Huzarzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy Huzarów – jazdy węgierskiej. Zobacz też: Husaria – jazda polska.

Huzarzy (lp. huzar od węg. huszár – rozbójnik, najprawdopodobniej pochodzące od łac. cursarius korsarz[potrzebny przypis]) – węgierska jazda lekkozbrojna powstała w XV wieku. Jej pierwowzorem byli racowie, którzy po odrzuceniu kopii, tarcz i pozostałego uzbrojenia ochronnego przekształcili się ostatecznie w huzarów[1].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

XVI-wieczny węgierski huzar (rac) z ówczesnym wyposażeniem: lekką kopią, tzw. tarczą skrzydlatą i szablą

Austriaccy Habsburgowie korzystali z nieregularnej jazdy węgierskiej już w XV wieku, lecz dopiero w 1688 formalnie utworzyli jej pierwsze regimenty jako jednostki półstałe, gdy oczywista stała się potrzeba posiadania również takiej lekkiej kawalerii[2]. W państwie Habsburgów odgrywały one szczególną rolę w strzeżeniu na południu tzw. granicy wojskowej (Militärgrenze) przed niespodziewanymi napadami z ziem osmańskich Turków, zapewniając doraźną obronę i współdziałając z wojskami regularnymi przy dobrej znajomości miejscowych warunków. Konnica ta działała niezależnie, w niewielkich grupach, w trudnym terenie wykluczającym użycie większych regularnych oddziałów. Wykorzystywano ją do służby wartowniczej, patrolowania, szerszych działań rozpoznawczych, do pościgu i zaskakujących napadów. Większe zgrupowania huzarów zdolne były do dokonywania dalekosiężnych wypadów (zagonów) na terytorium przeciwnika[3].

Wyposażenie i wygląd[edytuj | edytuj kod]

Uzbrojenie huzarów stanowiła szabla – do walki zawieszana na temblaku, krótki karabinek kawaleryjski (bandolet) noszony po prawej stronie na bandolierze oraz para skałkowych pistoletów w olstrach. Ich charakterystycznym umundurowaniem były krótkie haftowane (szamerowane) i obszyte barankiem kurtki – dolmany, oraz obcisłe zdobione (cyfrowane) spodnie (rajtuzy). Na obcisłą kurtkę zarzucana była pelerynka zwana mentykiem. Do typowego wyposażenia huzara należał też szabeltas (będący pozostałością po używanym przez raców sajdaku), dwubarwnie przeplatany pas-szarfa oraz tzw. węgierskie buty o obniżonej i miękkiej cholewie z wycięciem, później zdobione czasem chwastami[4]. Za wyróżniające nakrycie głowy służyła wysoka czapka: wcześniej skrzydlaty kołpak, czyli mirliton oraz jołom, w XIX w. na ogół bermyca lub czako. Huzarskim zwyczajem było początkowo golenie głowy z pozostawieniem jednego długiego loka (jak kozacki osełedec), co później zastąpiły długie włosy z lokami bądź zaplatane w warkoczyki; do żołnierskiej tradycji należały też obfite wąsy[5] i chętnie noszone w uszach kolczyki. Efektownie barwne w późniejszych czasach umundurowanie huzarów, wcześniej cechowała skromniejsza i ciemniejsza kolorystyka: od czerni, ciemnozielonego i ciemnoniebieskiego (granatowego) do ich jaśniejszych odcieni[6]. Podobnie jak w innych oddziałach lekkiej jazdy (szwoleżerowie, ułani), huzarzy używali charakterystycznych (filcowych lub sukiennych) czapraków o wydłużonych z tyłu końcach („ogonach”), które podpinano do boju[7].

W armiach europejskich[edytuj | edytuj kod]

Huzar francuski z okresu napoleońskiego (1804)

W połowie XVIII wieku armia austriackich Habsburgów dysponowała już 12 pułkami huzarów, liczących regulaminowo 12 kompanii (6 szwadronów) po 110 ludzi[8]. Wcześniejsze stany przewidywały stan 10 kompanii (5 szwadronów) po 100 ludzi, tzn. 1000 kawalerzystów do boju, lecz wzmocnione regimenty w 1744/1745 liczyły 1000–1400 żołnierzy[9]. Formacja ta występująca w armii austro-węgierskiej aż do początków XX wieku (tj. do pierwszej wojny światowej), była stopniowo przejmowana przez inne armie europejskie i amerykańskie, osiągając największą popularność w XIX stuleciu.

