Biadacz (powiat opolski)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Biadacz
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo opolskie
Powiat opolski
Gmina Łubniany
Sołectwo Biadacz
Liczba ludności (2009) 671
Strefa numeracyjna 77
Kod pocztowy 46-022
Tablice rejestracyjne OPO
SIMC 0498939
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Biadacz
Biadacz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Biadacz
Biadacz
Ziemia 50°44′12″N 17°57′36″E/50,736667 17,960000Na mapach: 50°44′12″N 17°57′36″E/50,736667 17,960000

Biadacz (dodatkowa nazwa w j. niem. Biadacz) – wieś w Polsce, położona w województwie opolskim, w powiecie opolskim, w gminie Łubniany, nad rzekami Małą Panwią i Kłapaczem, 9 km w kierunku północno wschodnim od Opola[1]. W obrębie Biadacza wyróżniona jest administracyjnie 1 część miejscowości – Krzyżowski Folwark[2]. Biadacz zajmuje 700 hm² (ha), w tym 350 hm² (ha), 50%, to lasy[3] i mieszka w nim 671 osób (stan na 2009 rok)[4].

W miejscowości znajdują się m.in.: Publiczne Przedszkole, Publiczne Gimnazjum, dawna ferma (obecnie zakład meblowy „Mebl-Greg”), cmentarz (z kaplicą cmentarną) i wyróżniające się drzewo (dąb) oraz tzw. „krzyż z kokotkiem”[5].

Miejscowość jest położona na Równinie Opolskiej, przy granicy Obszaru Chronionego Krajobrazu „Lasy Stobrawsko-Turawskie”, w pobliżu Stobrawskiego Parku Krajobrazowego i Jeziora Turawskiego. Najbliższe miasta to: Kluczbork, Olesno, Dobrodzień, Kolonowskie, Ozimek, Opole i Wołczyn. Najbliższy (pozamiejski) duży zakład przemysłowy to PGE Elektrownia Opole SA w Brzeziu. W miejscowości działa m.in. tuczarnia oraz znajduje się nieeksploatowane złoże kruszywa naturalnego „Biadacz”, o zasobności 3240 Gg (tys. ton)[6]. Biadacz znajduje się na obszarze zagrożonym powodzią (rzeka Mała Panew)[7].

Miejscowość jest zelektryfikowana, stelefonizowana, zwodociągowana (tzw. wodociąg grupowy „Południe” zasilany z sieci wodociągowej Opola) i skanalizowana (przedsięwzięcie przeprowadzone w latach 2005–2007 w ramach ISPA/Funduszu Spójności)[6]. Oprócz ulicy Kolanowskiej wszystkie drogi są utwardzone.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Według niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy nazwa wywodzi się od polskiej nazwy oznaczającej narzekanie - "biadanie" lub "biedę"[8]. W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako nazwę starszą od niemieckiej wymienia "Biadacz" podając jej znaczenie "Armseliger Ort" czyli w języku polskim "Biedna, uboga miejscowość"[8]. Nazwa została później zgermanizowana na Biadatz[8] i utraciła swoje pierwotne znaczenie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarszy dokument, w którym wymienia się miejscowość, pochodzi z 1279[1] (dokument klasztorny, w którym wymienia się miejscowości należące do nadanych przez księcia dóbr dla nowej fundacji klasztornej w Czarnowąsach[9]) albo nawet 1260 r[10]. W 1356 r. miejscowość występuje pod nazwą Widecz, w dokumencie, w którym podaje się, że miejscowości Biadacz, Gosławice, Węgry i Zakrzów mają płacić dziesięcinę kolegiacie w Opolu. Następne wzmianki o Biadaczu pochodzą dopiero z katastru z lat 1723/25; miejscowość składała się wówczas z 9 sadyb. W 1784 r. Biadacz należał do klasztoru w Czarnowąsach i znajdował się w nim m.in. folwark[1].

