Stanisław Grzesiuk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stanisław Grzesiuk
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 6 maja 1918
Małków
Data i miejsce śmierci 21 stycznia 1963
Warszawa
Zawód elektromechanik, pisarz, pieśniarz
Aktywność 1959–1963
Grób Stanisława Grzesiuka na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Stanisław Grzesiuk (ur. 6 maja 1918 w Małkowie koło Chełma, zm. 21 stycznia 1963 w Warszawie) – polski pisarz, pieśniarz (zwany również bardem z Czerniakowa)[1], z zawodu elektromechanik.

Autor popularnej, autobiograficznej trylogii literackiej – Boso, ale w ostrogach, Pięć lat kacetu i Na marginesie życia. Popularyzator przedwojennego folkloru czerniakowskiego. Działacz społeczno-lewicowy, antyklerykał i ateista.

Życiorys[edytuj]

Ojciec Stanisława Grzesiuka, Franciszek (zm. 1938)[2], według relacji córki Krystyny urodził się na Lubelszczyźnie[3], według innej wersji w Warszawie[4]. Po śmierci rodziców zamieszkał u rodziny na Lubelszczyźnie, gdzie spędził dzieciństwo i młodość. Był z zawodu ślusarzem, pracował w fabryce parowozów przy ul. Kolejowej (obecnie Bumar-Waryński), był działaczem PPS[2]. Anna[2], matka Stanisława Grzesiuka, pochodziła z Nowego Miasta k. Płońska. Nie pracowała zawodowo, zajmowała się się domem.
W roku 1920 rodzice Stanisława zamieszkali w Warszawie. Do 1940 roku Grzesiuk był mieszkańcem stołecznego Czerniakowa, dzielnicy zamieszkiwanej wówczas w sporej części przez warszawską biedotę[5]. Rodzina Grzesiuków mieszkała w nieistniejącej dziś, czteropiętrowej kamienicy przy ul. Tatrzańskiej[6] 10[2] (nr hip. 7065[7]).

Stanisław miał starszego brata – Wacława i młodszą siostrę – Krystynę (1921-2012)[2].

W 1934 rozpoczął pracę w Państwowych Zakładach Tele- i Teleradiotechnicznych i naukę w szkole Wawelberga i Rotwanda[2].

W pierwszych dniach września 1939 roku, po apelu Romana Umiastowskiego, wraz z dwoma kolegami opuścił Warszawę, aby dołączyć do oddziałów Polskiego Wojska. Do domu powrócił już po kapitulacji miasta[8]. Zaangażował się w walkę z niemieckim okupantem[9][10], działając[11][12] w nowo powstałych polskich podziemnych siłach zbrojnych[1]. Poszukiwany przez Gestapo za posiadanie broni (prawdopodobnie wynik donosu)[13]. Aresztowany w trakcie łapanki[14] i wysłany na roboty przymusowe do Niemiec, w okolice Koblencji, następnie zesłany do obozu koncentracyjnego w Dachau za pobicie gospodarza niemieckiego i ucieczkę z jego gospodarstwa.

Po kilkumiesięcznym pobycie w Dachau (4 kwietnia-16 sierpnia 1940) przeniesiono go do Mauthausen-Gusen, gdzie przebywał do 5 maja 1945 r., tj. do momentu wyzwolenia obozu przez wojska amerykańskie. Więziony najpierw w „starym obozie” Mauthausen, a w 1941 roku przeniesiony do nowego „Gusen I”.

9 lipca 1945 r. wrócił do kraju. W 1946 roku ożenił się, miał dwoje dzieci – córkę Ewę (1947–2003) i syna Marka (1950–2007). Od 1947 roku chorował na gruźlicę płuc, będącą konsekwencją pobytu w obozach. Przeszedł dwie operacje.

Zmarł na gruźlicę płuc w 1963 roku. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Przekonania[edytuj]

Stanisław Grzesiuk urodził się i wychował w trudnych warunkach. Skończył szkołę zawodową już podczas pracy w fabryce. Tam zetknął się również po raz pierwszy z działalnością lewicową. Pogrzeb ojca był dla niego punktem przełomowym. Zaczął uważać, że ówczesny porządek społeczny zawsze będzie deprecjonować osoby chcące wyrwać się z getta biedy[15]. Był też ateistą[16].

