Kluczbork

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kluczbork
Herb
Herb Kluczborka
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat kluczborski
Gmina Kluczbork
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1253
Prawa miejskie 1274
Burmistrz Jarosław Kielar
Powierzchnia 12,359[1] km²
Wysokość 177-190 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

24 962[2]
2 021,2 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 77
Kod pocztowy 46-200, 46-203
Tablice rejestracyjne OKL
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Kluczbork
Kluczbork
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kluczbork
Kluczbork
Ziemia 50°58′23,26″N 18°12′50,86″E/50,973128 18,214128
TERC
(TERYT)
5162304024
Urząd miejski
ul. Katowicka 1
46-203 Kluczbork
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Kluczbork w Wikisłowniku
Strona internetowa
Rynek
Kościół pw. Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych
Cmentarz wojenny Armii Radzieckiej
Park miejski
Wieża ciśnień
Willa Kruga
Rynek i ratusz po remoncie.

Kluczbork (niem. Kreuzburg[3]) – miasto i gmina w północno-wschodniej części woj. opolskiego, w powiecie kluczborskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kluczbork.

Według danych z 31 marca 2011r. miasto liczyło 24 962 mieszkańców[2].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295-1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizownej formie Crewczburg. Kronika ta wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto i stanowią jego części bądź dzielnice jak np. Nova Curia.[4][5]. W 1750 roku nazwa Kluczborek wymieniona została w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska[6]. W 1945 nazwy tej używano urzędowo[7].

Polską nazwę Kluzborek oraz niemiecką Kreutzburg w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa.[8]

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Kluczbork znajduje się na północno-wschodnim krańcu Niziny Śląskiej, na pograniczu z Wyżyną Śląską, nad Stobrawą, prawym dopływem Odry w jej górnym biegu. Stobrawa jest niewielkim ciekiem wodnym, a jej dolina jest tu jeszcze wąska i niezbyt głęboka. Historycznie miasto leżało na Dolnym Śląsku (w przeszłości należał do księstw dolnośląskich), jednak obecnie więcej łączy go z położonym na Górnym Śląsku Opolem[9] (w XIX wieku do nazwy Kreuzburg dodawano często O.S - Oberschlesien).

Miasto posiada kilka zbiorników wodnych – obecnie można wyróżnić Staw Kościuszki (dawniej Millera) oraz staw w Parku miejskim. Niedawno został oddany zbiornik retencyjny który swoją powierzchnią pokrył żwirownię. Jego powierzchnia to ok. 60 hektarów. Zbiornik retencyjny w dolinie rzeki Stobrawy jest położony na wysokości wsi Ligoty Górnej, na terenach leżących w gminach Kluczbork i Lasowice Wielkie.[10] Zbiornik wodny powstał na skutek zalania ok. 60 ha gruntów rolnych. Zalaniu uległo około 1,5-kilometrowy odcinek doliny rzeki Stobrawy i przyległych jej gruntów.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Średnia temp. roczna waha się od +7,8 °C do +8 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec ze średnią temperaturą 17.6 - 17.9 °C,a najzimniejszym styczeń z temperaturą od -1,5 do 2,2 °C. Okres wegetacyjny trwa ok. 220 dni. Średnia suma opadów zbliżona jest do 650 - 690 mm, w okresie letnim 260 mm.[11]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Założenie miasta wiąże się z zakonem krzyżowców z czerwoną gwiazdą, który powstał prawdopodobnie w czasie wypraw krzyżowych do Palestyny, gdzie poza walką z muzułmanami otaczał opieką pielgrzymów, stąd często określany mianem Szpitalników. Na początku XIII w. przeniósł się do Austrii, Czech i Moraw, a sprowadzony również na Śląsk – do Wrocławia – przez księżnę Annę, przeszedł do życia klasztornego, zajmując się chorymi i prowadząc szpitale.

Krzyżowcy otrzymali od księcia wrocławskiego Henryka III w 1253 r. zezwolenie na lokację miasta na prawie niemieckim w miejscu, gdzie istniała osada targowa wzmiankowana już w 1252 r. jako Cruceburch.