Poza Austrią najwcześniej jednostki huzarskie organizowano we Francji, gdzie pierwszy pułk sformowano z cesarskich dezerterów już w 1692, a w 1701 powstał późniejszy regiment Rattsky'ego[10]. Istotny początek rozwojowi tej formacji dało jednak powstanie regimentu Bercheny'ego, formowanego z węgierskich emigrantów w latach 1719-1720 przez hr. László Bercsényi po upadku powstania Rakoczego[11]. Kolejno powstały dwa pułki utworzone przez hrabiów Esterházy: pierwszy w Strasburgu (1735), sformowany na koszt własny i znany potem (1764) jako regiment Davida, oraz tzw. drugiej formacji, powstały z inicjatywy francuskiej w 1764, pod komendą młodszego hr. Esterhazy. Wszystkie te jednostki wyróżniły się w późniejszych wojnach rewolucyjnej Francji i napoleońskich, kiedy w armii francuskiej powstało najwięcej pułków huzarskich.

W Prusach pierwszy niewielki oddział huzarów utworzono w 1721; początkowo liczył zaledwie 30 jeźdźców, lecz w 1731 Fryderyk Wilhelm sformował z nich jednostkę przybocznej gwardii huzarskiej. Przejęta przez Fryderyka Wielkiego armia pruska liczyła już 2 regimenty, zreorganizowane w latach 1741-45 i rozwinięte do 8 jednostek; do 1773 było ich dziesięć – każdy złożony z 10 szwadronów i liczący niemal 1500 ludzi[12]. Do znanych i cenionych zaliczał się 7 regiment Małachowskiego („żółci huzarzy”)[13], 6 pułk „brunatnych huzarów” von Wernera czy 5 regiment von Ruescha („czarni huzarzy”, zwani też „huzarami śmierci” ze względu na noszone na mirlitonach odpowiednie oznaki). W armii fryderycjańskiej huzarzy pełnili jeszcze dodatkową rolę w rodzaju wojskowej policji (żandarmerii), do której zadań należało zawsze tworzenie kordonu ochronnego wokół obozowisk i w razie potrzeby ściganie w terenie i chwytanie dezerterów[14].

W wojsku polskim[edytuj | edytuj kod]

Polski huzar (mal. F. Sypniewski)

Pierwszą jednostkę huzarów sformowano w okresie insurekcji kościuszkowskiej – był to oddział majora Ksawerego Krasickiego, utworzony w 1794 głównie z Polaków z zaboru austriackiego. Brali udział m.in. w bitwie pod Racławicami[potrzebny przypis].

W okresie Księstwa Warszawskiego utworzono w 1809 dwa pułki huzarów (10 i 13), uzbrojonych w szable, karabinki i pistolety. Obydwa uczestniczyły w kampanii napoleońskiej w 1812 i 1813 roku[15].

Zastosowanie bojowe i taktyka walki[edytuj | edytuj kod]

W okresie wojen napoleońskich zadania huzarów ograniczały się głównie do rekonesansu terenów położonych w pobliżu przemarszu głównej kolumny wojsk.

Regimenty huzarów formowały swoje szwadrony w szyku bojowym i przeczesywały okolicę. W przypadku nawiązania kontaktu z nieprzyjacielem szwadron czołowy przegrupowywał się w galopie, frontem strzelców osłaniając pozostający w tyle regiment. Nawiązawszy kontakt bojowy, huzarzy-harcownicy oddawali salwę karabinową na 100 m. przed pozycjami nieprzyjaciela. Celem byli przede wszystkim oficerowie przeciwnika. Później, z pistoletami w prawej ręce i dobytymi szablami, wiszącymi u nadgarstków na temblakach, szarżowali, zachowując pistoletową kulę aż do ostatniego momentu. W końcu przekładali pistolet do lewej dłoni i rozpoczynali walkę szablami.

