Podział administracyjny Węgier

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Węgry
Godło Węgier
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Węgier

Wikiprojekt Polityka

Podział administracyjny Węgier został poniżej przedstawiony w ujęciu chronologicznym.

Do 1526[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą formą podziału administracyjnego Węgier był podział na obszary podlegające władzy wodzów poszczególnych plemion madziarskich po podboju Kotliny Panońskiej. Po umocnieniu się władzy centralnej w X wieku królowie węgierscy zaczęli tworzyć system administracyjny w postaci komitatów (megye) z mianowanymi przez siebie żupanami (ispán). Na niektórych terenach, zwłaszcza byłych Wielkich Moraw, komitaty powstawały na bazie dawnej administracji słowiańskiej – żup. Liczba komitatów rosła z upływem czasu, gdyż pierwotne rozległe komitaty dzielono na mniejsze. Pod koniec XI wieku Węgry dzieliły się na około 50 komitatów. Granice komitatów ustabilizowały się w XV wieku i w wielu przypadkach przetrwały do dziś.

Początkowo komitaty były wyłącznie jednostkami administracji królewskiej. Począwszy od XIV wieku – kryzysu dynastycznego po wygaśnięciu dynastii Arpadów – władza centralna na Węgrzech słabła, natomiast rosły siły lokalnych możnowładców i ogółu szlachty. Przejawem tego procesu była zmiana roli komitatu, który stopniowo stawał się jednostką szlacheckiego stanowego samorządu terytorialnego. Godność żupana stała się dziedziczna w poszczególnych rodach magnackich.

System administracyjny średniowiecznych Węgier nie był jednolity. Poza komitatami występowało wiele jednostek administracyjnych o różnym statusie. Były to:

  • wolne miasta królewskie i wolne górnicze miasta królewskie – miasta obdarzone samorządem i podlegające bezpośrednio królowi,
  • marchie (marchiae, határispánságok) – niewielkie pograniczne komitaty z ośrodkami w dobrze ufortyfikowanych zamkach, zajmujące się przede wszystkim ochroną granic; zanikły pod koniec średniowiecza, przekształcając się w zwykłe komitaty lub wchodząc w ich skład,
  • banaty – rodzaj marchii na południowej granicy Królestwa,
  • autonomiczne i półautonomiczne jednostki o szczególnym statusie, z reguły związane z obowiązkami wojskowymi zamieszkującej je ludności: Jazygia, Kumania, Prowincja X spiskich kopijników (później Prowincja XXIV miast spiskich).

Od 1102 w unii personalnej z Węgrami pozostawało Królestwo Chorwacji. Choć do końca trwania tej unii Węgry i Chorwacja pozostały odrębnymi państwami, to jednak ustrój obu królestw stopniowo się upodabniał, również pod względem administracyjnym. W Chorwacji także powstał system komitatów, zwanych tam żupami.

W miarę wzrostu liczby ludności i gęstości zaludnienia Węgier pojawiała się potrzeba podziału administracyjnego na jednostki mniejsze od komitatu. W XV wieku komitaty zaczęto dzielić na mniejsze jednostki, wywodzące się z dotychczasowych okręgów sądowych, zwane processus (także reambulatio, węg. szolgabírói járás), z tzw. sędzią szlacheckim na czele. W każdym komitacie powstawały cztery takie jednostki. Od XVIII wieku ich liczba rosła. Processus dzielił się na 2 do 6 mniejszych jednostek zwanych circulus z podsędkiem na czele.

1526-1849[edytuj | edytuj kod]

Po podziale Węgier między monarchię habsburską i imperium osmańskie w każdej z tych części powstał odmienny system administracji. Na terenach okupowanych przez Turków sułtani utworzyli system wilajetów – rozległych jednostek administracyjnych o charakterze typowo feudalnym i o dość dużej samodzielności. Siedzibami wilajetów obejmujących Węgry były Buda (Budin), Eger (Eġri), Szigetvár (Sigetvar, później KanizsaKanije), Timişoara (Timisvar), Győr (Yanik), Érsekújvár (Uyvar, dzisiejsze Nove Zamky) i Sarajewo (Saraybosna). Wasalne wobec sułtana Księstwo Siedmiogrodu utrzymało podział na komitaty, jednak silna władza książąt sprowadziła je do poziomu okręgów książęcej administracji. Oprócz tego autonomią cieszyły się terytorialne wspólnoty Sasów i Seklerów.

