Jan Dzierżon

Jan Dzierżoń
"Ojciec współczesnego pszczelarstwa"
Data i miejsce urodzenia	1811-01-1616 stycznia 1811 Łowkowice
Data i miejsce śmierci	1906-10-2626 października 1906 Łowkowice
Proboszcz parafii w Karłowicach
Okres sprawowania	1835 - 1868
Wyznanie	katolickie
Kościół	rzymskokatolicki
Prezbiterat	1834
Multimedia w Wikimedia Commons

Tablica pamiątkowa w Nysie

Jan Dzierżoń (niem. pisownia Johann Dzierzon), ur. 16 stycznia 1811 w Łowkowicach, zm. 26 października 1906 tamże) – śląski ksiądz, pszczelarz i uczony. Nazywany jest "ojcem współczesnego pszczelarstwa".

Urodził się w polskiej rodzinie osiadłej przed laty w Łowkowicach. Nazwisko jego pradziadka Jerzego Dzierżonia (1717-1800) pojawia się w najstarszej polskiej kronice Łowkowic (Kocowicz, 1987). Ksiądz Jan Dzierżoń kultywował polskość i uważał się za Polaka .

Dzierżoń poświęcił pszczelarstwu 70 lat. Do dwu jego najbardziej fundamentalnych osiągnięć należy zaliczyć: odkrycie zasad konstrukcji ula z ruchomą zabudową (spójrz: snozy oraz Lorenzo Langstroth) oraz odkrycie partenogenezy. Jan Dzierżoń zrewolucjonizował pszczelarstwo, znacznie zwiększając produkcję miodu zyskał światową sławę.

Biografia

Jan Dzierżoń urodził się w rodzinie Szymona i Marii z domu Jantos, jako drugi z trojga rodzeństwa. Do dziesiątego roku życia uczęszczał do polskiej szkoły parafialnej w Łowkowicach, potem przez rok do szkoły w Byczynie. W wieku jedenastu lat rozpoczął naukę w gimnazjum we Wrocławiu, które ukończył z wyróżnieniem jesienią 1830 r.

W tym samym roku rozpoczął studia na wydziale teologii Uniwersytetu Wrocławskiego, lecz uczęszczał też na wykłady z matematyki, astronomii i historii.

Po studiach, w 1834 r. przyjął we Wrocławiu święcenia kapłańskie. Został wikarym w podopolskich Siołkowicach, a następnie od 1835 r. był proboszczem parafii w Karłowicach koło Brzegu na Śląsku.

Będąc proboszczem, prowadził jednocześnie badania nad życiem pszczół i zakładał koła pszczelarskie na Śląsku, z których powstało potem Towarzystwo Pszczelarskie.

Krzyżując pszczoły rodzime z włoskimi Dzierżoń odkrył zjawisko dzieworództwa. Koncepcję uznano za błędną i potępiono przez Kościół katolicki. Konflikt się zaostrzył, gdyż Dzierżon uparcie podtrzymywał swoje poglądy wbrew Kościołowi i wielu uczonym. Dopiero w 1906 roku na konferencji przyrodniczej w Marburgu dzieworództwo powszechnie uznano za zjawisko udowodnione.

W 1868 Dzierżoń został zmuszony do rezygnacji z funkcji proboszcza w Karłowicach i został przeniesiony w stan spoczynku.

18 lipca 1870 r. obwieszczono ustalenia Soboru Watykańskiego I, a wśród nich: dogmat o nieomylności papieża i konstytucję Dei Filius, wspierającą naukę opartą na Objawieniu i przeciwstawiającą się panteizmowi, materializmowi i racjonalizmowi.

Jan Dzierżoń nie krył krytycznych uwag wobec nowego dogmatu. Z uwagi na żądanie podpisania indywidualnego aktu lojalności wobec Watykanu wystosował list otwarty na łamach "Schlesische Zeitung", sprzeciwiający się dogmatowi nieomylności papieża.