Po wojnie był warszawskim radnym[1] oraz działaczem społeczno-lewicowym, gorąco sympatyzującym z nowo powstałą PRL. Widział w nim szansę zapobieżenia nędzy, chorobom i – jak uważał – obecnemu w dwudziestoleciu międzywojennym wyzyskowi[17].

Twórczość[edytuj]

Po wojnie Grzesiuk rozpoczął karierę pisarską. Znajomi skłonili go, aby opisał swoje barwne przeżycia, o których często im opowiadał. W 1958 roku zadebiutował powieścią Pięć lat kacetu, w której opisał swój pięcioletni pobyt w obozach koncentracyjnych. Barwny, choć prosty język, wartka akcja i wszechobecny humor, jakim jest przesycona ta książka, uczyniły go sławnym. Zaproszono go wówczas do popularnego programu telewizyjnego Tele-Echo.

Kolejna autobiograficzna powieść Boso, ale w ostrogach (1961) przenosi czytelnika do przedwojennego Czerniakowa, dzielnicy warszawskiej biedoty, w której autor dorastał. Grzesiuk ponownie zapisał barwne opowieści z sugestywnie odmalowanym klimatem warszawskich „szemranych” dzielnic, opisem warunków życia w jakich dorastał oraz humorem. Powieść ta została zaadaptowana przez Barbarę Borys-Damięcką pod tytułem „Ballada czerniakowska” i wystawiona jako spektakl teatralny w reżyserii Tadeusza Wiśniewskiego.

Trzecia książka, wydana dopiero w rok po śmierci pisarza Na marginesie życia, jest relacją jego zmagań z gruźlicą w obliczu śmierci. Ale nawet wtedy Stanisław Grzesiuk jest sobą. Twardy, pełen przewrotnego humoru żyje, dopóki może.

Według artykułu Janusza R. Kowalczyka[18] książek Grzesiuka nie należy traktować jako autobiografii w sensie ścisłym – autor niekiedy opisywał cudze przygody jako swoje, a także przesadzał w opisach przedwojennej biedy swojej rodziny.

Oprócz pisarstwa parał się też popularyzowaniem przedwojennego folkloru stolicy i gwary warszawskiej, wykonywał uliczne pieśni warszawskie. Grywał na bandżoli i mandolinie. Do najpopularniejszych piosenek przezeń wykonywanych należą: Czarna Mańka, Siekiera, motyka, Bujaj się Fela, Bal na Gnojnej, Ballada o Felku Zdankiewiczu, Komu dzwonią, U cioci na imieninach oraz Nie masz cwaniaka nad warszawiaka. Śpiewał również nieco mniej znaną obecnie Balladę o Okrzei[19], często wykonywaną na warszawskiej Pradze w początkach XX wieku[20].

Pierwsze zarejestrowane nagrania piosenek Stanisław Grzesiuka pochodzą z 1959 roku. Wystąpił wtedy w dwóch audycjach radiowych z cyklu „Na warszawskiej fali”. W 1961 roku tygodnik „Stolica” zamieścił wywiad ze Stanisławem Grzesiukiem „Czerniaków moja młodość”. W 1962 roku Grzesiuk wystąpił w czterech audycjach Teatru Polskiego Radia: „Apaszem Stasiek był”, „Czerniakowskie zaloty”, „Piekutoszczak, Feluś i ja”, „Bujaj się Fela”. Wziął również udział w kilku „Podwieczorkach przy mikrofonie”.

W 2006 roku nakręcony został film dokumentalny „Grzesiuk, chłopak z ferajny” (scenariusz Alex Kłoś, reżyseria Mateusz Szlachtycz).

