Symbolika liczb

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Symbolika liczb – przypisywanie dodatkowej treści i znaczenia liczbom występującym w określonym kontekście kulturowym lub literackim, a nawet naukowym – oprócz ich konkretnej wartości matematycznej. Nierzadko symboliczna wymowa liczby dość daleko odbiega od jej wymiernej wartości[1].

Często określone znaczenie symboliczne wiąże się z wcześniejszym wystąpieniem danej liczby jako konkretnej wartości w znanej sytuacji (np. 12 apostołów, 12 plemion izraelskich itd. – stąd 12 jako symbol zupełności i zorganizowania).

Kiedy indziej znaczenie danej liczby wynika z trudnych obecnie do ustalenia przesłanek kulturowych: sytuacji, których obecnie nie znamy, utartych powiedzeń, a nawet mitów i przesądów.

Jednak nierzadko znajomość znaczenia symbolicznego danej liczby jest wręcz konieczna do zrozumienia znaczenia wypowiedzi zawartych w określonym dziele literackim.

Do najbardziej znanych należy symbolika liczb użytych w proroczych objawianiach zawartych w Piśmie Świętym, zwłaszcza w biblijnej Księdze Apokalipsy.

W Polsce toczyły się dyskusje nad symboliką liczby 44 w dramacie Dziady Adama Mickiewicza.

Symbolika liczb rozumiana jako jeden z wyrazów porządku panującego we wszechświecie miała także wpływ na kształtowanie poglądów naukowych, w szczególności w astronomii (np. w pitagorejskiej harmonii sfer[2] rozwijanej jeszcze do czasów Jana Keplera – w jego pracy Harmonices Mundi (Harmonia świata) z 1619 roku).

Czasami symbolika liczb nawiązuje do wyglądu, w jaki są przedstawiane. Przykładowo, w Starożytnym Rzymie liczby wyrażano układem palców, co pozwoliło św. Hieronimowi powiązać przypowieść o ziarnie dającym plon trzydziestokrotny, sześćdziesięciokrotny i stukrotny z małżeństwem i dziewictwem[3].

Grecy[edytuj | edytuj kod]

Pitagoras z Samos (VI w. p.n.e.) głosił, że „liczba jest istotą wszystkiego”[4] lub „wszystko uregulowane jest podług liczby”[5]. Pitagorejczycy postrzegali liczby nieparzyste jako pozytywne, aktywne i męskie, natomiast parzyste jako negatywne, bierne i żeńskie[6][5].

Euklides definiował liczbę jako wielość, składającą się jednostek[7]. W związku z tym starożytni Grecy nie uważali jedynki za liczbę[8], lecz za matkę, podstawę i źródło wszystkich liczb[9]. Dla pitagorejczyków jedynka symbolizowała rozum[9].

Dwójka, podobnie jak inne liczby parzyste, oznaczała żeńską zasadę[10].

W mitologii greckiej trzej bogowie (Zeus, Posejdon i Hades) podzieli się władzą nad światem (niebem, morzem i światem podziemnym). Atrybutem Posejdona był trójząb, a Hadesa – trójgłowy pies Cerber[11]. Rywalizacja trzech bogiń (Hery, Ateny i Afrodyty) o złote jabłko doprowadziła do wojny trojańskiej[12]. Pomniejsze bóstwa, zwłaszcza żeńskie, często występowały w grupach po trzy: trzy Mojry (Parki), trzy Charyty (Gracje), trzy Erynie (Furie)[12].

W mitologii greckiej występowały cztery wiatry[13] (północny Boreasz, zachodni Zefir, wschodni Apeliotes i południowy Notos).

Piątka była dla pitagorejczyków symbolem zdrowia[14] i człowieka jako mikrokosmosu[15]. Jako połączenie „żeńskiej” dwójki i „męskiej” trójki oznaczała także miłość i małżeństwo[16][15].

Szóstkę nazywano liczbą doskonałą[17]. Uważano ją za symbol hermafrodyty[18].

Siódemka poświęcona była bóstwom słonecznym, m.in. Heliosowi i Apollinowi[19]. W mitologii występowało siedem Plejad; różne źródła podają od dwóch do siedmiu Hiad i od trzech do siedmiu Hesperyd. Niobe miała siedmiu synów i siedem córek[19], a Minotaur pożerał co roku siedmiu młodzieńców i siedem dziewcząt. Helios miał siedmiu synów[19]. Tebański wróżbita Tejrezjasz żył przez siedem pokoleń (przez siedem lat jako kobieta)[19]. Teby miały siedem bram, obleganych przez siedmiu bohaterów (Siedmiu przeciw Tebom). Wyróżniano siedem cudów świata i siedmiu mędrców, a siedem miast rywalizowało w sporze o pochodzenie Homera. Wedug pitagorejczyków siódemka, jako suma czwórki (oznaczającej świat) i trójki (bóstwo), symbolizowała Wszechświat, przestrzeń i stworzenie[19].