W rezultacie 30 października 1873 roku został ekskomunikowany.

Nie jest więc prawdą, że wstąpił do powstałej w Prusach wspólnoty starokatolików (Brożek, 1978) i że to właśnie było powodem, że biskup wrocławski Heinrich Förster obłożył go klątwą i wykluczył z kościoła.

Po wykluczeniu z kościoła rzymskokatolickiego życie w Karłowicach stało się dla Dzierżonia bardzo uciążliwe.

W 1884 r. powrócił on do swych rodzinnych Łowkowic. Tam kontynuował prace naukowe nad życiem pszczół, mieszkając od 1885 r. wraz ze swym bratankiem Franciszkiem w niewielkim domu z ogrodem, prowadząc, jak sam to określał, tryb życia pustelnika.

Jan Dzierżoń zmarł w wieku 96 lat. Jego grób znajduje się w Łowkowicach, natomiast w domu, w którym mieszkał pod koniec życia, mieści się izba jego pamięci. Pamiątek po Dzierżoniu zachowało się niewiele. W 1927 r. Franciszek Dierżoń przekazał pamiątki Narodowi Polskiemu na ręce pszczelarza Leopolda Pawłowskiego z Rudnika nad Sanem. 1 grudnia 1939 r. skonfiskowała je niemiecka żandarmeria, podczas wojny uległy zniszczeniu i rozproszeniu.

W 1946 r. na jego cześć miasto Rychbach na Śląsku otrzymało nazwę Dzierżoniów. Dziesięć lat później, w 50. rocznicę śmierci, Poczta Polska wyemitowała znaczek okolicznościowy z Dzierżoniem. We Wrocławiu, przy ul. Bartla, stoi pomnik przyrody – czterystuletni dąb szypułkowy, nazwany imieniem Jana Dzierżonia. W Kluczborku znajduje się pomnik i muzeum im. Jana Dzierżonia poświęcone sięgającej X wieku historii pszczelarstwa na Śląsku.

Praca naukowa

Jan Dzierżoń opublikował w 1845 teorię mówiącą, że samce pszczół (trutnie) rozwijają się z niezapłodnionych jaj, a więc mają matkę, a nie mają ojca, zaś samice powstają z jaj zapłodnionych. Stał się tym samym odkrywcą zjawiska partenogenezy (dzieworództwa) u pszczół. Łącznie napisał 26 książek naukowych i ponad 800 artykułów. Wiele z jego dzieł przetłumaczonych zostało na inne języki europejskie. Mimo trudności robionych przez pruskie władze, publikował również w języku polskim głównie w Cieszynie, Lesznie oraz w Pszczynie. W języku polskim ukazały się: "Nowe udoskonalone pszczelnictwo", "Dodatek do teorii i praktyki nowego pszczelarza" i inne. Zrewolucjonizował hodowlę pszczół, wydawał własne czasopismo pszczelarskie, a ok. roku 1840 skonstruował pierwszy na świecie udany ul szafkowy z ruchomą zabudową, kładąc fundamenty pod konstrukcję współczesnego ula ramowego.

