Totenkopf

Totenkopf Czarnego Korpusu

Totenkopf (pol. trupia głowa, głowa śmierci) – pochodzący z języka niemieckiego termin określający symbol czaszki ze skrzyżowanymi piszczelami w kontekście insygniów wojskowych. Używany przez wiele formacji militarnych na świecie, zarówno historycznie jak i współcześnie.

Totenkopfa nie należy mylić z podobnym symbolem ale używanym w innym kontekście przez piratów (zob. Jolly Roger).

Przykłady użycia

Niemcy

Prusy

Huzar pruskiego Husaren-Regiment Nr. 5 (von Ruesch)

Symbolu Totenkopf używała już kawaleria armii pruskiej za panowania Fryderyka Wielkiego.

Fryderyk Wielki powołał do życia regiment huzarów Husaren-Regiment Nr. 5 (von Ruesch), dowodzonego przez pułkownika von Ruescha. Jego członkowie nosili czarne mundury z symbolem Totenkopf na nakryciach głowy. Oddział ten walczył podczas bitew wojny o sukcesję austriacką i wojny siedmioletniej. W 1808, kiedy regiment przemianowano na Leib-Husaren Regiments Nr.1 i Nr.2, symbol Totenkopf był w nim nadal używany.

Brunszwik

Totenkopf na czapce Brunszwickiego 17 Pułku Huzarów

W czasie wojen napoleońskich, kiedy w bitwie zginął Fryderyk, książę brunszwicki, jego ludzie zmienili kolor mundurów na czarny, a na czako każdego z żołnierzy znalazł się Totenkopf. Miało to na celu ukazanie żałoby po śmierci władcy (inne źródła twierdzą, iż tzw. „Czarni Brunszwicy” zostali tak umundurowani przez samego księcia jeszcze za jego życia - ten oryginalny ubiór miał być symbolem zemsty na Francuzach . „Trupia główka” była używana przez armie pruskie i brunszwickie do 1918 roku.

Republika Weimarska

Totenkopf namalowany na samochodzie pancernym Freikorpsu

Totenkopf stosowany był szeroko w okresie międzywojennym, zwłaszcza przez Freikorpsy. W 1933 roku był on symbolem pierwszego, piątego i jedenastego szwadronu Piątego Regimentu Kawalerii Reichswehry.

III Rzesza

Totenkopf w wersji SS

Sam symbol kojarzony jest najczęściej z nazistowskimi Niemcami, zwłaszcza z SS i Waffen-SS. Miał kilka charakterystycznych cech.

• Czaszka zwrócona do oglądających lewym półprofilem, podobnie jak na zdjęciach do dowodu osobistego.
• Jest zgodna z ludzką anatomią.
• Piszczele skrzyżowane pod bardzo małym kątem. Odległość między nimi niemal niezauważalna.
• Wyraźne połączenia między poszczególnymi kośćmi mózgoczaszki. Warto podkreślić, że w naturze występują tylko u bardzo młodych ludzi.
• Bardzo wyraźne, zdrowe zęby. Większość innych przedstawień raczej tego nie podkreśla.
• Mózgoczaszka nie zasłania piszczeli.
• Zęby są zaciśnięte. W innych przypadkach są zazwyczaj otwarte.

We wczesnych latach NSDAP, Julius Schreck, przywódca Stabswache (osobistej gwardii Adolfa Hitlera), przyjął „trupią główkę” za symbol swego oddziału. W 1935 roku Stabswache zostało przemianowane na Schutzstaffel (SS), ale kontynuowało używanie oznaczenia Totenkopf. Podobnie jak było ze swastyką, naziści zaadaptowali szeroko wcześniej używany symbol, który uzyskał przez to bardzo negatywne i złowróżbne znaczenie.

Trupia czaszka była symbolem niemieckich czołgistów, ale także jednej z pierwszych formacji Waffen-SS 3 Dywizji Pancernej „Totenkopf”. Powodowało to, że często nie respektowano praw kombatanckich niemieckich pancerniaków, biorąc ich czarne mundury z trupią główką za uniformy SS.

Symbolu „trupiej główki” używało także 54. Skrzydło Bombowców Luftwaffe (Kampfgeschwader 54), nazywane często nawet w oficjalnych dokumentach Totenkopf.