Ósemka była świętą liczbą Afrodyty, Posejdona i Apollina[20]. U pitagorejczyków oznaczała równowagę i sprawiedliwość, była symbolem słońca, wzrostu i mądrości[21].

W mitologii występowało dziewięć Muz. Według Hezjoda, brązowe kowadło spadałoby 9 dni i nocy z nieba na ziemię i tyle samo czasu z ziemi do Tartaru[22]. Za złamanie przysięgi, bogom groziło wygnanie z Olimpu na dziewięć lat[23]. Arka Deukaliona pływała w czasie potopu przez dziewięć dni. Dziewięć dni szukała Demeter swojej córki Kory, stąd misteria eleuzyńskie trwały dziewięć dni (prawdopodobnie jest to nawiązanie do czasu ciąży trwającej dziewięć miesięcy)[23]. Przez dziewięć dni i nocy Leto rodziła Artemidę i Apollina[23].

Dziesiątka uważana była za symbol doskonałości i pełni jako łączna liczba palców u rąk oraz suma pierwszych czterech liczb ()[24]. Dla pitagorejczyków tetraktys – dziesięć kropek ułożonych w kształt trójkąta – był świętym symbolem, na który przysięgali i który uważali za korzeń i źródło wiecznej Natury[24]. Wymieniano dziesięciu mówców attyckich[25].

W mitologii występowało dwunastu bogów olimpijskich, a w astronomii i astrologii – dwanaście znaków Zodiaku. Herakles wykonał dla króla Eurysteusza dwanaście prac[26].

Rzymianie[edytuj | edytuj kod]

Dwójka była liczbą niepomyślną, poświęconą Plutonowi, którego święto obchodzono drugiego dnia drugiego miesiąca[27].

Trójka była liczbą świętą, powiązaną z przysięgami i czarami. Na Kapitolu oddawano cześć Trójcy Kapitolińskiej: Jowiszowi, Junonie i Minerwie. Sybilla oferowała królowi Tarkwiniuszowi Pysznemu dziewięć ksiąg zawierających proroctwa; po spaleniu sześciu z nich sprzedała pozostałe trzy za tę samą cenę[11]. Sentencje łacińskie dotyczące trójki:

  • Tres faciunt collegium – trzej tworzą zgromadzenie[28].
  • Omne trinum perfectum – wszystko, co potrójne, jest doskonałe[11].

Owidiusz w Metamorfozach przedstawił rozwój ludzkości w postaci czterech wieków: złotego, srebrnego, brązowego i żelaznego[13].

Pięć głównych bóstw galijskich (Teutatesa, Belenosa, Esusa, Taranisa i nieznaną boginię) Juliusz Cezar w dziele O wojnie galijskiej przedstawił jako Merkurego, Apollina, Marsa, Jowisza i Minerwę[15].

Rzym zbudowano na siedmiu wzgórzach: Palatyn, Kapitol, Kwirynał, Wiminał, Eskwilin, Celius i Awentyn[19]. Od założenia miasta rządziło Rzymem siedmiu królów: Romulus, Numa Pompiliusz, Tullus Hostiliusz, Ankus Marcjusz, Tarkwiniusz Stary, Serwiusz Tuliusz i Tarkwiniusz Pyszny[19].

Lemuria, rzymskie święto zmarłych, obchodzono 9, 11 i 13 maja. Podczas tych świąt ojciec rodziny, wychodząc nocą boso z domu, rzucał za siebie ziarna grochu lub bobu, powtarzając dziewięciokrotnie: „Przez ten groch (albo: bób) wykupuję siebie i swoich” [23].

Biblijna symbolika liczb[edytuj | edytuj kod]

Jakkolwiek w przypadku niektórych liczb spotyka się różne zrozumienie ich znaczenia w Piśmie Świętym, można podać szereg przykładów wyraźnej symboliki liczb w Biblii:

Liczba Znaczenie symboliczne Przykłady użycia
1 wyjątkowość, zwłaszcza w odniesieniu do Boga Pwt 6,4; 2 Krl 19,15
2 potwierdzenie, pewność Rdz 41,32; Iz 40,2; Hbr 6,18
3 nasilenie, podkreślenie znaczenia Iz 6,3; Jr 7,4
4 porządek w odniesieniu do spraw ziemskich, powszechność Rdz 2,10
6 niedoskonałość, niepełność 2 Sm 21,20; Ap 13,18
7 pełnia, całość, doprowadzenie czegoś do końca Jz 6,2–4,15; Ap 5,1–6
8 doskonałość, nieskończoność, obfitość Mi 5,5 (5,4, BT)
10 zupełność w odniesieniu do spraw ziemskich Ap 13,1
12 zupełność, zorganizowanie sług Bożych Ap 7,5–8; 12,1
40 wskazuje na ważny okres (np. sądu lub kary) Rdz 7,4; Ez 29,11–12; Mt 4,2
77 nieograniczoność, nieskończoność Mt 18,22
666 wieloaspektowa, rażąca niedoskonałość,
powszechne zło („liczba bestii” i „liczba [upadłego] człowieka”)
Ap 13,18

Numerologia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: numerologia.

