Lewocza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Lewocza
Widok na Lewoczę
Widok na Lewoczę
Herb
Herb Lewoczy
Państwo  Słowacja
Kraj preszowski
Burmistrz Miroslav Vilkovský
Powierzchnia 64,04 km²
Wysokość 570 m n.p.m.
Populacja (2001)
• liczba ludności
• gęstość

14 511
226,59 os./km²
Nr kierunkowy 0 53
Kod pocztowy 054 01
Tablice rejestracyjne LE
Położenie na mapie kraju preszowskiego
Mapa lokalizacyjna kraju preszowskiego
Lewocza
Lewocza
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Lewocza
Lewocza
Ziemia 49°01′22″N 20°35′26″E/49,022778 20,590556
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Renesansowy dom Thurzonów przy placu Mistrza Pawła
Brama Koszycka wchodząca w skład murów miejskich
Renesansowy ratusz i gotycki kościół św. Jakuba
Mury miejskie
Brama Polska w pasie murów miejskich

Lewocza (słow. Levoča, węg. Lőcse, niem. Leutschau, łac. Leutsovia) - miasto powiatowe we wschodniej Słowacji, w kraju preszowskim, w historycznym regionie Spisz.

Miasto leży na wysokości 570 m n.p.m. w Kotlinie Hornadzkiej, u południowych podnóży Gór Lewockich, nad rzeczką Levočsky potok. Liczba mieszkańców miasta wynosi 14 511 osób (31 grudnia 2003), powierzchnia miasta - 64,04 km2. Współrzędne geograficzne - 49°01'16 N, 20°35'28 E. Dzieli się na dzielnice:

  1. Levoča (centrum),
  2. Levočská Dolina (niem. [Leutschauer] Tal),
  3. Levočské Lúky (niem. Schießplatz),
  4. Závada (niem. Tscherneblod).

Lewocza leży przy głównej słowackiej drodze krajowej nr 18 (D1, międzynarodowej E50), między Popradem a Preszowem. W Lewoczy kończy się odnoga linii kolejowej z Koszyc i Preszowa do Popradu, odbijająca od tej linii w Spiskiej Nowej Wsi.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ślady osadnictwa w okolicach miasta pochodzą z epoki kamienia. Już w XI wieku, w okolicy dzisiejszej Bramy Koszyckiej, istniał murowany romański kościółek pw. Świętego Ducha. Pierwsze - słowiańskie - osady w miejscu dzisiejszej Lewoczy powstały jeszcze przed XII wiekiem, co wiadomo stąd, że już wtedy handlowały z Krakowem, miastami Hanzy i Wenecją. W połowie XII w. król węgierski Gejza II osiedlił w tym rejonie osadników niemieckich, głównie z Saksonii. Osady te uległy niemal zupełnemu zniszczeniu wskutek najazdów mongolskich w latach 1241-1242. Jeszcze przed 1245 r., w ramach rekolonizacji prowadzonej głównie przez rodziny Berzeviczych, Mariassych i Görgöyów, ziemie spiskie odżywają znów dzięki napływowi Sasów. Na terenie Lewoczy niemieccy koloniści założyli trwałą osadę, o której pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z dokumentu wydanego przez króla Belę IV w 1249 r.

W 1271 r. Lewocza stała się głównym ośrodkiem specjalnej jednostki administracyjnej - Związku Sasów Spiskich (późniejszej Prowincji XXIV Miast Spiskich), grupującej kolonie niemieckich górników na Spiszu. Jednak miasto szybko wycofało się z tego związku, by już w 1317 stać się uprzywilejowanym wolnym miastem królewskim. Od 1321 miastu służyło prawo składu, udzielone przez króla Karola Roberta: zagraniczni kupcy musieli obowiązkowo zatrzymywać się w mieście, oferując swe towary przez 15 dni. W 1402 r. król Zygmunt Luksemburski zwolnił kupców lewockich z obowiązku składu w innych miastach w całych Węgrzech, a w 1411 r. rozszerzył lewockie prawo składu również na kupców węgierskich z innych miast. W 1419 r. zostali lewoccy kupcy zwolnieni od płacenia cła na granicach państwa - tzw. trzycatku. Wszystko to otworzyło dla lewoczan ogromne możliwości w zakresie handlu, nie tylko na Węgrzech, ale i zagranicą. Pod koniec XIV wieku Lewocza stała się członkiem związku pięciu wschodniosłowackich wolnych miast królewskich - Pentapolitany.

