Żylina

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Žilina
Herb Flaga
Herb Żyliny Flaga Żyliny
Państwo  Słowacja
Kraj Zilinsky vlajka.svg żyliński
Powierzchnia 80,03 km²
Wysokość 344 m n.p.m.
Populacja (2005)
• liczba ludności

86 211
Położenie na mapie kraju żylińskiego
Mapa lokalizacyjna kraju żylińskiego
Žilina
Žilina
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Žilina
Žilina
Ziemia 49°13′22″N 18°44′24″E/49,222778 18,740000Na mapach: 49°13′22″N 18°44′24″E/49,222778 18,740000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa

Żylina (słow. Žilina, węg. Zsolna, niem. Sillein) - miasto w północnej Słowacji, siedziba władz kraju żylińskiego i powiatu Žilina. Główny ośrodek regionu Doliny Wagu.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Żylina leży u ujścia Rajčanki i Kysucy do Wagu, na północno-zachodniej granicy Kotliny Żylińskiej. Od południa otaczają ją Góry Strażowskie i Mała Fatra, od północy - Góry Kisuckie i Jaworniki.

Dzielnice miasta[edytuj | edytuj kod]

  • Bánová (przyłączona w 1970),
  • Brodno,
  • Budatín (przyłączona w 1949),
  • Bytčica (przyłączona w 1970),
  • Celulózka,
  • Mojšova Lúčka,
  • Považský Chlmec (przyłączona w 1970),
  • Strážov,
  • Trnové (przyłączona w 1970),
  • Vranie,
  • Zádubnie,
  • Zástranie,
  • Závodie (przyłączona w 1949),
  • Žilina,
  • Žilinská Lehota

oraz osiedla nie stanowiące samodzielnych dzielnic: Hliny, Hájik, Solinky i Vlčince.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W okolicach Żyliny stwierdzono ślady osadnictwa już z późnej epoki kamienia, z epoki brązu i żelaza (kultury halsztackiej). Od V wieku n.e. datuje się osadnictwo słowiańskie. W IX wieku skalistym zboczu na terenie dzisiejszej wsi Porúbka na południe od miasta istniała osada wiązana z Państwem Wielkomorawskim. W IX - XIII w. funkcjonowało 5-6 kolejnych osad na terenie samej Żyliny oraz jej dzisiejszych dzielnic Závodie i Bánova. Na wielkim cmentarzysku w Bánovej znalezione zostały liczne groby wielkomorawskich rycerzy. Pierwsza wzmianka o tych wczesnośredniowiecznych osadach, określanych wspólną nazwą terra de Selinan, pochodzi z datowanego na 1208 r. pisma żupana nitrzańskiego Tomasza. Pośród tych osad, w dzisiejszej dzielnicy Dolné Rudiny, w pierwszej tercji XIII w. został zbudowany pierwszy żyliński kościół - dzisiejszy kościół św. Stefana.

Pierwotne osady żylińskie całkowicie zanikły pod koniec XIII wieku. Już jednak w tym samym stuleciu, na wysokiej terasie Wagu w miejscu obecnego starego miasta, zaczęło się organizować nowe centrum osadnicze. Osada została założona zapewne jeszcze przed 1300 r. przez niemieckich osadników ze Śląska Cieszyńskiego. Prawa miejskie wraz z prawem targowym i prawem "jednej mili" Żylina otrzymała w 1312 r., przyjmując je za pośrednictwem Cieszyna[1]. Prawdopodobnie na miejscu dzisiejszego kościoła św. Trójcy znajdował się królewski zamek, wspominany w 1318 r. Przez dwa pierwsze dziesięciolecia XIII stulecia władał nim "Pan całego Wagu", najpotężniejszy możnowładca górnowęgierski - Mateusz Czak.

12 lipca 1321 r. król Węgier Karol Robert podniósł miasto do rangi wolnego miasta królewskiego, nadając mu liczne przywileje, rozszerzone w 1357 przez króla Ludwika Wielkiego. Ten sam władca w 1379 r. przeniósł Żylinę z dotychczasowego prawa cieszyńskiego na korzystniejsze dla mieszczan prawo krupińskie. Nowi osadnicy z Cieszyna i w ogóle ze Śląska byli w przeważającej mierze Niemcami. Usiłowali oni przejąć decydującą rolę w radzie miejskiej, co wywoływało ciągłe konflikty ze słowiańską (słowacką) częścią mieszczan. Spory te zażegnał król Ludwik, wydając w 1381 r. przywilej ("Privilegium pro slavis"), zrównujący w prawach mieszczan niemieckich i słowackich. Żylina, która w XIV w. osiągnęła liczbę 900 mieszkańców, była pierwszym miastem na terenie dzisiejszej Słowacji, w którym Słowacy uzyskali równy dostęp do wszystkich wybieralnych organów samorządu miejskiego.

