Stanisław Grzesiuk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stanisław Grzesiuk
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 6 maja 1918
Małków
Data i miejsce śmierci 21 stycznia 1963
Warszawa
Zawód elektromechanik, pisarz, muzyk
Aktywność 1959–1963
Legitymacja członkowska Związku Literatów Polskich Stanisława Grzesiuka
Mural upamiętniający Stanisława Grzesiuka przy ul. Lubkowskiej 7/9 (od strony ul. Gagarina) w Warszawie
Grób Stanisława Grzesiuka na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Stanisław Grzesiuk (ur. 6 maja 1918 w Małkowie, zm. 21 stycznia 1963 w Warszawie)[1] – polski pisarz, pieśniarz (zwany również bardem Czerniakowa)[2], z zawodu elektromechanik.

Autor autobiograficznej trylogii: Pięć lat kacetu, Boso, ale w ostrogach i Na marginesie życia. Popularyzator przedwojennego folkloru czerniakowskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jego ojciec, Franciszek Grzesiuk, urodził się w 1889 w Małkowie[3]. Po śmierci rodziców zamieszkał u dalszej rodziny ojca w Garbatówce na Lubelszczyźnie, gdzie spędził dzieciństwo i młodość[4]. Po osiągnięciu pełnoletności przeprowadził się do Warszawy[5]. Tam poznał przyszłą żonę, Annę Antoszkiewicz, która pochodziła z Nowego Miasta koło Płońska. Pobrali się we wrześniu 1912 w kościele Wszystkich Świętych[6]. Początkowo Grzesiukowie mieszkali przy ul. Wołomińskiej 48, a następnie przy ul. Złotej 54[7]. Franciszek Grzesiuk był z zawodu ślusarzem, pracował w Warszawskiej Spółce Akcyjnej Budowy Parowozów przy ul. Kolejowej (późniejszy Bumar-Waryński), był także działaczem PPS[8]. W 1916 Grzesiukowie wyjechali z zajętej przez Niemców Warszawy do Małkowa. Tam przyszedł na świat ich drugi syn – Stanisław. Rodzina wróciła do Warszawy jesienią 1920[9].

Stanisław Grzesiuk dzieciństwo i młodość spędził na warszawskim Czerniakowie, jednej z najbiedniejszej części przedwojennej stolicy[1][10]. W gwarze czerniakowskiej ta część miasta była określana jako „Dół”[11]. Rodzina Grzesiuków mieszkała w mieszkaniu znajdującym się na pierwszym piętrze nieistniejącej dziś czteropiętrowej kamienicy przy ul. Tatrzańskiej 10[12] (nr hip. 7065[13]). Kamienica została spalona przez Niemców podczas powstania warszawskiego pod koniec sierpnia 1944[14].

Uczęszczał do szkoły powszechnej nr 115 przy ul. Chełmskiej 19[15]. Powtarzał szóstą klasę, a w ostatnim roku nauki został przeniesiony do szkoły nr 187 przy ul. Czerniakowskiej 128[15][16]. W 1934 rozpoczął pracę w Państwowych Zakładach Tele- i Radiotechnicznych przy ul. Grochowskiej 341. W 1937 zdał egzamin czeladniczy[17]. W tym samym roku zapisał się na Państwowe Kursy Radiotechniczne, które odbywały się na terenie Szkoły Wawelberga i Rotwanda[17]. Nie ukończył ich jednak[18].

W pierwszych dniach września 1939 roku, po apelu Romana Umiastowskiego, wraz z kolegami opuścił Warszawę, aby dołączyć do oddziałów Wojska Polskiego. Do domu wrócił po kapitulacji miasta[19]. Zaangażował się w walkę z niemieckim okupantem[20][21], działając[22][23] w konspiracji[2]. Poszukiwany (prawdopodobnie wskutek donosu) przez Gestapo za posiadanie broni[24], w 1940 został aresztowany w czasie łapanki[25] i wysłany na roboty przymusowe do Niemiec, w okolice Koblencji. Następnie zesłany do obozu koncentracyjnego w Dachau za pobicie gospodarza niemieckiego i ucieczkę z jego gospodarstwa.

