Nikołaj Gogol

Nikołaj Wasiljewicz Gogol
Portret Gogola pędzla Fiodora Mollera (lata 40. XIX w.)
Data i miejsce urodzenia	1 kwietnia 1809, Soroczyńce Wielkie
Data i miejsce śmierci	4 marca 1852, Moskwa
Narodowość	rosyjska
Dziedzina sztuki	literatura
Ważne dzieła	Płaszcz, Ożenek, Rewizor, Martwe dusze
Muzeum artysty	Dom Gogola
Galeria w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Nikołaj Wasiljewicz Gogol (ros. Никола́й Васи́льевич Го́голь, ukr. Мико́ла Васи́льович Го́голь, ur. 31 marca [19 marca s.s.] 1809 w Soroczyńcach Wielkich, zm. 4 marca [21 lutego s.s.] 1852 w Moskwie) – rosyjski pisarz, poeta, dramaturg i publicysta pochodzenia ukraińskiego.

Życiorys

Nikołaj Gogol urodził się w Soroczyńcach Wielkich w ówczesnej guberni połtawskiej w rodzinie ziemiańskiej Hoholów-Janowskich. Wg rosyjskiej Wikipedii „część jego przodków stanowiła spolszczona szlachta, tak że jeszcze dziad Gogola, Afanasij Demianowicz Gogol (1738-1805), podawał w oficjalnym dokumencie, że rodzina nazwiskiem Gogol ma polskie pochodzenie”.

Kształcił się w Połtawie, następnie w Nieżynie. W 1828 zamieszkał w Petersburgu, gdzie w latach 1829–1831 pracował jako urzędnik, próbował też swych sił jako aktor. W 1831 poznał Aleksandra Puszkina, który wspierał jego działalność pisarską i został jego przyjacielem. W 1834 Gogol zaczął wykładać historię na uniwersytecie w Petersburgu.

W latach 1836–1841 przebywał za granicą, m.in. w Paryżu oraz w Rzymie, w tym okresie powstało jego główne dzieło – powieść Martwe dusze. Ukazały się one drukiem w maju 1842 – była to w zamierzeniach autora jedynie pierwsza część ogromnej epopei o Rosji, pomyślanej na wzór Boskiej komedii Dantego. Pomysł ten nigdy nie został zrealizowany. Ostateczny kształt otrzymał tylko tom pierwszy – gogolowskie „piekło”. Rysuje tam wizerunek rosyjskiego społeczeństwa i rosyjskiego ustroju – świat upośledzonych moralnie, bezdusznych ludzkich manekinów, Rosję ludzi martwych. „Martwe dusze” wywołały ogromne poruszenie. Mnożyły się ataki i napaści na Gogola, ciężkie oskarżenia o szkalowanie, a nawet zdradę własnego narodu.

Rozterka, a potem i depresja duchowa, wzrost religijności i potęgujące się poczucie winy wobec własnego narodu, zachwiały równowagą psychiczną pisarza i skłoniły go do gwałtownej rewizji własnego dorobku.

Nowe poglądy usiłował wyrazić w drugim tomie Martwych dusz, jednak zauważył, że w ten sposób popada w konflikt z prawdą życiową i artystyczną. Trzykrotnie – w 1843, 1845 i 1852 – palił napisane już rozdziały. Zachowały się jedynie ich niewielkie fragmenty. Martwe dusze były ostatnim jego wielkim dziełem. Napisał je mając zaledwie 32 lata.

Większość utworów Gogola ma charakter ostrej satyry społecznej.

Zmarł (jakoby) pochowany żywcem w stanie śpiączki 4 marca 1852. Po odkopaniu jego grobu znaleziono ciało skulone jakby w śmiertelnym skurczu.

Wybór dzieł

• Martwe dusze (Мёртвые души) (1842)
• Rewizor (Ревизор) (1836)
• Ożenek (Женитьба) (1835)
• Teatralny rozjazd (Театральный разъезд)
• Wieczory na chutorze w pobliżu Dikańki (Вечера на хуторе близ Диканьки)
• Mirgorod (Миргород)
  • Wij (Вий)
  • Powieść o tym, jak pokłócili się Iwan Iwanowicz z Iwanem Nikiforowiczem (Повесть о том, как поссорился Иван Иванович с Иваном Никифоровичем)
  • Staroświeccy ziemianie (Старосветские помещики)
  • Taras Bulba (Тарас Бульба)
• Petersburskie opowiadania:
  • Newski Prospekt (Невский проспект)
  • Nos (Нос) (1836)
  • Płaszcz (Шинель) (1842)
  • Zapiski wariata (Записки сумасшедшего)
  • Portret (Портрет)
  • Wózek (Коляска)

Opery wg Gogola

Popiersie Gogola w Sadzie Aleksandrowskim, w Petersburgu, autorstwa Wasilija Pietrowicza Krejtana

• Noc wigilijna
  • Piotr Czajkowski Kowal Wakuła – premiera Petersburg 1876; 2. wersja – Pantofelki – premiera Moskwa 1887
  • Mykoła Łysenko, premiera Charków 1883
  • Nikołaj Rimski-Korsakow, premiera St. Petersburg 1895

• Taras Bulba
  • Mykoła Łysenko, premiera Kijów 1903
  • Marcel Samuel-Rousseaus Tarass Boulba, premiera Paryż 1919
  • Ernst Richter w oparciu o powieść Johannesa Kempfe wg Gogola; partytura wyd. 1930

• Ożenek
  • Modest Musorgski (1868; I akt), Nikołaj Czeriepnin (1930; II akt, instrumentacja całości); premiera Essen 1937
  • Bohuslav Martinů (1952), premiera Nowy Jork 1953

• Noc majowa
  • Nikołaj Rimski-Korsakow, premiera St. Petersburg 1880
  • Mykoła Łysenko Topielica, premiera Charków 1885

• Jarmark w Soroczyńcach
  • Modest Musorgski Jarmark soroczyński (1874-80 niedok.); dokończenie m.in. C. Cui, premiera Moskwa 1913; nowe opracowanie N. Czeriepnin, premiera Monte Carlo 1923

• Nos
  • Dymitr Szostakowicz, premiera Leningrad 1930

• Gracze
  • Dymitr Szostakowicz (1941-41; niedok.); dokończenie Krzysztof Meyer – premiera Wuppertal 1984

• Wij
  • Karel Moor, premiera Praga 1903

Zobacz też

• Googol (liczba)

Bibliografia

• Sworzeń Marian, Opis krainy Gog, Więź, Warszawa 2011, ISBN 978-83-62610-13-6.

Linki zewnętrzne

• Mikołaj Gogol w Polskiej Bibliotece Internetowej
• Nationalism of Nikolai Gogol': Betwixt and Between?