Upamiętnienie[edytuj]

  • W styczniu 1979 roku jego imieniem nazwano jedną z ulic warszawskiego Czerniakowa[21];
  • W 2012 roku powstał upamiętniający artystę mural Syn ulicy na budynku mieszkalnym przy ul. Puławskiej 143 (na Ksawerowie)[22].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Encyklopedia Warszawy, praca zbiorowa pod kierunkiem Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 1994, ISBN 83-01-08836-2.
  2. a b c d e f Boso, ale w ostrogach. „Rzeczpospolita”, 2008-01-23. ISSN 0208-9130. 
  3. [za:] film dokumentalny "Grzesiuk, chłopak z ferajny", reż. Mateusz Szlachtycz, 2006, w 8 min. 35 sek.
  4. Stanisław Grzesiuk (pol.). culture.pl. [dostęp 2015-08-21].  Cytat: Jego ojciec, Franciszek Grzesiuk, urodził się w Warszawie. Po śmierci swych rodziców, dziadków Stanisława, dzieciństwo i młodość spędził na Lubelszczyźnie. Był z zawodu ślusarzem, pracował w fabryce parowozów. Matka Stanisława Grzesiuka pochodziła z Nowego Miasta k. Płońska.
  5. Tygodnik Stolica, „Czerniaków moja młodość”, nr 48, 49, 50, 51-52/1962.
  6. Grzesiuk Stanisław: Boso, ale w ostrogach. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1982, s. 7, 9. ISBN 83-05-11107-5.
  7. Książka Informacyjno-Adresowa ; Cała Warszawa. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze P.I.K.A. "Polskie Informacyjne Książki Adresowe", 1930, s. 100.
  8. Grzesiuk Stanisław: Boso, ale w ostrogach. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1982, s. 151, 170. ISBN 83-05-11107-5.
  9. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 227 cytat: Kilka razy wychodziliśmy w nocy wykopywać broń, którą następnego dnia odwoziliśmy w umówione miejsce, a tam majdan odbierali inni po podaniu umówionego hasła.
  10. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 230 cytat: Otrzymaliśmy od „Andrzeja” nowe rozkazy: podano nam na karteczkach nazwiska, adresy i miejsca pracy ludzi, o których należało przeprowadzić wywiad.
  11. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: Po wyjaśnieniach nastąpiło zaprzysiężenie. „Andrzej” czytał z kartki słowa przysięgi, a my powtarzaliśmy je stojąc na baczność z uniesionymi do góry palcami.
  12. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: To jest organizacja studencka – odpowiedział „Andrzej” – a wy będziecie pierwszą grupą robotniczą.
  13. S. Grzesiuk, Pięć lat kacetu, RSW, Warszawa 1972, s. 11 cytat: Zaznaczyć muszę, że w czasie gdy już mnie Niemcy wzięli na przechowanie – poszukiwany byłem za posiadanie broni.
  14. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: Na drugiej stacji za Lublinem Niemcy zrobili łapankę. Zbierali transport na roboty rolne do Niemiec. „Frajerzy – pomyślałem. – Przecież teraz już wiem, jak uciekać”. Zawieźli nas do tej samej szkoły, w której już raz byłem.
  15. Grzesiuk Stanisław, Boso, ale w ostrogach, 1961.
  16. Grzesiuk Stanisław, Pięć lat kacetu, 1958.
  17. Gazeta Wyborcza, Rozmowa Alexa Kłosia ze znajomymi S. Grzesiuka, 29-10-2004.
  18. http://culture.pl/pl/tworca/stanislaw-grzesiuk
  19. Ballada o Okrzei w wykonaniu Stanisława Grzesiuka [1].
  20. Tradycja ballad o Stefanie Okrzei.
  21. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 399. ISBN 83-86619-97X.
  22. Mural "Syn ulicy" na Mokotowie.; polskaniezwykla.pl.

Bibliografia[edytuj]

  • Stanisław Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, Książka i Wiedza, Warszawa 19727, s. 351.
  • Stanisław Grzesiuk, Pięć lat kacetu
  • Stanisław Grzesiuk, Na marginesie życia
  • Encyklopedia Warszawy, praca zbiorowa pod kierunkiem Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 1994, ISBN 83-01-08836-2.
  • Tygodnik Stolica, „Czerniaków moja młodość”, nr. 48, 49, 50, 51-52/1962
  • Gazeta Wyborcza, Rozmowa Alexa Kłosia ze znajomymi S.Grzesiuka, 29-10-2004

Linki zewnętrzne[edytuj]