Po kilkumiesięcznym pobycie w Dachau (4 kwietnia – 16 sierpnia 1940) przeniesiono go do Mauthausen-Gusen, gdzie przebywał do 5 maja 1945 r., tj. do momentu wyzwolenia obozu przez wojska amerykańskie. Więziony najpierw w „starym obozie” Mauthausen, a w 1941 roku przeniesiony do nowego „Gusen I”.

9 lipca 1945 wrócił do kraju. Po ślubie w 1946 zamieszkał z żoną w suterenie kamienicy przy ul. Grottgera 4[26]. W 1949 Grzesiukowie przeprowadzili się do pokoju służbowego w Szpitalu Zakaźnym nr 2 przy ul. Chocimskiej 5, a stamtąd do nowego mieszkania na parterze bloku przy ul. Franciszkańskiej 12[27].

W 1946 zapisał się do Polskiej Partii Robotniczej[28]. Został instruktorem w komitecie dzielnicowym partii. W 1949 ukończył trzymiesięczny kurs dla wicedyrektorów i pracował na stanowiskach administracyjnych w warszawskich szpitalach na ul. Chocimskiej i Anielewicza oraz w wojewódzkiej poradni zdrowia przy ul. Lwowskiej[29]. W 1961 został radnym Rady m.st. Warszawy z listy Frontu Jedności Narodu z okręgu nr 9 na Ochocie[30].

Od 1947 chorował na gruźlicę płuc, będącą konsekwencją pobytu w obozach. Wielokrotnie przebywał w sanatoriach, najdłużej w sanatorium przeciwgruźliczym w podwarszawskim Otwocku[31]. Przeszedł dwie operacje.

Zmarł na gruźlicę w 1963. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera C2–8–9)[32].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Stanisław miał starszego brata Wacława (ur. 1913), starszą siostrę Irenę (1915–1916) i młodszą siostrę Krystynę (ur. 1922)[33]. W 1946 roku ożenił się z Czesławą Żurawską[34]. Miał z nią dwoje dzieci – córkę Ewę (1947–2003) i syna Marka (1950–2007).

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Ukończył szkołę zawodową pracując w fabryce. Tam zetknął się po raz pierwszy z działalnością lewicową. Pogrzeb ojca był dla niego punktem przełomowym. Zaczął uważać, że ówczesny porządek społeczny zawsze będzie deprecjonować osoby chcące wyrwać się z getta biedy[35]. Był ateistą[36].

Sympatyzował z nowo powstałą PRL. Widział w niej szansę zapobieżenia nędzy, chorobom i istniejącemu w dwudziestoleciu międzywojennym wyzyskowi[37]. Negatywnie oceniał ucieczkę władz państwowych za granicę podczas kampanii wrześniowej[28].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Do napisania pierwszej książki namówiła go krytyczka literacka, Janina Preger, która przebywała z Grzesiukiem w tym samym sanatorium[38]. W 1958 roku zadebiutował powieścią Pięć lat kacetu, w której opisał swój pięcioletni pobyt w obozach koncentracyjnych[1]. Pisał barwnym, gawędowym stylem[1].

Druga autobiograficzna powieść, Boso, ale w ostrogach (1959, przedmowa Wojciech Żukrowski) przenosi czytelnika do przedwojennego Czerniakowa, dzielnicy warszawskiej biedoty, w której autor dorastał. Grzesiuk ponownie zapisał barwne opowieści z sugestywnie odmalowanym klimatem warszawskich „szemranych” dzielnic, opisem warunków życia, w jakich dorastał oraz humorem. Powieść ta została zaadaptowana przez Barbarę Borys-Damięcką pod tytułem „Ballada czerniakowska” i wystawiona jako spektakl teatralny w reżyserii Tadeusza Wiśniewskiego.

Trzecia książka, Na marginesie życia, wydana w rok po śmierci (1964) ze wstępem Janiny Preger, jest dramatyczną relacją jego zmagań z gruźlicą w obliczu śmierci[1].

Według Janusza R. Kowalczyka książek Grzesiuka nie należy traktować jako autobiografii w sensie ścisłym – autor niekiedy opisywał cudze przygody jako swoje, a także przesadzał w opisach przedwojennej biedy swojej rodziny[39]. Grzesiukowi zarzucano także idealizowanie postaci cwaniaka i apasza[1].