Kiedy jednak założyli kilka wsi w okolicy, a nie zdołali lokować miasta, książę Henryk IV Probus biorąc Kluczbork pod swoją opiekę, w 1274 r. wystawił przywilej lokacji miasta. Od tego momentu rozpoczynają się jego dzieje polityczne.

Od 1293 r. Kluczbork należał do księstwa głogowskiego, od 1312 do oleśnickiego, od 1323 był w księstwie legnicko-brzeskim, w latach 1331-1356 jako zastaw u króla Polski Kazimierza Wielkiego. Podczas wojen husyckich miasto opanowali husyci pod wodzą rycerza polskiego Dobka Puchały cieszącego się poparciem mieszkańców.

Następnie Kluczbork był ponownie kilkakrotnie oddawany w zastaw i sprzedawany. Od 1536 r. aż do wygaśnięcia piastowskiej linii brzeskiej był w posiadaniu książąt brzeskich, lenników korony czeskiej, którzy będąc wyznawcami religii protestanckiej, wprowadzali ją stopniowo w podległych im ziemiach.

W czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) miasto podupadło, ponieważ było wielokrotnie plądrowane przez przechodzące tędy wojska.

Kluczbork udzielił schronienia w latach 1660-1671 braciom polskim przybyłym z Polski, którzy zorganizowali tutaj dwukrotnie swoje synody w 1663 i 1668 r. Znakomitym ich przedstawicielem był tu Krzysztof Crell-Spinowski. W tym czasie miasto wzmiankowano pod nazwą Kluzbork, Krucibork[12].

Po śmierci ostatniego księcia legnicko-brzeskiego Jerzego Wilhelma w 1675 r., Kluczbork przeszedł pod bezpośredni zarząd cesarza austriackiego Leopolda I, a po 1740 r. wraz z całym Śląskiem znalazł się w granicach państwa pruskiego, wówczas pod nazwą Kluzborek. Rozpoczął się okres dominacji kultury niemieckiej w wyniku kolonizacji fryderycjańskiej oraz administracyjnych zarządzeń władz pruskich, szczególnie ostrych w czasie tzw. kulturkampfu.

W 1816 r. miasto stało się siedzibą władz powiatowych. W połowie XIX w. rozpoczęła się budowa dróg bitych i kolejowych, dzięki czemu Kluczbork stał się ważnym węzłem kolejowym w północnej części rejencji opolskiej, do której włączono go w 1820.

Jednocześnie rozwijało się szkolnictwo podstawowe i średnie, w nawiązaniu do tradycji XVI/XVII wieku, gdy szkoły miejskie w Byczynie i w Kluczborku cieszyły się doskonałą opinią na Śląsku.

W 1858 r. zostało otwarte ewangelickie seminarium nauczycielskie mające kształcić nauczycieli władających zarówno polskim jak i niemieckim językiem, a w 1860 rozpoczęła kształcenie miejska szkoła średnia, przekształcona w 1873 r. w gimnazjum humanistyczne, które w 1877 otrzymało nowo wzniesiony gmach szkolny.

W mieście żyli zgodnie ewangelicy, katolicy i wyznawcy judaizmu. Działały różne towarzystwa oświatowe i charytatywne. Został zbudowany szpital miejski (1848) i miejski zakład gazowy (1867), powstał ewangelicko – luterański zespół leczniczy "Betania" (1888), wzniesiono budynek poczty (1891) i gmach sądu (1895), działał prowincjonalny zakład dla umysłowo chorych. Koniec XIX i początek XX w. przyniósł miastu mającemu dotąd charakter rolniczy, początki rozwoju przemysłowego bowiem powstały browary, drukarnia, przędzalnia, cukrownia, cegielnia, nowoczesna rzeźnia, fabryka mebli i zakład wyrobów metalowych.