W monarchii habsburskiej, obejmującej zachodnią i północną część dawnych Węgier, pozostawiono system komitatów jako jednostek samorządu szlacheckiego, jednak stopniowo ograniczano ich samodzielność, sprowadzając je do roli okręgów administracji centralnej. Już w 1547 r. cesarz wprowadził obok systemu komitatów podział administracyjny na tzw. kapitanaty generalne (főkapitányságok) – jednostki scentralizowanej administracji wojskowej z pewnymi kompetencjami cywilnymi. Na początku powołano dwa kapitanaty: przeddunajski (na ziemiach dzisiejszej Słowacji) i zadunajski (w pozostałej części Węgier habsburskich). Kapitanaty podlegały dalszym podziałom. W 1606 było ich już sześć:

  • "Górne Węgry" (dzisiejsza wschodnia Słowacja i Zakarpacie), powstały w 1563,
  • "zadunajski i górniczy" (zachodnia i środkowa Słowacja), powstały w 1563,
  • "między Dunajem i Balatonem" (dzisiejszy Burgenland i północno-zachodnie Węgry),
  • "między Balatonem i Drawą" (dzisiejsze pogranicze Austrii, Węgier i Słowenii),
  • "chorwacki" (Slawonia),
  • "Vend".

W latach 1553 i 1578 wzdłuż południowej granicy Królestwa utworzono podległą bezpośrednio cesarzowi specjalną jednostkę o charakterze marchiiPogranicze Wojskowe.

Po wyparciu Turków na początku XVIII wieku całe Królestwo Węgier znalazło się pod władzą dynastii Habsburgów. Na całym obszarze Królestwa, z wyjątkiem Pogranicza Wojskowego, został odtworzony system komitatów, których powstało około 70. Oprócz tego w 1718 na południowej granicy utworzono Banat Temeszwarski – wojskową jednostkę administracyjną podległą bezpośrednio cesarzowi. Banat Temeszwarski włączono do Królestwa Węgier w 1779.

Po ugruntowaniu się władzy Habsburgów na Węgrzech cesarze przystąpili do reform w zarządzaniu krajem, zmierzających do centralizacji i usprawnienia władzy. W 1785 cesarz Józef II Habsburg podzielił Węgry na 10 dystryktów łączących administrację cywilną i wojskową. Dystrykty łączyły w sobie po kilka dotychczasowych komitatów, jednak w toku kolejnej reformy, w 1786, cesarz arbitralnie zmienił granice komitatów i wiele z nich połączył. Każdy dystrykt dzielił się na 4 do 7 processus. Dystrykty były tylko okręgami administracji centralnej – samorząd szlachecki został zlikwidowany. Dotychczasową urzędową łacinę zastąpiono językiem niemieckim. Wskutek ogólnego oporu szlachty węgierskiej cesarz był zmuszony wycofać się z tych reform już w 1790, przywracając poprzedni system administracyjny.

1849-1867[edytuj | edytuj kod]

Dystrykty wojskowe w 1850

System komitatów przetrwał do klęski węgierskiej Wiosny Ludów w 1849. Okres dzielący tę wojnę od powstania monarchii dualistycznej w 1867 cechowały częste, diametralne zmiany podziału administracyjnego Węgier i charakteru administracji.

Po zakończeniu walk Wiosny Ludów cesarz Franciszek Józef objął ziemie węgierskie specjalnym, represyjnym systemem administracji. Samorząd szlachecki został zniesiony, komitaty stały się okręgami centralnej administracji cesarskiej. 24 października 1849 rząd Aleksandra Bacha wprowadził przejściowy system administracji Królestwa Węgier. Od Królestwa oderwano Chorwację, Wojwodinę, Banat Temeszwarski i Pogranicze Wojskowe, które podporządkowano bezpośrednio cesarzowi. Pozostałą część Węgier podzielono na pięć okręgów wojskowych (Bratysława, Koszyce, Oradea, Peszt-Buda i Sopron), zarządzanych przez generałów mianowanych przez cesarza. Okręgi wojskowe dzieliły się na okręgi cywilne (przeciętnie po 4), okręgi cywilne – na dotychczasowe komitaty, a te na dystrykty.