Zajmował się też popularyzowaniem przedwojennego folkloru stolicy i gwary warszawskiej (gwary czerniakowskiej)[40], wykonywał uliczne pieśni warszawskie. Grał na bandżoli i mandolinie. Do najpopularniejszych piosenek przezeń wykonywanych należą: Czarna Mańka, Siekiera, motyka, Bujaj się Fela, Bal na Gnojnej, Ballada o Felku Zdankiewiczu, Komu dzwonią, U cioci na imieninach oraz Nie masz cwaniaka nad warszawiaka. Śpiewał również Balladę o Okrzei[41], często wykonywaną na warszawskiej Pradze w początkach XX wieku[42].

Pierwsze zarejestrowane nagrania piosenek Stanisława Grzesiuka pochodzą z 1959 roku. Wystąpił wtedy w dwóch audycjach radiowych z cyklu „Na warszawskiej fali”. W 1961 roku tygodnik „Stolica” zamieścił wywiad ze Stanisławem Grzesiukiem „Czerniaków moja młodość”. W 1962 roku Grzesiuk wystąpił w czterech audycjach Teatru Polskiego Radia: „Apaszem Stasiek był”, „Czerniakowskie zaloty”, „Piekutoszczak, Feluś i ja”, „Bujaj się Fela”. Wziął również udział w kilku „Podwieczorkach przy mikrofonie”.

W 2006 roku zrealizowany został film dokumentalny „Grzesiuk, chłopak z ferajny” (scenariusz Alex Kłoś, reżyseria Mateusz Szlachtycz).