W latach 1907-1908 została przeprowadzona w mieście sieć wodociągowa i kanalizacyjna, znacznie później powstała elektrownia nad Stobrawą. Według spisu z 1910 w mieście mieszkało 11588 osób, z czego 836 deklarowało się jako Polacy, zaś 10216 jako Niemcy[13]. W ostatnich przed wybuchem wojny wyborach do Reichstagu, w wyborach ścisłych (druga tura), na obszarze miasta, na polskiego kandydata ks. Pawła Kuczkę padło 169 głosów, zaś na kandydata niemieckiej partii konserwatywnej Ludwiga Meyera 1180 głosów[14].

Po I wojnie światowej wraz z całym powiatem obejmującym Wołczyn, Byczynę oraz gminy wiejskie, pozostał terenem przygranicznym, bowiem kilkanaście kilometrów od miasta przebiegała granica Rzeszy Niemieckiej z Polską. Po podziale Górnego Śląska w październiku 1921 r. powiat kluczborski w całości pozostał w obrębie państwa niemieckiego aż do 20 stycznia 1945, gdy do miasta wkroczyły wojska radzieckie I Frontu Ukraińskiego. Oficjalnie władze polskie przejęły Kluczbork wraz z całym Śląskiem Opolskim 18 marca 1945. Od 17 kwietnia 1945 roku, do 11 października 1946 roku, miasto nosiło nazwę Kluczborek[15]. Dominująca dotąd w mieście ludność niemiecka została wysiedlona.

Po zniesieniu powiatów w roku 1975 pozostawał jedynie siedzibą gminy. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa opolskiego. Od 1 stycznia 1999 – ponownie stolica powiatu, skupiającego 4 gminy: Kluczbork, Byczyna, Wołczyn i Lasowice Wielkie. Pod względem administracji kościelnej – Kościoła rzymskokatolickiego – należy do diecezji opolskiej i jest siedzibą dekanatu, jak również rejonu duszpasterskiego (jednego z czterech – obok Opola, Nysy i Raciborza); w ramach struktur Kościoła ewangelicko–augsburskiego jest siedzibą parafii pw. Zbawiciela, należącej do diecezji katowickiej.

Przynależność państwowa[edytuj | edytuj kod]

Od uzyskania praw miejskich Kluczbork znajdował się w granicach następujących państw:

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[16]:

  • stare miasto
  • kościół par. pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych, ul. Skłodowskiej 8, z l. 1911-13
  • kościół ewangelicki pw. Chrystusa Zbawiciela, z XIV w., XVIII w.
  • plebania ewangelicka, ul. Gdacjusza 3, z XVIII w./XIX w.
  • kaplica cmentarna, z poł. XIX w.
  • klasztor elżbietanek, ob. Dom Sióstr św. Józefa, ul. Klasztorna 3, z 1903 r.
  • zbiorowa mogiła żołnierzy września 1939 r., na cmentarzu parafialnym
  • mogiła powstańca śląskiego Henryka Dubiela, na cmentarzu parafialnym
  • cmentarz wojenny Armii Radzieckiej, ul. Opolska
  • park miejski
  • pozostałości murów obronnych, ul. Zamkowa, z XV/XVI w.
  • wieża bramy „Krakowskiej”, ob. wodociągowa wieża ciśnień, z XV w., 1912 r.
  • zespół ratusza, z XVIII w., XIX w.: ratusz, domy, Rynek 2, 3
  • kamienica, ul. Damrota 14, 34 (d. 38), z XIX w., pocz. XX w.
  • kamienica, ul. Grunwaldzka 3, z 1900 r.
  • więzienie, ul. Katowicka 4, z 1900 r.
  • dom, ul. Kopernika 3
  • kamienica, ul. Kościuszki 1, z 1890 r.
  • kamienica, ul. Krakowska 23, z 1900 r.
  • dom, ul. Krakowska 27, z k. XIX w.
  • zespół szkoły miejskiej, ob. szkoły ogólnokształcące, ul. Mickiewicza 10, z l. 1865-70, 1925-26: budynek gimnazjum ze skrzydłami bocznymi i aulą, budynek pomocniczy, zachodni
  • kamienica, ul. Mickiewicza 17, z 1903 r.
  • budynek administracyjny młyna, ul. Młyńska 8, z 1907 r.
  • domy, pl. Niepodległości 2, 3, 4, 6, 7, z XIX w., 1910 r.
  • kamienica, ul. Piastowska 11, z pocz. XX w.
  • kamienica, ul. Piłsudskiego 4-4a, 7, 7a, 8, 19, 20, z l. 1900-5, XIX w.
  • willa Kruga, ul. Pułaskiego 1, kamienice 11, 21, 25, z l. 1892, 1900-10
  • domy, Rynek 7, 11, 12, 13, 14, 15, 20, 21, 23, z XVIII w./XIX w., 1906 r., XX w.
  • budynek gospodarczy, ul. Skłodowskiej 1 (d. Krzywa)
  • dom, ul. Skłodowskiej 9 (d. Opolska)
  • Gimnazjum Humanistyczne, ob. zespół szkół ponadgimnazjalnych, ul. Skłodowskiej 13, z l. 1871-76: sala gimnastyczna, k. XIX w.
  • budynek administracyjno-mieszkalny w zespole szpitala, ul. Skłodowskiej 25, z XIX w./XX w.,
  • kamienica, ul. Sybiriaków 1, z 1910 r.
  • domy, ul. Ściegiennego 11, 13, 14, 15 z 1853 r.
  • domy, ul. Wolności 4, 9, kamienica 25, z poł. XIX w., XX w.
  • park willowy, ul. Wołczyńska 33
  • zakład dla ubogich, ul. Zamkowa 8 (d. 15 Grudnia), z 1776 r., 1819 r.
  • budynek muzeum, ul. Zamkowa 10, z XV-XIX w., z l. 1931-32
  • lokomotywownia wachlarzowa z obrotnicą, ul. Sikorskiego 18, z XIX w., 1900 r.