Już 13 sierpnia 1850 system ten zreformowano poprzez przywrócenie mu cywilnego charakteru. Dotychczasowe okręgi cywilne zniesiono, a okręgi wojskowe zmieniono w cywilne, dzielące się na komitaty. 19 stycznia 1853 dokonano kolejnej reformy – okręgi przemianowano na gubernatorstwa zarządzane przez komisarzy i spod ich kompetencji wyjęto sądownictwo. 20 października 1860 przywrócono administrację sprzed 1848, jednak w 1863 ponownie zniesiono samorząd.

1867-1918[edytuj | edytuj kod]

Nowożytne Królestwo Węgierskie wprowadziło podział administracyjny we współczesnym rozumieniu. Pozostawiono podział na komitaty w tradycyjnych granicach. Komitaty były jednostkami samorządu – już nie tylko szlachty, lecz również pozostałych mieszkańców komitatu. Władze centralne jednak stopniowo uszczuplały kompetencje samorządów komitackich. Stopniowo ujednolicono strukturę administracyjną państwa: w 1868 ostatecznie włączono w skład Węgier Siedmiogród, w 1873 zniesiono Pogranicze Wojskowe, którego tereny włączono do Węgier i Chorwacji. W 1868 uregulowano status Fiume (dzisiejszej Rijeki) jako samodzielnej węgierskiej enklawy w Chorwacji.

W 1870 ujednolicono status miast. Dotychczasowe miasta komitackie wyjęto spod władzy komitatów i zrównano w prawach z wolnymi miastami królewskimi, które pozbawiono ich dotychczasowych swobód. Jednak już w 1876 miasta, z wyjątkiem 25 na Węgrzech i 5 w Chorwacji, ponownie podporządkowano administracji komitackiej.

Komitaty w latach 1882-1918

W 1867 powstało 65 komitatów, do których zwykle doliczano 8 komitatów w Chorwacji. Jedyne zmiany w tej liczbie zaszły w 1876, gdy połączono komitaty Kraszna i Közép-Szolnok w komitat Szilágy oraz w 1882, gdy mały komitat Torna włączono do komitatu Abaúj. Większe przesunięcia granic miały miejsce w 1876, mniejsze – w 1877, 1882 i 1884. Tak jak poprzednio, komitaty dzieliły się na processus, coraz częściej zwane po prostu powiatami. Ich liczba stopniowo rosła, w 1891 było ich 409.

Komitaty nieformalnie łączono w osiem grup (kręgów):