W 1911 r. w miejscu, gdzie wcześniej stał słup z kogutem, postawiony został, przez ówczesnego sołtysa miejscowości, na prośbę jej mieszkańców, betonowy krzyż cmentarny. Sam kogut („kokotek”) zaginął w latach późniejszych (być może przy przejściu frontu II wojny światowej). Miejsce postawienie słupa/krzyża jest owiane legendą, a miejscowe podania mówią, że zostali tam pochowani żołnierze napoleońscy. W latach 30. XX w. w miejscowości działały: Oddział Związku Polaków w Niemczech, Towarzystwo Młodzieży, Gromada Zuchów i Sekcja Przysposobienia Rolniczego[11] oraz polska biblioteka, Związek Młodzieży Polsko-Katolickiej i Towarzysto Śpiewu[1]. 19 maja 1936 r. w miejsce nazwy Biadacz[12] wprowadzono niemiecką nazwę Kreuzwalde[13][14][15]. 22 stycznia 1945 r. do miejscowości wkroczyli żołnierze Armii Czerwonej. Do końca II wojny światowej w Biadaczu znajdował się pomnik, poświęcony mieszkańcom miejscowości poległym na I wojnie światowej. 15 marca 1947 r. powrotnie nadano miejscowości nazwę Biadacz[16].

Liczba mieszkańców[edytuj | edytuj kod]

Rok 1784 1830 1861 1885 1890 1900 1910 1925 1933 1939 1946 1960 1965 1988 1994 2002 2009
Liczba mieszkańców 104 143[lm 1] 286 474 471[lm 2] 473[lm 3] 603[lm 4] 696[lm 5] 674 736[lm 6] 740 689[lm 7] 741[lm 8] 724[lm 9] 729[lm 10] 691[lm 11] 671[lm 12]
  1. Liczba zamieszkanych budynków: 32.
  2. W tym 449 osób (ok. 95,3%) posługiwało się językiem polskim.
  3. W tym 465 osób (ok. 98,3%) posługiwało się językiem polskim.
  4. W tym 591 osób (ok. 98%) posługiwało się językiem polskim. Leksykon Polactwa w Niemczech podaje, że wedle spisu z 1910 r. miejscowość zamieszkiwało 600 Polaków.
  5. W tym 625 osób (ok. 89,8%) posługiwało się językiem polskim, 13 (ok. 1,9%) – językiem niemieckim, a 58 (ok. 8,3%) – oboma językami.
  6. Deutsche Verwaltungsgeschichte 1871-1990 podaje dla tego roku liczbę 712.
  7. W tym 403 osoby (ok. 58,5%) to mężczyźni; w wieku produkcyjnym 61%; z rolnictwa utrzymywało się 168 osób (24,4%). Liczba zamieszkanych budynków: 156.
  8. W tym 417 osób (ok. 56,3%) to kobiety.
  9. W tym 381 osób (ok. 52,6%) to kobiety. Liczba gospodarstw domowych: 224.
  10. Liczba zamieszkanych gospodarstw: 174.
  11. W tym 378 osób (ok. 54,7%) to kobiety; w wieku przedprodukcyjnym/produkcyjnym/poprodukcyjnym: 19,4%/61,9%/18,7%. Liczba budynków mieszkalnych: 174, liczba gospodarstw domowych: 215. Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Stobrawski Zielony Szlak podaje dla tego roku liczbę 714.
  12. W tym 374 osoby (ok. 55,7%) to kobiety; w wieku przedprodukcyjnym/produkcyjnym/poprodukcyjnym: 13,9%/66,5%/19,7%.

(Źródła:[1][15][11][17][3][4].)

Szkoła[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości znajduje się gminne Publiczne Gimnazjum im. Jana Pawła II. Przed reformą systemu oświaty z 1999 r. była to Publiczna Szkoła Podstawowa. Na początku XXI w., w wyniku zmienionej funkcji, budynek został rozbudowany; w ramach rozbudowy utworzono także salę gimnastyczną.

W 1987 r. Danuta Zalewska, jeden z pedagogów szkolnych, rozpoczęła gromadzenie i opisywanie eksponatów związanych ze śląską kulturą materialną. Z czasem ze zgromadzonych zbiorów została utworzona Izba Regionala, a następnie Szkolne Muzeum Etnograficzne, obejmujące ok. 1000 eksponatów[18][19]. 29 marca 2009 r. Izba Regionalna otrzymała tytuł „Animatora Roku” w kategorii „Kultura i oświata” w konkursie „Anime 2009”[20][21], a 6 listopada 2010 r. Muzeum nadano imię Danuty Zalewskiej[22].