inne obiekty:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

W mieście krzyżują się drogi krajowe:

Kluczbork posiada obwodnicę drogi nr 11, planowana jest także budowa obwodnicy w ciągu drogi nr 45. Aktualnie zbudowane są dwa odcinki łączące drogę krajową nr 45 w Kuniowie z rondem koło Kraskowa oraz w dalszym biegu z Ligotą Dolną przy drodze krajowej nr 42. Trzeci odcinek obwodnicy docelowo będzie połączony z drogą krajową nr 11.[17]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajduje się stacja kolejowa.

Kluczbork to także węzeł kolejowy (krzyżują się tu linie kolejowe z Wrocławia, Opola, Ostrowa Wielkopolskiego i Lublińca). Położony jest w odległości ok. 40 km od Opola, 96 km od Wrocławia, 205 km od Poznania i 120 km od Katowic.[18]

Przez miasto przebiegają:

oraz

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjnie dominującym działom przemysłu maszynowego, dziewiarskiego i budowlanego towarzyszy dynamiczny rozwój innych branż takich jak: handel, transport, przetwórstwo rolno - spożywcze, szeroko rozumiane usługi. Znaczna część istniejących w mieście firm uległa przekształceniom własnościowym. Państwowe zakłady sprywatyzowały się tworząc spółki, z których część cechuje dynamiczny rozwój (m.in.: FAMAK). Rozwija się sieć banków i instytucji ubezpieczeniowych. Łącznie na terenie gminy działa ok. 1800 podmiotów gospodarczych (w tym w mieście ok. 1300). Największe firmy gminy to: Fabryka Maszyn i Urządzeń "FAMAK", PV "PREFABET - Kluczbork" S.A., WAGREM sp. z o.o. Kluczbork

W Kluczborku, w okolicach Ligoty Dolnej, funkcjonuje podstrefa Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej INVEST PARK ( powierzchnia 53,939 ha ). Obecnymi inwestorami w WSSE, podstrefy Kluczbork, są m.in.: MARCEGAGLIA POLAND Sp. z o.o., INPOL-KRAK TUBES SERVICE CENTER Sp. z o.o. oraz wchodząca w skład niemieckiego holdingu SEPPELER GRUPPE Ocynkownia Śląsk.

