Wojna domowa w Finlandii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wojna domowa w Finlandii
I wojna światowa
Tampere destroyed in Civil War.jpg
Tampere zniszczone przez działania wojenne
Czas 27 stycznia15 maja 1918
Miejsce Finlandia
Wynik zwycięstwo Białych
pogłębienie braku jedności Finów
Strony konfliktu
Flag of Finland 1918 (state).svg Biała Gwardia
 Cesarstwo Niemieckie
Red flag.svg Czerwona Gwardia
 Rosyjska FSRR
Dowódcy
Carl Gustaf Mannerheim
Ernst Linder
Ernst Löfström
Martin Wetzer
Karl Wilkman
Ali Aaltonen
Eero Haapalainen
Eino Rahja
Adolf Taimi
Evert Eloranta
Kullervo Manner
Siły
80 000–90 000 Finów
13 000 Niemców
1700 Polaków z Legionu Polskiego
550 ochotników ze Szwecji
80 000–90 000 Finów
4000–10 000 Rosjan
Straty
Biali
3414 zabitych w walce
1400–1650 zamordowanych
46 zaginionych
4 zmarłych w obozach
Niemcy
450–500 zabitych
Czerwoni
5199 zabitych w walce
7000–10 000 zamordowanych
2000 zaginionych
11 000–13 500 zmarłych w obozach
Rosjanie
700–900 zabitych
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Wojna domowa w Finlandii (fiń. Suomen sisällissota) – wewnętrzny konflikt zbrojny w Finlandii w pierwszej połowie 1918 roku pomiędzy siłami Czerwonych (punaiset), wspieranych przez radziecką Rosję, a siłami Białych (valkoiset), wspieranych przez Niemcy.

W 1917 roku autonomiczne Wielkie Księstwo Finlandii wchodziło jeszcze w skład Imperium Rosyjskiego. Rewolucja lutowa i rewolucja październikowa doprowadziły do destabilizacji i chaosu w Rosji. W tej sytuacji zdominowany przez konserwatystów fiński Senat pod przewodnictwem Pehra Evinda Svinhufvuda 6 grudnia 1917 roku ogłosili deklarację o niepodległości. Chociaż poparła ją większość ludności Finlandii, to jednocześnie deklaracja doprowadziła do rozpoczęcia rywalizacji pomiędzy lewicowym ruchem robotniczym (Socjalnymi Demokratami), a prawicowymi konserwatystami.

Obie strony zaczęły formować własne paramilitarne siły zbrojne, nazwane Czerwoną Gwardią i Białą Gwardią. Na początku stycznia 1918 roku doszło do politycznej eskalacji konfliktu, który przerodził się w walkę zbrojną obu stron. Po stronie Czerwonych, na czele których stał były oficer carskiej armii Ali Aaltonen, najbardziej radykalne stanowisko zajmowały Czerwone Gwardie i Gwardie Ochrony Robotników z Helsinek, Kotki i Turku, a także niektóre Gwardie na wsi. Po stronie Białych silne wpływy uzyskali fińscy jegrzy, którzy od jesieni 1917 roku zaczęli wracać do ojczyzny z Niemiec, gdzie od 1915 roku służyli w ramach 27. Królewskiego Pruskiego Batalionu Jegrów. Biali panowali głównie w prowincji Viipuri, południowej części prowincji Ostrobothnia i południowo-wschodniej Finlandii. 15 stycznia 1918 roku głównodowodzącym Białych został były generał carski Carl Gustaf Mannerheim. Jego kwatera główna została ulokowana w miejscowości Vaasa. 25 stycznia tego roku Senat przemianował Białą Gwardię na Fińską Białą Armię, czego nie uznali Czerwoni.