Od 1 grudnia 1923 r. do 3 maja 1933 r. działała w miejscowości także Polska Publiczna Szkoła Mniejszościowa, do której uczęszczało ok. 30 uczniów.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Przez miejscowość przechodzą 2 drogi powiatowe nr nr 1703 (ulica Szeroka, prowadząca z Opola, od drogi krajowej nr 45, przez Luboszyce, Biadacz i Masów do Łubnian, do drogi wojewódzkiej nr 461) i 1765 (ulica Polna, prowadząca do Czarnowąs, do drogi powiatowej nr 1702, a dalej do drogi wojewódzkiej nr 454)[23] oraz 4 drogi gminne (ulice Kolanowska, Leśna, Małapańska i Wolności)[24]. Do miejscowości można też dojechać drogą leśną (przedłużenie drogi powiatowej nr 1725) od strony Świerkli. Najbliższe drogi rangi krajowej i wojewódzkiej to: 45 (ok. 5 km – Opole, Zawada i Kolanowice) oraz 454 (ok. 5 km – Czarnowąsy, ok. 7 km – Opole) i 461 (ok. 6 km – Łubniany).

Najbliższe stacje i przystanki kolejowe to: Czarnowąsy (ok. 6 km), Borki Opolskie (ok. 7 km), Kotórz Mały (ok. 8 km), Osowiec Przystanek (ok. 9 km) i Jełowa (ok. 10 km), znajdujące się przy liniach kolejowych nr nr 277 (Opole – Wrocław przez Jelcz-Laskowice) i 301 (Opole – Namysłów), po których kursują pociągi Przewozów Regionalnych Sp. z o.o., relacji Opole – Jelcz-Laskowice (Czarnowąsy i Borki Opolskie) oraz Opole – Namysłów, Nysa – Kluczbork i Opole – Kluczbork (Kotórz Mały, Osowiec Przystanek i Jełowa). Najbliższe węzły kolejowe to: Jełowa (linie kolejowe nr nr: 293 i 301) i Opole Główne (ok. 11 km; linie kolejowe nr nr: 132, 136, 144, 277, 287 i 301).

W miejscowości znajduje się 1 przystanek autobusowy („Biadacz”), przy którym zatrzymują się autobusy Opolskiego PKS-u SA, kursujące na trasie Opole – Dąbrówka Łubniańska (przez Łubniany)[25]. Do początku XXI w. przez miejscowość kursowały także autobusy relacji Opole – Kup (przez Łubniany) i Opole – Kaniów (przez Łubniany).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • kapliczka-dzwonnica, wzniesiona na początku XIX w., usytuowana u zbiegu dróg (ulice Szeroka i Polna), murowana z cegły, otynkowana, zbudowana na rzucie kwadratu; kapliczka posiada 3 zwężające się kondygnacje, wydzielone zadaszeniami i gzymsami; wejście i wnęki są zamknięte półkoliście, w zwieńczeniu znajdują się półkoliste szczyciki; w środku umieszczone są: feretron z ludowym obrazem z XIX w., przedstawiającym Barbarę z Nikomedii oraz ludowy krucyfiks procesyjny

Ludzie związani z Biadaczem[edytuj | edytuj kod]