W Ligocie Górnej pod Kluczborkiem dnia 31.01.2008 r. otwarto nowo wybudowaną halę produkcyjną firmy PROTEA, zajmującej się świadczeniem usług na rynku offshore, stoczniowym i lądowym.

W mieście wraz z rozwojem gospodarczym wyrosła i działa z powodzeniem sfera usług, wspomagająca przedsiębiorczość. Już dziś w Kluczborku ma swe siedziby 10 banków , a kolejne są zainteresowane uruchomieniem swoich oddziałów. Pomocą w prowadzeniu interesów służą liczne kancelarie prawne, notarialne, tłumacze przysięgli. Robienie interesów znakomicie ułatwia również istnienie wszystkich istotnych urzędów i instytucji gminnych i powiatowych.

Kluczbork ma nowe wysypisko śmieci, dobrze zorganizowaną gospodarkę komunalną. Wybudowano nową oczyszczalnię ścieków i skanalizowano całe miasto. Zlikwidowano niską emisję gazów i pyłów (wyłączono ponad 40 kotłowni lokalnych) i włączono w centralny system.

W latach 2003-2004 w Kluczborku oraz na terenie całego powiatu ukazywała się gazeta "Nowy Kurier Kluczborski" (ISSN 1730-5012). Łącznie ukazało się 41 numerów tego dwutygodnika, a redaktorem naczelnym był Adam Płocikiewicz.

Od grudnia 2007 roku w Kluczborku wydawany jest "Tygodnik Lokalny Spiker" (ISSN 1898-9713), bezpłatna gazeta o tematyce kulturalnej i społecznej, która ukazuje się na terenie trzech powiatów: kluczborskiego, oleskiego i namysłowskiego. Jej redaktorem naczelnym jest Jacek Placety. [19]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych, ul. Skłodowskiej 13
  • Szkoły podstawowe
    • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1
    • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 2
    • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 5 z Oddziałami Integracyjnymi im. Emilii Plater
    • Szkoła Podstawowa nr 6 Specjalna
    • Społeczna Szkoła Podstawowa STO w Kluczborku
  • Gimnazja
    • Publiczne Gimnazjum nr 1
    • Publiczne Gimnazjum nr 3 im. Jana Pawła II
    • Publiczne Gimnazjum nr 5 im. Mikołaja Reja
    • Społeczne Gimnazjum STO
    • Gimnazjum Specjalne Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego
  • Szkoły średnie i zawodowe
    • Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Adama Mickiewicza
    • Zespół Szkół Licealno-Technicznych im. gen. Józefa Bema
    • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 im. Marii Skłodowskiej-Curie
    • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 2 Centrum Kształcenia Ustawicznego
    • Społeczne Liceum Ogólnokształcące STO
    • Szkoła Zawodowa Specjalna SOSW
    • Wojewódzki Ośrodek Dokształcania i Doskonalenia Zawodowego

Sport[edytuj | edytuj kod]

Miasto posiada dobrze utrzymany Park miejski z licznymi alejami spacerowymi oraz szlakiem rowerowym prowadzącym przez tereny leśne do Bąkowa. W mieście znajduje się także kryta pływalnia, korty tenisowe oraz sale gimnastyczne. W parku znajduje się również stadion miejski, na którym rozgrywa mecze klub piłkarski, a wraz z otaczającymi go boiskami piłkarskimi i infrastrukturą sportową tworzy "Kampus Stobrawa".[20]

Historia piłki nożnej w Kluczborku sięga roku 1910, kiedy to został założony klub FC National Kreuzburg. Przez dwa sezony w latach 1973-1975 zespół Metal Kluczbork grał w ówczesnej II lidze. Obecnie od 2003 roku istnieje klub sportowy MKS Kluczbork, którego drużyna piłki nożnej gra w II lidze, grupa zachodnia[21].