Szybki wzrost znaczenia i bogactwa miasta był skutkiem jego położenia na ważnym szlaku handlowym - na węgierskiej Via Magna, prowadzącej znad Cisy przez Szarysz i Spisz do Krakowa, nieopodal miejsca, gdzie łączyła się z nią "Wielka Droga Gemerska", wiodąca z górniczego Gemeru. W 1494 właśnie Lewoczę wybrali na miejsce spotkania jagiellońscy władcy Polski, Litwy, Czech i Węgier. W ciągu XV wieku miasto stało się bogatym ośrodkiem handlowym i utrzymało tę prosperity w ciągu XVI wieku, mimo katastrofalnych pożarów w 1550 i 1599. Miasto dorobiło się wielu kościołów, trzech aptek, szkoły i drukarni (od 1624), działało tu ponad 40 cechów rzemieślniczych. Dobrobytu miasta nie podkopały najazdy husyckie w XV wieku, ponad stuletni (1435-1558) konflikt z pobliskim Kieżmarkiem o prawo składu ani nawet najazd turecki i wywołane nim zubożenie Węgier. Uległy jednak zmianie trasy szlaków handlowych - Via Magna straciła na znaczeniu. W epoce powstań antyhabsburskich w XVII wieku rozpoczął się zmierzch miasta.

W XVI i XVII wieku Lewocza była najważniejszym ośrodkiem ewangelicyzmu na ziemiach słowackich, jednak za czasów habsburskich doszło do niemal całkowitej rekatolicyzacji Lewoczy i całego Spisza. Miasto, które początkowo miało charakter czysto niemiecki, po wiekach uległo slawizacji do tego stopnia, że w latach czterdziestych XIX wieku powstał tu ośrodek narodowego ruchu słowackiego. Zostało tu m.in. założone znane później liceum ewangelickie, do którego przeszło w 1844 r. (na znak protestu po usunięciu Ľudovíta Štúra ze stanowiska w Bratysławie) trzynastu jego bratysławskich uczniów z Janem Franciscim na czele. Powstała wówczas pieśń Nad Tatrou sa blýska, która została później przyjęta jako hymn państwowy Słowacji (do dnia dzisiejszego). Pierwsze wykonanie pieśni miało miejsce podczas wiecu właśnie w murach lewockiego liceum. Wyszło stąd wielu pisarzy i poetów z pokolenia "Szturowców", jak np. Ján Botto, Janko Čajak, Pavol Dobšinský, Mikuláš Dohnány czy Peter Kellner - Hostinský. Ze szkołą tą, środowiskiem "Szturowców" i Lewoczą w ogóle związanych było i wcześniej i później jeszcze wiele innych postaci, znaczących dla dziejów Słowacji i jej kultury narodowej, jak Peter Michal Bohúň, Ján Chalupka, Ján Kalinčiak, Janko Kráľ, Ľudovít Kubáni, Albert Škarvan, Vavro Šrobár i inni.

Przeprowadzona w 1871 r. linia Kolei Koszycko-Bogumińskiej ominęła Lewoczę, co wówczas zmniejszyło znaczenie miasta i tempo jego rozwoju. Paradoksalnie, z dzisiejszego punktu widzenia, Lewocza dzięki temu zyskała, ponieważ został zachowany nietknięty zespół urbanistyczny starego miasta. W 1910 miasto liczyło 7,5 tys. mieszkańców, z czego: 3,1 tys. Słowaków, 2,4 tys. Węgrów, 1,4 tys. Niemców, 0,2 tys. Rusinów i 0,2 tys. Rumunów. Do 1923 Lewocza była ośrodkiem administracyjnym komitatu (żupy) spiskiego. Pod koniec II wojny światowej większość lewockich (i w ogóle spiskich) Niemców uciekła na zachód przed Armią Czerwoną, która zajęła miasto 21 stycznia 1945. W 1998 odbyło się tu spotkanie prezydentów 11 państw środkowej Europy. W 2009 roku zabytki Lewoczy zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako rozszerzenie wpisu, obejmującego m.in. Zamek Spiski.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Lewocza obfituje w zabytki. W całości jest zachowane jej stare miasto na planie nieregularnego owalu, otoczone murami obronnymi. Zwraca uwagę dobrze zachowana siatka ulic z wielkim, prostokątnym rynkiem o stosunku długości boków 3:1 - jednym z większych w tej części Europy (dziś główny Plac Mistrza Pawła, słow. Námestie Majstra Pavla). Najcenniejsze zabytki miasta przedstawiono poniżej.