Do pierwszych poważniejszych starć zbrojnych pomiędzy obu stronami doszło w dniach 17-20 stycznia w prowincji Viipuri. Od 23 stycznia rozpoczęło się rozbrajanie wojsk rosyjskich, stacjonujących w Finlandii. 27 stycznia na południe od Viipuri oddziały Białych zaatakowały pociągi przewożące duże ilości uzbrojenia dla Czerwonych od bolszewików z Piotrogradu. W odpowiedzi Czerwoni 26 stycznia proklamowali rozpoczęcie rewolucji proletariackiej.

Jednocześnie wszystkie lokalne Czerwone i Robotnicze Gwardie zostały połączone w Fińską Czerwoną Gwardię. Składała się ona w większości z ochotników spośród robotników i pracowników rolnych (było też ok. 2 tys. kobiet), podczas gdy Biała Gwardia z poborowych (ochotników było jedynie 11-15 tys.). Podstawowym mankamentem Czerwonych był brak zawodowych oficerów oraz przeszkolenia wojskowego i dyscypliny członków Czerwonej Gwardii, które prowadziły często do nie wykorzystywania sukcesów militarnych. Czerwoni zawarli sojusz z bolszewikami Włodzimierza I. Lenina, uzyskując przede wszystkim pomoc w formie uzbrojenia i wyposażenia wojskowego. Uzyskali również wsparcie ok. 4 tys. zrewolucjonizowanych byłych carskich żołnierzy, którzy zdecydowali się walczyć po ich stronie.

Biali pod względem militarnym mieli przewagę nad Czerwonymi. Na czele ich wojsk stał zawodowy wojskowy gen. C. G. Mannerheim wraz ze swoim sztabem byłych oficerów carskiej armii (oprócz Finów było też 84 oficerów szwedzkiej armii, którzy przybyli do Finlandii na ochotnika). Ponadto Białą Gwardię zasilili fińscy jegrzy z niemieckiej armii w liczbie ok. 1450. Byli oni elitarnymi, zdyscyplinowanymi żołnierzami, posiadającymi doświadczenie bojowe z frontu wschodniego. Wyszkolili oni kolejne oddziały jegrów Białej Gwardii. Ogółem po stronie Białych zostało sformowanych pięć pułków jegierskich, które okazały się trzonem Białej Gwardii.

Linia frontu przecięła Finlandię ze wschodu na zachód na dwie części. Południową część kraju, z centrami przemysłowymi oraz dużymi farmami rolniczymi i posiadłościami ziemskimi, kontrolowali Czerwoni, zaś Północ, o wiele mniej uprzemysłowioną, z przewagą średnich i małych farm rolniczych, Biali. Czerwona część Finlandii została nazwana Fińską Socjalistyczną Republiką Robotniczą. Rządziła nią Rada Ludowa z siedzibą w Helsinkach, na czele której stanął Kullervo Manner. Na obydwu terytoriach istniały jednak enklawy, na których przewagę miała druga strona – na północy Finlandii były to przemysłowe miasta Varkaus, Kuopio, Oulu, Raahe, Kemi i Tornio, zaś na południu miejscowości Porvoo, Kirkkonummi i Uusikaupunki. Zlikwidowanie tych obszarów stało się głównym zadaniem wojsk obu armii w ciągu lutego. Liczyły one po ok. 50-90 tys. ludzi.

28 stycznia rozpoczęła się ofensywa Czerwonych, trwająca do połowy marca. Po jej załamaniu Biali podjęli 16 marca przeciwnatarcie w celu zdobycia silnego ośrodka przemysłowego Tampere. Walki o miasto, najkrwawsze podczas całej wojny domowej, trwały do 6 kwietnia, kończąc się całkowitym zwycięstwem Białej Gwardii. Jej straty wyniosły 700-900 zabitych i rannych, w tym 50 jegrów, podczas gdy Czerwonych 1-1,5 tys. zabitych i rannych, ale aż 11-12 tys. wziętych do niewoli. Od tej pory rozpoczął się odwrót sił Czerwonej Gwardii. 29 kwietnia Biali zdobyli Viipuri. Kolejnych 500-800 Czerwonych zostało zabitych i rannych, a 12-15 tys. poszło do niewoli.