W 2018 Wydawnictwo Prószyński i S-ka rozpoczęło wydawanie wznowień książek Stanisława Grzesiuka pod redakcją Michała Nalewskiego, uzupełnionych o fragmenty pominięte wcześniej przez cenzurę i pierwszego wydawcę[43].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • W styczniu 1979 roku jego imieniem nazwano jedną z ulic warszawskiego Czerniakowa[44];
  • W 2012 roku na budynku mieszkalnym przy ul. Puławskiej 143 powstał mural Syn ulicy upamiętniający artystę[45]. W 2016 na bocznej ścianie kamienicy przy ul. Lubkowskiej 7/9 (od strony ul. Gagarina) odsłonięto mural mural przedstawiający Stanisława Grzesiuka z bandżolą i napisem Stąd jestem! Stanisław Grzesiuk[46].
  • Bandżola Stanisława Grzesiuka została przekazana muzykowi Janowi Młynarskiemu, który nagrał na niej płytę z przedwojennymi warszawskimi balladami w hołdzie bardowi[47].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 335. ISBN 83-01-05368-2.
  2. a b Encyklopedia Warszawy, praca zbiorowa pod kierunkiem Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 1994, ​ISBN 83-01-08836-2​.
  3. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 28. ISBN 978-83-8097-037-3.
  4. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 29. ISBN 978-83-8097-037-3.
  5. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 30. ISBN 978-83-8097-037-3.
  6. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 31. ISBN 978-83-8097-037-3.
  7. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 30–32. ISBN 978-83-8097-037-3.
  8. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 34. ISBN 978-83-8097-037-3.
  9. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 21. ISBN 978-83-8097-037-3.
  10. Tygodnik Stolica, „Czerniaków moja młodość”, nr 48, 49, 50, 51-52/1962.
  11. Bronisław Wieczorkiewicz: Folklor Mokotowa [w: Dzieje Mokotowa]. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 149.
  12. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 40–41. ISBN 978-83-8097-037-3.
  13. Książka Informacyjno-Adresowa ; Cała Warszawa. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze P.I.K.A. „Polskie Informacyjne Książki Adresowe”, 1930, s. 100.
  14. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 66. ISBN 978-83-8097-037-3.
  15. a b Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 77. ISBN 978-83-8097-037-3.
  16. Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łodź: Księży Młyn, 2009, s. 124. ISBN 978-83-61253-51-8.
  17. a b Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 117. ISBN 978-83-8097-037-3.
  18. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 119. ISBN 978-83-8097-037-3.
  19. Grzesiuk Stanisław: Boso, ale w ostrogach. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1982, s. 151, 170. ISBN 83-05-11107-5.
  20. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 227 cytat: Kilka razy wychodziliśmy w nocy wykopywać broń, którą następnego dnia odwoziliśmy w umówione miejsce, a tam majdan odbierali inni po podaniu umówionego hasła.
  21. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 230 cytat: Otrzymaliśmy od „Andrzeja” nowe rozkazy: podano nam na karteczkach nazwiska, adresy i miejsca pracy ludzi, o których należało przeprowadzić wywiad.
  22. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: Po wyjaśnieniach nastąpiło zaprzysiężenie. „Andrzej” czytał z kartki słowa przysięgi, a my powtarzaliśmy je stojąc na baczność z uniesionymi do góry palcami.
  23. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: To jest organizacja studencka – odpowiedział „Andrzej” – a wy będziecie pierwszą grupą robotniczą.
  24. S. Grzesiuk, Pięć lat kacetu, RSW, Warszawa 1972, s. 11 cytat: Zaznaczyć muszę, że w czasie gdy już mnie Niemcy wzięli na przechowanie – poszukiwany byłem za posiadanie broni.
  25. S. Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, RSW, Warszawa 1972, s. 226 cytat: Na drugiej stacji za Lublinem Niemcy zrobili łapankę. Zbierali transport na roboty rolne do Niemiec. „Frajerzy – pomyślałem. – Przecież teraz już wiem, jak uciekać”. Zawieźli nas do tej samej szkoły, w której już raz byłem.
  26. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 234. ISBN 978-83-8097-037-3.
  27. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 254, 267. ISBN 978-83-8097-037-3.
  28. a b Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 237. ISBN 978-83-8097-037-3.
  29. Małgorzata Kąkiel „Przegląd” 12/2017, s. 42.
  30. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 397. ISBN 978-83-8097-037-3.
  31. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 420. ISBN 978-83-8097-037-3.
  32. Tadeusz Sobieraj: Orły Niepodległości. Cmentarz Wojskowy na Powązkach w Warszawie w setną rocznicę jego powstania (1912–2012). Ząbki: Apostolicum, 2012, s. 97. ISBN 978-83-7031-808-6.
  33. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 32, 33, 49. ISBN 978-83-8097-037-3.
  34. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 240. ISBN 978-83-8097-037-3.
  35. Grzesiuk Stanisław, Boso, ale w ostrogach, 1961.
  36. Grzesiuk Stanisław, Pięć lat kacetu, 1958.
  37. Gazeta Wyborcza, Rozmowa Alexa Kłosia ze znajomymi S. Grzesiuka, 29-10-2004.
  38. Bartosz Janiszewski: Grzesiuk. Król życia. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2017, s. 317. ISBN 978-83-8097-037-3.
  39. Stanisław Grzesiuk – Życie i twórczość | Twórca | Culture.pl, culture.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  40. Bronisław Wieczorkiewicz: Folklor Mokotowa [w:Dzieje Mokotowa]. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 148.
  41. Ballada o Okrzei w wykonaniu Stanisława Grzesiuka.
  42. Tadeusz Jabłoński, Młodość mego pokolenia, Warszawa, 1977, s. 27.
  43. Prószyński i S-ka zapowiada pierwsze wydanie dzieł Stanisława Grzesiuka bez cenzury, „Booklips.pl”, 15 grudnia 2017 [dostęp 2018-03-19] (pol.).
  44. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 399. ISBN 83-86619-97X.
  45. Mural „Syn ulicy” na Mokotowie.; polskaniezwykla.pl.
  46. Paweł Gawlik: Sielce świętują urodziny Stanisława Grzesiuka. Powstanie mural, zagra Kapela Czerniakowska. warszawa.wyborcza.pl, 5 maja 2016. [dostęp 2018-06-18].
  47. Grzesiuk - chłopak z ferajny. Pięćdziesiąt pięć lat temu zmarł bard Czerniakowa, „warszawa.wyborcza.pl” [dostęp 2018-03-19] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Grzesiuk, Boso, ale w ostrogach, Książka i Wiedza, Warszawa 19727, s. 351.
  • Stanisław Grzesiuk, Pięć lat kacetu
  • Stanisław Grzesiuk, Na marginesie życia
  • Encyklopedia Warszawy, praca zbiorowa pod kierunkiem Barbary Petrozolin-Skowrońskiej, Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 1994, ​ISBN 83-01-08836-2​.
  • Tygodnik Stolica, „Czerniaków moja młodość”, nr. 48, 49, 50, 51-52/1961
  • Gazeta Wyborcza, Rozmowa Alexa Kłosia ze znajomymi S.Grzesiuka, 29-10-2004

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]