W mieście istnieje również Kluczborski Klub Karate, odnoszący spore sukcesy zarówno w kraju jak i za granicą, którego wychowankiem jest m.in. Krzysztof Neugebauer (4 DAN, mistrz świata w kumite drużynowym (1992), wicemistrz świata w kumite (Sao Paulo, 1996), wielokrotny wicemistrz świata w kata drużynowym. Trener Kadry Polski w kumite /walka/). Trenerem jest Andrzej Olech (5 DAN, trener, sędzia klasy międzynarodowej, wychowawca Mistrzów Świata, Europy i Polski).

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Kluczbork jest nazywany Polską Stolicą Reggae. Co roku w Bąkowie odbywał się festiwal muzyki Reggae. Od 2013 roku festiwal ten odbywa się w parku miejskim na stadionie dawnego KKS. 28 sierpnia 1982 roku w Kluczborku został założony zespół Bakshish.

Postacie związane z Kluczborkiem[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni:

Inni:

  • Mariusz Urbanek (ur. 1960) - pisarz, dziennikarz, publicysta, absolwent Liceum Ogólnokształcącego w Kluczborku, autor książek: Kisiel, Zły Tyrmand, Piłsudski bis, Broniewski. Miłość, wódka, polityka, Brzechwa. Nie dla dzieci, Tuwim. Wylękniony bluźnierca[22]
  • Aleksandra Naumik Sandøy (1949-2013) - polsko-norweska piosenkarka mieszkała w Kluczborku w latach 1957-1970, spoczywa na tamtejszym cmentarzu
  • Edyta Górniak (ur. 1972) - uczęszczała do Technikum ogrodniczo-pszczelarskiego w Kluczborku tzw. "Pszczółek"
  • Waldemar Sobota (ur. 1987) - w latach 2007-2010 występował w kluczborskim klubie piłkarskim MKS-ie Kluczbork

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kościół ewangelicko-augsburski pw.Chrystusa Zbawiciela

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Powierzchnia - Kluczbork (GUS)
  2. 2,0 2,1 Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. - wyniki spisu ludności i mieszkań 2011 r.. stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-06].
  3. http://www.verwaltungsgeschichte.de/kreuzburg.html
  4. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  5. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  6. "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"..
  7. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196
  8. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.28.
  9. A. Scheer, Zmiany granic Śląska na przestrzeni wieków, Świdnica 2002, s. 28.
  10. Otwarto zbiornik retencyjny pod Kluczborkiem. Nto.pl. [dostęp 31-10-2012].
  11. Warunki klimatyczne - Kluczbork. [dostęp 31-10-2012].
  12. "Wypisy do dziejów Kluczborka i ziemi kluczborskiej", str. 164, Instytut Śląski w Opolu, 1983
  13. Stefan Dziewulski: Wyniki plebiscytu na Górnym Śląsku. 1922, s. 25. [dostęp 28 grudnia 2012].
  14. Wyniki wyborów w dniu 12 i 22 stycznia 1912 w okręgu Kluczborsko-Oleskim. „Katolik”. 20, s. 6, luty 1912. [dostęp 28 grudnia 2012]. 
  15. http://www.nto.pl/apps/pbcs.dll/article?AID=/20120503/POWIAT09/120509805
  16. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 5.12.2012]. s. 40-42.
  17. Otwarto kolejny odcinek obwodnicy Kluczborka. [dostęp 2012-09-23].
  18. Położenie Kluczbork. Klucbork.pl. [dostęp 31-10-2012].
  19. Bazy Biblioteki Narodowej - Spiker Kluczbork. [dostęp 21-10-2012].
  20. Strategia rozwoju Powiatu Kluczborskiego na lata 2001-2015. [dostęp 31-10-2012].
  21. MKS Kluczbork w II lidze. [dostęp 22-11-2012].
  22. Absolwenci LO w Kluczborku. [dostęp 3 maja 2013].
  23. Sala Królestwa Świadków Jehowy w Kluczborku
  24. 24,0 24,1 Kluczbork.pl » Miasta partnerskie
  25. Partnerstwo Kluczborka z miastem Wells. [dostęp 22.12.2012].
  26. Dzierzoniow.pl - Miasta partnerskie. [dostęp 22.12.2012].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]