Systemem wykorzystującym symbolikę jest numerologia, czyli pseudonaukowa metoda wróżenia z liczb (np. z dat lub liczb przypisanych literom).

Symboliczne wykorzystanie literowego zapisu liczb[edytuj | edytuj kod]

Ponieważ liczby mogą być zapisywane przy pomocy liter, które wówczas pełnią rolę cyfr, jak ma miejsce w systemie rzymskim, staroarabskim i in., lub też kolejnym literom alfabetu można przypisać kolejne liczby, symbolika liczb może być przeniesiona na symbolikę liter i zapisanych nimi słów. Systemy wzajemnego szyfrowania znaczeń cyfr, liczb, liter i wyrazów znajdują zastosowanie w numerologii, a także pokrewnych jej praktykach jak izopsefia lub gematria. Jednym z najbardziej badanych w ten sposób przykładów jest liczba 666 (liczba Bestii), która ma symbolizować Antychrysta. Przy zastosowaniu różnych systemów liczbę tę wywodzono z zapisu imion niektórych cesarzy rzymskich szczególnie prześladujących chrześcijan, a w czasie reformacji i kontrreformacji z nazwisk lub tytułów Lutra i papiestwa[29]. W tej samej zasadzie dopatrywane jest źródło przesądu związanego z liczbą 17 w kulturze włoskiej, gdyż zapis XVII jest anagramem łacińskiego słowa vixi, tj. "żyłem" rozumianego "nie żyję"[30].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Np. przebaczanie bliźniemu 77 razy wspomniane w Ewangelii według św. Mateusza 18,22 oznacza: bez końca.
  2. Michał Szurek: Harmonia sfer (pol.). [dostęp 2010-09-27].
  3. Ifrah 1990 ↓, s. 68.
  4. Glensk i Glensk 1986 ↓, s. 263.
  5. a b Cirlot 2006 ↓, s. 224.
  6. Kopaliński 2015 ↓, s. 196.
  7. Euklides 1814 ↓, księga 7, def. 2.
  8. Wells 1987 ↓, s. 30.
  9. a b Kopaliński 2015 ↓, s. 119.
  10. Wells 1987 ↓, s. 40.
  11. a b c Kopaliński 2015 ↓, s. 438.
  12. a b Wells 1987 ↓, s. 46.
  13. a b Kopaliński 2015 ↓, s. 57.
  14. Kopaliński 2015 ↓, s. 320.
  15. a b c Kopaliński 2015 ↓, s. 321.
  16. Wells 1987 ↓, s. 58.
  17. Kopaliński 2015 ↓, s. 413.
  18. Cirlot 2006 ↓, s. 26.
  19. a b c d e f g Kopaliński 2015 ↓, s. 379.
  20. Kopaliński 2015 ↓, s. 287.
  21. Kopaliński 2015 ↓, s. 288.
  22. Hezjod 1904 ↓, s. 20.
  23. a b c d Kopaliński 2015 ↓, s. 80.
  24. a b Kopaliński 2015 ↓, s. 77.
  25. Kopaliński 2015 ↓, s. 78.
  26. Kopaliński 2015 ↓, s. 73.
  27. Kopaliński 2015 ↓, s. 72–73.
  28. Jędraszko 1968 ↓, s. 139.
  29. Ifrah 1990 ↓, s. 172–173.
  30. Ifrah 1990 ↓, s. 171.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Juan Eduardo Cirlot: Słownik symboli. Ireneusz Kania (tłum.). Kraków: Wydawnictwo Znak, 2006. ISBN 83-240-0652-4.
  2. Euklides: Les oeuvres d'Euclide : en grec, en latin et en français. François Peyrard (tłum.). T. 1. Paris: M. Patris, 1814.
  3. Czesława Glensk, Joachim Glensk: Myślę, więc jestem : aforyzmy, maksymy, sentencje. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1986.
  4. Hezjod: Teogonja Hezjoda. Kazimierz Kaszewski (tłum.). Warszawa: Wacław Maślankiewicz, 1904.
  5. Georges Ifrah: Dzieje liczby, czyli historia wielkiego wynalazku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990. ISBN 83-04-03218-X.
  6. Czesław Jędraszko: Łacina na co dzień. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1968.
  7. Władysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2015. ISBN 978-83-7399-626-7.
  8. David Wells: The Penguin dictionary of curious and interesting numbers. London: Penguin Books, 1987. ISBN 978-0-14-026149-3.