W międzyczasie do fińskiej wojny domowej wmieszały się Niemcy. 5 marca oddziały niemieckie z okrętów wylądowały na Wyspach Alandzkich. 3 kwietnia na Półwyspie Hanko została wysadzona 10-tysięczna Dywizja Morza Bałtyckiego gen. Rüdigera von der Goltza, zaś 7 kwietnia 3-tysięczny Oddział Brandenstein płk. Otto von Brandensteina pod miastem Loviisa na południowo-wschodnim wybrzeżu Finlandii. Obie formacje uderzyły w kierunku Helsinek, zajmując je 13 kwietnia przy wsparciu niemieckiej floty wojennej. 8 kwietnia Rada Ludowa Czerwonych zbiegła do Viipuri, zaś ostatecznie przeniosła się 25 kwietnia do Piotrogradu. Tymczasem Oddział Brandenstein, rozbudowany do wielkości brygady, 19 kwietnia zaatakował Lahti, przecinając połączenia między wojskami Czerwonej Gwardii na wschodzie i zachodzie kraju. Natomiast Dywizja Morza Bałtyckiego uderzyła na północ, zajmując 21-22 kwietnia Hyvinkää i Riihimäki, zaś 26 kwietnia Hämeenlinna.

2 maja padło Lahti, co było w dużym stopniu wynikiem zdemoralizowania oddziałów Czerwonej Gwardii po ucieczce ich rządu do Rosji. Wielu Czerwonych z kobietami i dziećmi próbowało za wszelką cenę przekroczyć granicę fińsko-rosyjską. Czerwona Gwardia trzymała się jeszcze silnie na obszarze pomiędzy miejscowościami Kouvola i Kotka. Atak Białych doprowadził do ich kapitulacji 5 maja. Wojna zakończyła się 15 maja, kiedy oddziały Białej Gwardii zdobyły Ino na Przesmyku Karelskim, byłą rosyjską bazę artylerii nadbrzeżnej. 16 maja na ulicach Helsinek, do których powrócił fiński Senat, doszło do uroczystej parady zwycięstwa. Łączne straty w fińskiej wojnie domowej wyniosły po stronie Czerwonych ok. 27 tys. ludzi, zaś po stronie Białych ok. 5,1 tys.

Podczas działań wojennych obie strony konfliktu stosowały terror. W jego wyniku 1,4-1,6 tys. Białych oraz 7-10 tys. Czerwonych straciło życie. Biali i Niemcy schwytali ponad 80 tys. Czerwonych. Większość z nich została osadzona w obozach koncentracyjnych, które powstały na wyspie Suomenlinna, w Hämeenlinna, Lahti, Viipuri, Ekenäs, Riihimäki i Tampere. Senat zdecydował o trzymaniu w nich każdego do czasu, aż nie zostanie przesłuchany. 29 maja powołano Trybunał Zdrady, który ok. 70 tys. Czerwonych oskarżył o zdradę stanu. Jednakże jedynie 555 zostało skazanych na karę śmierci, wykonaną w stosunku 113 spośród nich.

Po ogłoszeniu rozejmu przez Niemcy 11 listopada, w wyniku czego zostały wstrzymane działania wojenne na froncie zachodnim I wojny światowej, wojska niemieckie 16 grudnia wycofały się z Helsinek. Był to ostatni akord związany z fińską wojną domową. Finlandia została stopniowo zunifikowana przez umiarkowane siły polityczne wywodzące się od lewej do prawej strony sceny politycznej.

Białych Finów – oprócz Niemców – podczas wojny wsparli też przedstawiciele innych narodów. Istniał Legion Polski w Finlandii, składający się z ponad 1,7 tys. Polaków z armii carskiej pod dowództwem rtm. Stanisława Bogusławskiego. Szwedzi – oprócz oficerów w sztabie gen. C. G. Mannerheima – mieli tzw. Brygadę Szwedzką, liczącą ok. 550 żołnierzy.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]