Był on używany także przez członków specjalnych oddziałów SS (SS-Totenkopfverbände), którzy pełnili służbę wartowniczą w niemieckich obozach koncentracyjnych.

Współcześnie symbol Totenkopf wykorzystywany jest przez ruchy neonazistowskie i rasistowskie.

Polska

Emblemat Dywizjonu Jazdy Ochotniczej (Huzarów Śmierci)

Emblemat czapki polskich Oddziałów Szturmowych z powstań śląskich

W okresie walk o niepodległość Polski symbol trupiej główki był odznaką Poznańskiego Ochotniczego Batalionu Śmierci z trzema kompaniami szturmowymi, dowódcą którego był Feliks Józefowicz, oraz pułków ułańskich walczących na froncie wschodnim z armią bolszewicką. Symbol trupiej główki znajdował się na czapkach oddziałów szturmowych walczących podczas powstań śląskich o przyłączenie Górnego Śląska do Polski. Totenkopf widnieje także na samochodzie pancernym Korfanty używanym podczas III powstania śląskiego.

W trakcie obrony Lwowa w 1918–1919 naszywki z czaszką oraz literami G i S na lewym ramieniu nosili ochotnicy z t.zw. oddziału Straceńców pod dowództwem porucznika Romana Abrahama. Nazwa oddziału pochodzi od sektora obrony Góra Stracenia z którego jednostka rozpoczęła swój szlak bojowy.

Również polskie oddziały w okresie II wojny światowej przyjmowały symbole trupiej czaszki. Przykładem jest wspomniany Jolly Roger w polskiej wersji Fil-Fil; flaga wywieszana na okrętach podwodnych po powrocie ze zwycięskiego patrolu. Nosiły ją ORP Sokół i ORP Dzik, które zapisały się na kartach polskiej historii.

Żołnierze kilku formacji partyzanckich nosili także na mundurach naszywki z symbolem czaszki. Jedną z nich była kompania „Warszawianka” NSZ Okręgu Warszawskiego, która jako 1. kompania szturmowa walczyła w Powstaniu Warszawskim - żołnierze z 1. plutonu tej kompanii nosili na lewym rękawie naszywki z trupią główką. Innym oddziałem był pluton „Śmiertelni”, wchodzący w skład Oddziałów Leśnych Okręgu VII NSZ, walczący w rejonie Beskidu Śląskiego i Żywieckiego z władzą komunistyczną jeszcze po roku 1945. Żołnierze 3. Wileńskiej Brygady NZW (wcześniej 3 Wileńska Brygada AK), dowodzonej przez kpt. Romualda Rajsa ps. „Bury” nosili jako emblematy min. czaszkę z piszczelami i literami Ś.W.O. (Śmierć Wrogom Ojczyzny). Odznaka bojowa 3. Wileńskiej Brygady przedstawiała orła w locie, wspartego na trupiej główce. Symbole te wprowadzono 30 czerwca 1946 r. na wniosek szefa PAS, kpt. „Burego”.

Wielka Brytania

Totenkopf 17 Regimentu Lekkich Dragonów

Czaszka ze skrzyżowanymi kośćmi jest także obecnie symbolem jednego z regimentów Armii Brytyjskiej, The Queen’s Royal Lancers. 17 Regiment Lekkich Dragonów został utworzony w 1789 roku, niedługo po śmierci w bitwie pod Quebec generała Wolfe’a. Czaszka ze skrzyżowanymi piszczelami i motto „Or Glory” miało upamiętniać zmarłego wojskowego.

Wolne Miasto Gdańsk

Od 4 czerwca 1934 r. symbol Totenkopf używany był przez policję Wolnego Miasta Gdańska jako nawiązanie do tradycji stacjonujących w Gdańsku przed 1918 r. Leib-Husarów. Niewielkie, metalowe trupie główki umieszczono na czapkach i malowano na policyjnych hełmach. Wzór czaszki z policyjnej czapki nie różnił się od wzoru stosowanego przez gdańskich huzarów.

Zobacz też

• bandera piracka
• Czaszka i Kości
• Akcja Główki