  • lewy brzeg Dunaju,
  • prawy brzeg Dunaju,
  • między Dunajem a Cisą,
  • na prawym brzegu Cisy,
  • na lewym brzegu Cisy,
  • między Cisą a Maruszą,
  • Siedmiogród,
  • Chorwacja.
Krąg Komitat Siedziba
władz
Powierzchnia
(km²)
Liczba
mieszkańców
Dzisiejsza
przynależność
Lewy brzeg Dunaju Árva Alsókubin 2.018 78.745 SK, PL
Bars Aranyosmarót 2.723 165.122 SK
Esztergom Esztergom 1.076,35 87.651 SK, HU
Hont Ipolyság 2.633 132.441 SK, HU
Komitat Liptó Liptószentmiklós 2.246,70 82.159 SK
Nógrád Balassagyarmat 4.132,80 239.097 SK, HU
Nyitra Nyitra 5.519 457.455 SK
Pozsony Pozsony 4.370 389.750 SK
Trencsén Trencsén 4.456 310.437 SK
Turóc Turócszentmárton 1.123 55.703 SK
Zólyom Besztercebánya 2.730,17 124.420 SK
Prawy brzeg Dunaju Baranya Pécs 5.176,31 334.764 HU, HR
Fejér Székesfehérvár 4.129 261.133 HU
Győr Győr 1.381,11 134.154
(1907)
HU
Komárom Komárom 2.843 201.850 SK, HU
Moson Mosonmagyaróvár 2.013,90 94.479 HU, AT, SK
Somogy Kaposvár 6.530,94 326.835 HU
Sopron Sopron 3.240,99 279.7926 HU, AT
Tolna Szekszárd 3.537 267.259 HU
Vas Szombathely 5.472 439.671
(1907)
HU, AT, SI
Veszprém Veszprém 3.953 229.501
(1920)
HU
Zala Zalaegerszeg 5.974,62 465.143 HU, HR, SI
Między Dunajem a Cisą Bács-Bodrog Zombor 10.362 812.385 HU, RS
Csongrád Szentes 3.544 295.927 HU
Heves Eger 3.878,35 233.785 HU
Jász-Nagykun-Szolnok Szolnok 5.251 387.225
(1920)
HU
Pest-Pilis-Solt-Kiskun Budapeszt 11.817 1.909.600
(włączając
Budapeszt)
HU
Prawy brzeg Cisy Abaúj-Torna Kassa 3.323 205.656
(1907)
SK, HU
Bereg Beregszász 3.787,89 208.589 UA, HU
Borsod Miszkolc 3.629 289.914 HU
Gömör és Kishont Rimaszombat 4.289,07 183.784 SK, HU
Sáros Eperjes 3.652 174.620 SK
Szepes Lőcse 3.668 172.867 SK, PL
Ung Ungvár 3.230 162.089 SK, UA
Zemplén Sátoraljaújhely 6.269,30 343.194 SK, HU
Lewy brzeg Cisy Békés Gyula 3.670,50 278.731 HU
Bihar Nagyvárad 10.657 646.301 RO, HU
Komitat Hajdú Debreczyn 3.343 253.863 HU
Máramaros Máramarossziget 9.720 342.401
(1907)
UA, RO
Szabolcs Nyíregyháza 4.637 319.818 HU
Szatmár Nagykároly 6.257,44 367.570 RO, HU
Szilágy Zilah 3.815 230.140 RO
Ugocsa Nagyszőllős 1.190,63 75.461 UA, RO
Między Cisą a Maruszą Arad Arad 6.077,66 386.100 RO, HU
Csanád Makó 1.714,56 147.086
(1907)
HU, RO
Krassó-Szörény Lugos 11.032 466.147 RO
Temes Temesvár 7.433 502.866
(1907)
RO, RS
Torontál Nagybecskerek 10.042 649.593 RS, RO, HU
Siedmiogród Alsó-Fehér Nagyenyed 3.580,38 212.352 RO
Beszterce-Naszód Beszterce 4.167,15 119.014 RO
Brassó Brassó 1.499 101.199 RO
Csík Csíkszereda 4.859,07 145.720 RO
Fogaras Fogaras 2.433 95.174 RO
Háromszék Sepsiszentgyörgy 3.889 148.080 RO
Hunyad Déva 7.783 340.135 RO
Kis-Küküllő Dicsőszentmárton 1.724 116.091 RO
Kolozs Kolozsvár 5.006 286.687 RO
Maros-Torda Marosvásárhely 4.187,73 197.528 RO
Nagy-Küküllő Segesvár 3.337 148.826 RO
Szeben Nagyszeben 3.619 176.921 RO
Szolnok-Doboka Dés 4.786 251.936 RO
Torda-Aranyos Torda 3.497,30 171.500
(1907)
RO
Udvarhely Székelyudvarhely 2.938 124.173 RO
Fiume Fiume 1,96 29.494 HR
Chorwacja Belovár-Körös Belovár 5.047,73 266.210 HR
Lika-Krbava Goszpics 6.211,48 190.978 HR
Modrus-Fiume Ogulin 4.879,09 220.629 HR
Pozsega Pozsega 4.932,95 202.836 HR
Szerém Vukovár 6.865,80 347.022 HR, RS
Varasd Varasd 2.521,28 258.066 HR
Verőce Eszék 4.866,88 216.417 HR
Zágráb Zágráb 7.210,04 484.252 HR