Przestrzeń miedzy środkiem sąsiednich plastrów została opisana jako 1.5 cala (38–39 mm). W 1848 roku Dzierżoń wprowadził rowki wycinane w bocznych ścianach ula aby zastąpić mniej wygodne przybijane listewki do zawieszania snóz. Rowki te miały wymiary 8x8 mm – dokładnie średni wymiar między ¼ i 3/8 cala. Obecnie tzw. “bee space” (pszczela przestrzeń) jest określana właśnie jako wymiar ¼ do 3/8 cala. Pszczoła europejska wypełnia plastrem woskowym przestrzeń większą niż 3/8 cala lub propolisem (kitem pszczelim) szczeliny poniżej ¼ cala. Pomysł Jana Dzierżonia wprowadzenia wycięć tych wymiarów świadczy o tym, że rozumiał powyższą zasadę wcześniej niż pierwsze ramki zostały skonstruowane właściwie. Na podstawie wskazań księdza Dzierżonia August von Berlepsch (w maju 1852) w Turingii i L. L. Langstroth (w październiku 1852) w Stanach Zjednoczonych zaprojektowali swoje ramki ulowe, pierwsze właściwie funkcjonujące w historii. Na podstawie oryginalnych rysunków można stwierdzić, że wkrótce rowki o przekroju kwadratowym zostały przekształcone ukośnym zrębem od góry co ułatwiało manipulacje snozami. Tego samego typu rowki są skopiowane w opisach Augusta von Berlepsch w roku 1863. W Stanach Zjednoczonych w przeciwieństwie do Europy ule były rozstawiane pojedynczo na większych przestrzeniach i były otwierane od góry a nie od tyłu jak w popularnych w tym czasie pszczelich pawilonach w Europie Środkowej. We współczesnych ulach pszczela przestrzeń ma główne zastosowanie między bocznymi listwami ramek i ścianami ula.

W 1857 r. J. Mehring zastosował prasę do wyrobu węzy – pszczoły już nie musiały zajmować się produkcją plastrów. W Polsce za sprawą księdza Jana Dolinowskiego rozpowszechniły się ule ramkowe, otwierane od góry, przez zdjęcie dachu (pierwsze powstały ok. połowy XIX w.). Z wprowadzanych innowacji korzystał również Dzierżon. Wprowadzane usprawnienia pozwoliły mu na profesjonalną hodowlę pszczół – posiadał ok. 400 rodzin w swoich pasiekach. Poza pszczelarstwem zajmował się także innowacjami agrarnymi, m.in. wprowadził w swojej wsi uprawę łubinu.

W 1872 za swoje prace naukowe otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Monachijskiego. Został odznaczony orderami wielu krajów Europy. Był m.in. honorowym członkiem towarzystwa rolniczego w Krakowie i Lwowie.

Wybór publikacji

• Sztuka zrobienia złota, nawet z zielska Tygodnik Polski Poświęcony Włościanom, Pszczyna 15 XI 1845.
• Nowe udoskonalone pszczelnictwo księdza plebana Dzierżona w Katowicach na Śląsku. Leszno 1851 i 1859 (przekład: Józef Lompa)
• Najnowsze pszczelnictwo. Lwów 1853 (przekład: Witowski)
• Theorie und Praxis des neuen Bienenfreundes oder neue artender Bienenzucht wydawca: von Bruckisch; 304 str. (1848)
• Nachtrag zur Theorie und Praxis... (1852)
• Rationelle Bienenzucht wydawca: Bränder; Brieg; 50 str. (1861)
• Neue verbesserte Bienen-Zucht wydawca: Otto Hendel; Halle; 5 str. (1861)
• Nationale Bienenzucht wydawca: Falchschen Buchdruckerei; 84 str. (1878)
• Der Zwillingstock (1890)
• Nachtrag zu dem Schriften der Zwillingsstock, die zweckmässigste Bienenwohnung wydawca: E.Thielmann; Kreuzburg; 16 str. (1890)

Literatura

• L. Brożek "Jan Dzierżon. Studium monograficzne" Opole 1978
• W. Kocowicz i A. Kuźba "Tracing Jan Dzierżon Passion" Poznań 1987
• A. Gładysz "Jan Dzierżoń, pszczelarz o światowej sławie" Katowice 1957
• H. Borek i S. Mazak "Polskie pamiątki rodu Dzierżoniów" Opole 1983
• W. Chmielewski "World-Famous Polish Beekeeper - Dr. Jan Dzierżon (1811-1906) and his work in the centenary year of his death" in Journal of Apicultural Research, Volume 45(3), 2006
• Janina Baj, Pszczelarstwo dawne i nowe - broszura Muzeum im. Jana Dzierżona w Kluczborku.

Linki zewnętrzne

• Jan Dzierżoń na stronach UM Kluczbork