  • Ratusz, pierwotnie gotycki, wybudowany w końcu XV w. Po wielkim pożarze z 1550 r., w którym spłonęło również całe archiwum miejskie, odbudowany w stylu renesansowym w latach 1551-1559. W 1615 r. rozbudowany, z dobudowaniem późnorenesansowych arkad na parterze i piętrze. Na południowej fasadzie, w prawym narożniku, pozostałości pierwotnej polichromii. Ratusz jest obecnie połączony renesansową wieżą, która była wzniesiona w latach 1656-1661 i służyła jako dzwonnica miejska. W pomieszczeniach na piętrze ratusza ma obecnie siedzibę Muzeum Spiskie. Sala posiedzeń rady miejskiej służy celom reprezentacyjnym.
  • Pręgierz przy ratuszu - kuta "klatka hańby" z 1600 r. Pierwotnie stał na miejscu dzisiejszego kościoła ewangelickiego. Później był własnością rodziny Probstnerów, którzy ponownie darowali go miastu w 1933 r. Od tego czasu na obecnym miejscu.
  • Kamienice mieszczańskie. W otoczeniu rynku - ok. 60 domów, należących niegdyś do bogatych kupców. Z reguły trzytraktowe, pierwotnie jednokondygnacyjne, przebudowane (z dodaniem 2 i ewentualnie 3 kondygnacji) w XVI i XVII w., zachowały wiele detali gotyckich z XIV i XV w. (m. in. portale). Wśród nich najładniejsza jest kamienica Thurzonów pod nr. 7, z renesansową attyką i bogatą dekoracją sgraffitową na froncie. Poza tym ok. 200 kolejnych domów poza rynkiem, często w złym stanie, częściowo całkowicie zrekonstruowanych (poczynając od ok. połowy lat 90. XX w.), w tym oryginalne małe domki dawnej biedoty lewockiej przy ulicach Małej, Różowej i Žiackiej.
  • Stary kościół minorytów, tzw. gimnazjalny, przy ul. Klasztorskiej. Gotycki, z I połowy XIV w. Wybudowany dzięki donacji jednego z największych wielmożów górnowęgierskich tamtych czasów, Magistra Doncza. Jest jednym z największych kościołów gotyckich na Słowacji i przykładem wysokiego kunsztu budowlanego ówczesnej lewockiej strzechy budowlanej. Nawa kościoła została przebudowana w 1671 r. w stylu barokowym, jednak zachowała się większość detali gotyckiej kamieniarki. Godny uwagi jest główny ołtarz z gotycką rzeźbą Madonny z XV w. i z barokowymi figurami węgierskich królów i jezuickich świętych. W zakrystii zachowało się malowidło przedstawiające Ukrzyżowanie, a nad portalem do zakrystii - Zaśnięcie i Wniebowzięcie najświętszej Marii Panny. Na północnej ścianie nawy malowidła przedstawiają realistycznie skutki chrześcijańskiego miłosierdzia.
  • Nowy kościół i klasztor minorytów. Znajduje się przy ulicy Koszyckiej, tuż przy Koszyckiej Bramie. Pobudowano go w miejscu po najstarszym koszyckim kościele, zburzonym po pożarze w 1747 r. Kompleks zabudowań klasztornych wzniesiono w latach 1748-1755 na planie litery "U". Kościół, pod wezwaniem św. Ducha, jest jedną z niewielu tak dobrze zachowanych barokowych świątyń na Spiszu. Jednonawowy, w tylnej części nawy posiada emporę z organami. Na frontowej ścianie malowidło przedstawiające symbole Wiary, Nadziei i Miłości.
  • Kościół ewangelicki w południowej części rynku, klasycystyczny. Zbudowany w latach 1825-1837 według projektu architekta Antona Povolneho na planie krzyża greckiego i zwieńczony wielką kopułą. We wnętrzu z trzypiętrowymi emporami zwraca uwagę ołtarz główny z obrazem Chrystusa kroczącego po falach, pędzla lewockiego malarza Jozefa Czuczika. W kościele przechowywane jest cenne archiwum i bogata biblioteka.
  • Wielki Župný dom, do 1922 r. siedziba Żupy Spiskiej. Zbudowany w latach 1806-1826 według projektu architekta Antona Povolneho, uważany jest za najpiękniejszą siedzibę żupy na całych dawnych Węgrzech. Klasycystyczna forma budynku dobrze koreluje z renesansową architekturą miasta dzięki wyraźnemu zaznaczeniu linii horyzontalnych. Obecnie, odrestaurowany, w dalszym ciągu służy celom administracyjnym.
  • Znaczne fragmenty murów obronnych z XIV - XVIII, liczących pierwotnie ok. 2 km długości (w dużej części restaurowane lub rekonstruowane), z sześcioma basztami i trzema bramami: Koszycką, Menhardską i Polską.
Pielgrzymka do Lewoczy

Na wzgórzu 2 km na północ od Lewoczy położone jest sanktuarium maryjne Mariánska hora - najpopularniejszy cel pielgrzymek słowackich katolików. 3 lipca 1995 Jan Paweł II celebrował tam mszę dla 650 tysięcy wiernych.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Lewocza reprezentowana była na słowackim banknocie 100-koronowym (sprzed przyjęcia euro). Na awersie przedstawiona była głowa Madonny z głównego ołtarza kościoła św. Jakuba. Na rewersie widniały sylwetki lewockiego ratusza i kościoła św. Jakuba oraz wyobrażenie kamiennej, rzeźbionej głowy z zakrystii starego kościoła minorytów.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]