W 1431 r. Żylinę zdobyli i spalili husyci, lecz po okresie upadku miasto się odrodziło. W 1508 r. król Władysław II Jagiellończyk darował Żylinę magnatowi Janowi Podmanickiemu. Kilkanaście lat później po długotrwałych sporach sądowych Żylina przeszła z rąk rodu Podmanickich pod władzę Zápolyów, tracąc status wolnego miasta królewskiego. Miasto toczyło z magnatami długotrwałe spory w obronie swych praw. Dopiero cesarz Maksymilian II Habsburg potwierdził przywileje Żyliny.

Starówka w Żylinie

Mimo tego Żylina rozwijała się jako ośrodek handlu i rzemiosła. W XV wieku powstało wiele cechów rzemieślniczych. Pod koniec XVII wieku w mieście pracowało około 200 warsztatów, w tym 150 sukienniczych. Z 1542 pochodzi pierwsza wzmianka o miejskim gimnazjum. W 1665 pojawiła się drukarnia. W 1691 r. jezuici założyli tu kolejną szkołę. W tym czasie miasto wzbogaciło się o barokowe klasztory, kościoły i zamek w Budziatynie. Rozwoju miasta nie zahamowały również wojny z Turkami. Žilina powołała wówczas własną gwardię, odpierającą tureckie ataki. Rozkwit miasta zakończył się pod koniec XVII wieku, po wielkim pożarze w 1678 i epidemii w 1679 r. W 1686 r. miasto znów oddano pod władzę magnacką, tym razem rodu Estarházych. Seria katastrofalnych pożarów, epidemii, powodzi i przemarszów wojsk w połączeniu ze złym zarządzaniem doprowadziła do gospodarczego upadku miasta.

W latach 1378-1561 prowadzono w Żylinie tzw. żylińską księgę miejską, zawierającą pierwsze zapisy języka słowackiego z 1451. W 1610 r. w Żylinie odbył się tzw. synod żyliński - spotkanie pastorów ewangelickich z ziem słowackich, na którym uregulowano organizację kościoła reformowanego. Podczas rewolucji węgierskiej, na przełomie 1848 i 1849 roku, pod Budziatynem doszło do zwycięskiej dla Słowaków bitwy słowackich ochotników z wojskami węgierskimi.

W połowie XIX wieku Żylina liczyła jedynie 2,3 tys. mieszkańców i była pod tym względem mniejsza od np. Bytczy czy Rajca. Impulsem dla rozwoju Żyliny stało się wybudowanie linii kolejowych: koszycko-bogumińskiej w 1872, nadwaskiej (bratysławskiej) w 1883 i odnogi do Rajca w 1899 r. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku w mieście powstały pierwsze wielkie zakłady przemysłowe: w 1891 r. powstała fabryka sukna, w 1892 r. fabryka nawozów sztucznych, w 1893 r. młyn parowy, a w 1896 r. zakład produkcji prądnic i silników elektrycznych. W 1905 r.rozpoczęły pracę zakłady celulozowe i fabryka dziegciu, a w 1915 r. fabryka zapałek. Intensywny rozwój miasta i jego potencjał zostały wcześnie dostrzeżone i w 1903 r. odbyła się tu górnowęgierska wystawa przemysłowa. W 1910 Żylina liczyła już 9,2 tys. mieszkańców, z czego 4,9 tys. Słowaków, 2,3 tys. Węgrów, 1,5 tys. Niemców, 0,2 tys. Polaków i 0,1 tys. Czechów. Za czasów pierwszej Czechosłowacji wzrostu gospodarczego miasta nie zahamował nawet wielki kryzys gospodarczy.

Námestie A. Hlinku - obok rynku główny plac miasta

Żywioł słowacki przeważał w Żylinie nawet w czasach intensywnej madziaryzacji pod koniec XIX wieku. W listopadzie 1918 w mieście powstała słowacka rada narodowa. Od 12 grudnia 1918 do 3 marca 1919 w Żylinie mieściło się ministerstwo do spraw Słowacji - pierwszy słowacki organ władzy. 6 października 1938 w Żylinie proklamowano autonomię Słowacji. Po II wojnie światowej Žilina szybko się rozwijała jako ośrodek przemysłowy, gospodarczy i administracyjny oraz węzeł komunikacyjny. W 1960 powstała wyższa szkoła transportu, przekształcona później w Uniwersytet Żyliński.

W Żylinie działają teatr, teatr lalkowy, orkiestra kameralna, muzeum regionalne i muzeum kultury żydowskiej.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Historyczne centrum miasta zostało objęte w 1987 ochroną prawną. Ważniejsze zabytki Żyliny to:

Witraż na dworcu kolejowym

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. I. Panic, Studia z dziejów Skoczowa w średniowieczu, Cieszyn 1997, s. 32.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Reháková Alena: Žilina - pre každého niečo, wyd. Tiristická informačná kancelária mesta Žilina, Žilina 2010, brak ISBN;
  • Vavrík Bartolomej – Vavríková Eta i in.: Strážovské vrchy. Turistický sprievodca ČSSR č. 19, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1985, s.306-316, brak ISBN;

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]