Gdy szarża wymagała wsparcia całego regimentu, poszczególne szwadrony nacierały rozwiniętymi falami na prawe lub lewe skrzydło, starając się maksymalnie wykorzystać siłę uderzenia.

Zadania defensywne huzarów polegały głównie na kontrolowaniu ruchów przeciwnika poprzez wymuszanie kontaktu bojowego i dzięki temu eliminowanie czynnika zaskoczenia oraz na ukrywaniu ruchów głównej kolumny własnych wojsk przez działania pozorowane i nękanie atakami.

Wybrane jednostki huzarów[edytuj | edytuj kod]

Polskie pułki huzarów[edytuj | edytuj kod]

Szarża pruskich huzarów w bitwie narodów pod Lipskiem

Niemieckie pułki huzarów[edytuj | edytuj kod]

Starcie rosyjskich huzarów gwardii z kawalerią polską pod Warszawą (1831)

Rosyjskie pułki huzarów[edytuj | edytuj kod]

Francuskie pułki huzarów[edytuj | edytuj kod]

W kulturze artystycznej[edytuj | edytuj kod]

Malowniczość stroju huzarskiego i wzrost zainteresowania również folklorem węgierskim sprawiły, że w XIX wieku postać huzara występowała w szeregu utworów literackich i scenicznych, np. w operetce Wiktoria i jej huzar Paula Abrahama, w wodewilach (m.in. N.A. Niekrasowa) czy komedii Damy i huzary Aleksandra Fredry.

W literaturze tematyka ta znalazła odbicie w kilku opowiadaniach Puszkina, w noweli Lwa Tołstoja Dwaj huzarzy (1856), opowiadaniu Pojedynek (1907) Josepha Conrada czy w powieści Huzar (1983) Arturo Péreza-Reverte.

W nowszych czasach znalazła też swe miejsce w licznych filmach fabularnych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Encyklopedia wojskowa (2007), dz. cyt.
  2. The Cavalry, dz. cyt., s. 95.
  3. The Cavalry, dz. cyt., s. 120. Często przytaczanym w historii wojskowości przykładem jest wyprawa 3,5 tysiąca huzarów Andrása Hadika na Berlin w październiku 1757 (tamże).
  4. Albert Seaton: The Austro-Hungarian Army of the Seven Years War. Oxford: Osprey Publishing, 2002, s. 35.
  5. René Chartrand: Louis XIV's Army. Oxford: Osprey Publishing, 2005, s. 37.
  6. Por. wzory europejskich mundurów huzarskich u I.T. Schicka (Battledress: The uniforms of the world's great armies 1700 to the present, dz. cyt.)
  7. Charles Wilson, Arthur Kipling: Uniforms of The Peninsular War. London: Ch. Knight, 1972, s. 6.
  8. Robert Kisiel: Praga 1757. Warszawa: Bellona, 2003, s. 67-68.
  9. Robert Kisiel: Strzegom–Dobromierz 1745. Warszawa: Bellona, 2001, s. 41.
  10. René Chartrand: Louis XIV's Army, dz. cyt., s. 24, 36-37.
  11. W Stambule, w porozumieniu z Filipem Orelańskim (Raymond Boissau: La levée de Bercheny-hussards. W "Revue historique des armées" nr 255 (2009).)
  12. The Cavalry, dz. cyt., s. 109.
  13. Stanisław Salmonowicz: Fryderyk II. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 59.
  14. The Cavalry, dz. cyt., s. 110.
  15. Mała encyklopedia wojskowa, dz. cyt.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mała encyklopedia wojskowa. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1967, t. 1, s. 536
  • Encyklopedia wojskowa. Warszawa: Bellona – Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, t. 1, s. 357
  • The Cavalry (red. James Lawford). Maidenhead: Sampson Low, 1976
  • Battledress: The uniforms of the world's great armies 1700 to the present (red. I.T. Schick). London: Weidenfeld and Nicholson, 1978

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Emir Bukhari, Angus McBride: Napoleon's Hussars. London: Osprey Publishing, 1978, seria Men-at-Arms 76