  • Danuta Zalewska (ur. 15 lutego 1960 r., zm. 3 listopada 2009 r.) – pochodzący z Milicza wieloletni pedagog w szkole w Biadaczu, nauczyciel języka polskiego, twórca funkcjonującego w placówce Szkolnego Muzeum Etnograficznego, noszącego jej imię, i kierownik zespołu ludowego „Biadaczanie”, prezentującego zwyczaje śląskie (I miejsce w konkursie „Nasze Korzenie” w temacie „wesele”, który odbył się 21 października 2008 r. w Łosiowie[26], II nagroda na XIV Rejonowym Przeglądzie Teatrów Jasełkowych, który odbył się 16 stycznia 2009 r. w Ozimku[27]), nominowana w 2003 r. do honorowej nagrody „Nowej Trybuny Opolskiej”, w kategorii „kultura”[28][22][19][29].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Poznajemy wsie. Wsie powiatu opolskiego. W: Józef Madeja: Powiat opolski. Szkice monograficzne. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1969, s. 321. (pol.)
  2. SIMC: Krzyżowski Folwark – 0498945.
  3. 3,0 3,1 Informator Gmina Łubniany – Dożynki '94.
  4. 4,0 4,1 Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Stobrawski Zielony Szlak – Łubniany (pol.). [dostęp 2012-04-02].
  5. Grzegorz Zwoliński, Stanisław Namysł, Kazimierz Dura, Róża Spiliszewska, Dariusz Wojciechowski: Stobrawski Park Krajobrazowy. Mapa turystyczna aktualizowana w terenie. Wrocław: Studio Wydawnicze PLAN, 2006. ISBN 83-60180-67-9. (pol.)
  6. 6,0 6,1 Urząd Gminy Łubniany: Program ochrony środowiska dla Gminy Łubniany na lata 2004 – 2007 z perspektywą do roku 2011 (pol.). 2004. [dostęp 2011-04-02].
  7. Starostwo Powiatowe w Opolu: Program Ochrony Środowiska dla powiatu opolskiego na lata 2008-2011 z perspektywą do roku 2015 (pol.). Kwiecień 2008. [dostęp 2011-04-02]. s. 16.
  8. 8,0 8,1 8,2 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 65.
  9. Osady nad rzekami – Biadacz nad Małą Panwią (Biadatsch, Kreuzwalde). W: Henryk Kałuża: Dzieje Parafii św. Antoniego w Luboszycach. Luboszyce: Referat Misyjny Księży Werbistów, 2001, s. 49, seria: Nasza mała ojczyzna. ISBN 83-87844-08-X. (pol.)
  10. Urząd Gminy – Gmina Łubniany – Historia (pol.). 2010-02-08. [dostęp 2011-04-02].
  11. 11,0 11,1 Leksykon Polactwa w Niemczech. Warszawa, Wrocław: PWN, 1973, s. 83. (pol.)
  12. Alternatywnymi wariantami były zapisy: Biadatz i Biadatsch.
  13. Kreuz – krzyż, Walde – las.
  14. Leksykon Polactwa w Niemczech podaje, że nazwa ta pochodzi od znajdującego się w lesie między Biadaczem a Masowem tzw. „krzyża z kokotkiem”.
  15. 15,0 15,1 Michael Rademacher: Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Oppeln (niem.). 2006. [dostęp 2011-04-02].
  16. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 15 marca 1947 r. (M.P. z 1947 r. Nr 37, poz. 297).
  17. BDL :: Miejscowości - wszystkie cechy (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2012-04-02].
  18. Małgorzata Budzyńska: My, nastolatki Opisy spotkań Publiczne Gimnazjum w Biadaczu (pol.). 2009-03-31. [dostęp 2011-04-02].
  19. 19,0 19,1 Anita Koszałkowska, Małgorzata Kroczyńska: Oblicza kultury - 14 lutego 2003 (pol.). 2003-02-14. [dostęp 2011-04-03].
  20. Animator Łubniański Ośrodek Działalności Kulturalnej (pol.). [dostęp 2011-04-02].
  21. Andrzej Jagiełła: Opole: Animator Roku - w Łubnianach wręczono statuetki - 29 marca 2009 (pol.). 2009-03-29. [dostęp 2011-04-02].
  22. 22,0 22,1 Pani Danuta Zalewska : Nekrologi - Nekrologi (pol.). 2009-11-04. [dostęp 2011-04-02].
  23. Dariusz Kotowski: ZDP w Opolu (pol.). [dostęp 2011-04-02].
  24. ULIC: Kolanowska – 08792, Leśna – 10898, Małapańska – 12131, Polna – 17011, Szeroka – 21925, Wolności – 24687.
  25. Opolskie PKS S.A.: Biadacz (pol.). 2011-09-01. [dostęp 2012-04-02].
  26. Konkurs wiedzy o regionie - Nasze Korzenie > Opolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego (pol.). 2008-10-06. [dostęp 2011-04-03].
  27. nies. Koło wśród najlepszych. . s. 4 (pol.). [dostęp 2011-04-03]. 
  28. A.L.. Danuta Zalewska – nasza pani. „Beczka”, s. 6, 2009-12-02. Brynica: Związek Ślązaków (pol.). [dostęp 2011-04-03]. 
  29. Marek Ostrowski: Poklachały i wygrały - Starogard Gdański - Naszemiasto.pl (pol.). 2004-10-29. [dostęp 2011-04-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Informator Gmina Łubniany – Dożynki '94
  • Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom VII: Województwo opolskie, zeszyt 11: Miasto Opole i powiat opolski; Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk – Pracownia Inwentaryzacji Zabytków, Warszawa 1968
  • Madeja Józef, Powiat opolski. Szkice monograficzne; Instytut Śląski w Opolu, Opole 1969
  • Leksykon Polactwa w Niemczech; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, Wrocław 1973