6. Będzin - dawne gimnazjum Furstenberga. W: Strażnicy Czasu [on-line]. straznicyczasu.pl, 2016-03-03. [dostęp 2017-12-23].
  7. Kowalska-Leder: Życie codzienne pod okupacją niemiecką w dziennikach dzieci żydowskich. (DOC) ↓.
  8. Laskier, Rutka (1929–1943) (pol.). W: Katalog zbiorów polskich bibliotek naukowych Nukat [on-line]. nukat.edu.pl. [dostęp 2017-12-11].
  9. Magdalena Nowacka-Goik: Pamiętnik Żydówki z Będzina, Rutki Laskier, poznaliśmy 10 lat temu. W: Dziennik Zachodni [on-line]. plus.dziennikzachodni.pl, 2016-11-04. [dostęp 2017-12-21].
  10. Magdalena Warchala: Wyburzają dom Rutki Laskier w Będzinie. Ma zyskać nowe oblicze. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. katowice.wyborcza.pl, 2015-09-28. [dostęp 2017-12-23].
  11. FUNDACJA CENTRUM KULTURY ŻYDOWSKIEJ IM. RUTKI LASKIER (pol.). krs-online.com.pl. [dostęp 2017-09-25].
  12. UCHWAŁA NR XXXVII/282/2017 RADY MIEJSKIEJ BĘDZINA z dnia 13 czerwca 2017 r. w sprawie zmiany nazw ulic na terenie miasta Będzina. (PDF) (pol.). W: Dziennik Urzędowy Województwa Śląskiego [on-line]. bedzin.pl, 2017-06-22. [dostęp 2017-09-25].
  13. Będzin (ul. Rutki Laskier) (mapa) 1:6000 (pol. • cz.). mapy.cz. [dostęp 2017-12-11].
  14. Magdalena Tarnowska: Portret pamięciowy. teatralny.pl, 2017-11-03. [dostęp 2017-12-11].
  15. Anna Gumułka: Zbigniew Białas pisze książkę o Rutce Laskier. dzieje.pl, 2017-10-26. [dostęp 2017-12-11].
  16. Tomasz Szymczyk: "Rutka", czyli książka o Rutce Laskier: Zbigniew Białas zdradził datę premiery. W: Dziennik Zachodni [on-line]. dziennikzachodni.pl, 2017-08-21. [dostęp 2017-12-11].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]