Po 1918[edytuj | edytuj kod]

Rozpad Austro-Węgier
Reforma administracyjna w 1923
Podział administracyjny Węgier w latach 1941-44
Reforma administracyjna w 1950

Drastyczne zmiany na administracyjnej mapie Węgier powstały w następstwie traktatu w Trianon. Nowe granice przecięły wiele komitatów. Ich części pozostałe przy Węgrzech łączono, dokonując przy okazji drobnych zmian granic:

Po aneksji południowej Słowacji, Zakarpacia i północnego Siedmiogrodu w latach 1938-1940 na przyłączonych terenach przywrócono system komitatów, modyfikując go w miarę potrzeby. Po zakończeniu II wojny światowej i po objęciu władzy przez komunistów, 1 stycznia 1950 dokonano ostatniej istotnej reformy administracyjnej. Dokonano wtedy między innymi następujących zmian:

Dokonano również znaczących zmian w przebiegu granic komitatów. W okresie powojennym stopniowo spadała również liczba powiatów, które łączono. Ze 150 w 1945 w 1983 pozostały 83.

Ostatnią reformą podziału terytorialnego Węgier było zastąpienie dotychczasowych dużych powiatów (járás) przez 168 małych powiatów (kistérség). Dokonano tego ustawą z 18 grudnia 2003.

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

Komitaty
Powiaty
Regiony NUTS

Dzisiejszy podział administracyjny Węgier jest trzystopniowy. Obszar państwa jest podzielony na komitaty (megye; obecnie 19), które dzielą się na powiaty (dawniej járás, obecnie kistérség – 168), a te – na gminy (települései – miejskie város, obecnie 214, oraz wiejskie község i nagyközség, obecnie 2898). Rangę równą powiatom mają miasta na prawach komitatu (megyei jogú város, obecnie 23). Szczególny status, równy komitatowi, ma stołeczny Budapeszt (főváros), który dzieli się na dzielnice (kerület). Jednostki podziału administracyjnego Węgier są zarówno jednostkami administracji rządowej, jak i samorządu terytorialnego.

Dla celów statystyki wspólnotowej komitaty Węgier zgrupowano w systemie NUTS w 7 regionów:

  • zachodni kraj zadunajski,
  • środkowy kraj zadunajski,
  • południowy kraj zadunajski,
  • środkowe Węgry,
  • północne Węgry,
  • południowa Wielka Nizina,
  • północna Wielka Nizina.
Komitat Siedziba
władz
Powierzchnia
(km²)
Liczba
mieszkańców
Gęstość
zaludnienia
Liczba
gmin
Bács-Kiskun Kecskemét 8.445 541.584 64 119
Baranya Pécs 4.430 402.260 91 301
Békés Békéscsaba 5.631 392.845 70 75
Borsod-Abaúj-Zemplén Miszkolc 7.247 739.143 102 355
Csongrád Szeged 4.263 425.785 100 60
Fejér Székesfehérvár 4.359 428.579 98 108
Győr-Moson-Sopron Győr 4.208 440.138 105 182
Hajdú-Bihar Debreczyn 6.211 550.265 89 82
Heves Eger 3.637 323.769 89 119
Jász-Nagykun-Szolnok Szolnok 5.582 413.174 74 75
Komárom-Esztergom Tatabánya 2.265 315.886 139 76
Nógrád Salgótarján 2.546 218.218 86 129
Pest Budapeszt 6.393 1.124.395 176 186
Somogy Kaposvár 6.036 334.065 55 244
Szabolcs-Szatmár-Bereg Nyíregyháza 5.936 583.564 98 228
Tolna Szekszárd 3.703 247.287 67 108
Vas Szombathely 3.336 266.342 80 216
Veszprém Veszprém 4.493 368.519 82 217
Zala Zalaegerszeg 3.784 269.705 78 257

Miasta na prawach komitatu